Júz myń dollardyń maǵlumaty Alpystan jasy jańa asqan Apachınskııdi qartaıyp tur deýge aýzyń barmaıdy: tórtpaq kelgen denesi myǵym, qolyńdy qysqan kezde saýsaqtaryńnyń súıegin úgitip jibere jazdaıdy. Adamǵa tiktep qaraǵanda tuzdaı kózderi óńmenińnen ótip ketedi. Túsi sýyq: baıaǵydaǵy aq patshanyń jazalaýshy otrıadyndaǵy ataman kazagyń dál osyndaı bolǵan shyǵar bátshaǵar dep qoıasyń ishteı...
Aleksandr Ivanovıch Balqashtyń týmasy bolmasa da, onyń búkil balalyq shaǵy, jigittik kezeńi osy kól jaǵalaýyndaǵy kórikti shaharda ótken. Qazir de osy Balqashta: qaladaǵy Qaramende bı dep atalatyn ortalyq kóshelerdiń birindegi qustyń uıasyndaı úsh bólmeli páterinde qudaı qosqan qosaǵy Elena Georgıevna ekeýi turyp jatyr: bul kisi Apachınskııdiń ekinshi áıeli.
О́zi Balqashtyń naǵyz patrıoty: qaladaǵy kemshilik ataýlyny jipke tizip aıtyp otyratyn ǵadeti bar eken. Qalanyń Qurmetti azamaty retinde bıik minberlerden ákim-qaralarǵa qyrǵıdaı tıip, sóılegen kezderi de bolǵan. Sol sebepti de, tiliniń totııaıyny bar azamatty keıbireýler jaqtyra da qoımaıtyn kórinedi. «Qala kúnnen-kúnge kórkeıýdiń ornyna, tozyp bara jatqan sııaqty», – deıdi Apachınskıı. – Qala turmaq, búgingi adamdardyń peıili de buzylyp barady. Baıaǵyda bizdiń úıde jasy úlken kórshi apa turdy. Sol kisi naýryz, aıt, jańa jyl merekelerinde podezdegi barlyq kórshilerge kirip, baýyrsaǵynan dám tatyryp júrýshi edi. Sol kezderdi qatty saǵynam. Qazir biz kórshilerimizben aralaspaq túgili, bir-birimizdi jóndep tanymaımyz da...».
Aleksandr Ivanovıch kesh úılengen: otyzdan asqan kezinde ýkraın qyzy Ivannamen kóńil qosypty. Alaıda, ákesi úlken qyzmette bolǵan Ivanna ıt arqasy qııandaǵy Balqashta turýdan úzildi-kesildi bas tartypty da, eline, Lvovyna qaıtyp ketipti. Sóıtip, bulardyń nekesi bir jylǵa da shydamaı, syr bergen. Apachınskııdiń Ivanna arýdan Roksalana esimdi bul kúnde jıyrmanyń jeteýine kelgen qyzy bar. Biraq ózi sol qyzyn bir de bir ret kórmegen.
Qazirgi zaıyby Elenadan Nıkıta esimdi ul súıgen. Jıyrmanyń úsheýine kelgen Nıkıta Balqashta, ata-anasynan bólek turady. Ákesimen aralaspaıtyn kórinedi, anda-sanda telefonmen tildeskeni bolmasa... «Bul degeniń zańdylyq, – deıdi Apachınskıı kúrsinip. – «Ne ekseń, sony orasyń» degen. Bóten bireýdiń balasyn tárbıeledik. Al ózimizdikine ýaqyt bolmady. Bapker degen baıǵustyń ómiri osy da...».
«Meniń bar baılyǵym – otbasym, súıikti zaıybym», – deıdi Aleksandr Ivanovıch. Zaıyby týraly shabyttana aıtady. Elena hanymdy kózimiz kórmese de, onyń óte uqypty, pysyq jan ekendigin úıdegi muntazdaı tazalyqtan jazbaı tanısyń. О́ziniń qoly ónerli-aq eken, ásemdep toqyǵan neshe túrli kesteleri kórmege qoıar kórkem dúnıedeı, kózdiń jaýyn alady.
Bapkerdiń qazirgi tańda Balqashta bálen deıtin týysy joq: úlken apasy Tatıana Sankt-Peterbýrgte, al inisi Iýrıı kýrortty meken Anapada turatyn kórinedi. Apachınskııdiń inisi de boksshy bolǵan: KSRO-nyń chempıony degen ataǵy bar. Odan keıin ýshý-sandamen aınalysyp, álem chempıony dárejesine de jetken...
Aleksandr Ivanovıchtiń qazirgi serigi kompıýter eken. О́ziniń aıtqanyna qaraǵanda, kúni-túni ústinen túspeıtin kórinedi. Kompıýter ústelinde onshaqty fleshka jatyr. «Munda, – deıdi áıgili bapker, – júz myń dollardyń maǵlumaty jatyr...». – Mynadaı mol maǵlumatqa, jalpy, baı tájirıbeńizge qyzyǵýshylyq tanytyp jatqandar bar ma qazir? – Satyp alsyn, pojalýısta... Master-klass, semınar sabaqtaryn ótkizeıin dep bireýge jalynǵan emespin. Al «ótkiz» dep ótinip jatqan adam taǵy joq. Ánebir jyly Abaı qalasyna shaqyrǵan usynys túsken bolatyn. Bas tarttym: baıaǵyda ol jaqqa 58-shi statıamen barýshy edi... Qazir ǵoı, kýbalyq bapker, shaý tartqan Sagarrany Almatyǵa, sonan soń Astanaǵa Reseıden ortańqoldy eki-úsh jattyqtyrýshyny mol aqshaǵa shaqyryp, jetistiredi dep máz bolyp júrmiz. Solardyń menen qaı jeri artyq eken? Osyny túsine almaı-aq qoıdym...
Iá, aıtatyndaı bar-aq. On jeti jyl ulttyq qurama komandanyń otymen kirip, kúlimen shyqqan Apachınskııdiń – Ermahan Ibraımov pen Bekzat Sattarhanovtyń olımptiń shyńyna shyǵýyna súbeli úles qosqan, qazaq boksyna Barker kýbogyn tuńǵysh alyp bergen áıgili bapkerdiń zeınetaqysy bar-joǵy 50 dollar eken.
«О́mir boıy izdený kerek» Aleksandr Apachınskıı kezinde soqqylary tegeýrindi, tehnıkalyq sheberligi táp-táýir boksshy bolǵan, sport sheberi degen ataǵy bar. Al keńes zamanynda «KSRO sport sheberi» ataǵyn ıemdený degenińiz ońaı sharýa bolmaıtyn. 1967-1980 jyldar aralyǵynda ol Qazaq KSR birinshiliginiń chempıony, júldegeri atandy; halyqaralyq, búkilodaqtyq jáne respýblıkalyq jarystardyń jeńimpazy boldy. Resmı derek kózine sensek, ol sharshy alańda 132 kezdesý ótkizip, sonyń 112-sinde jeńiske jetipti.
Boks qolǵabyn shegege ilgennen keıin óziniń bapkeri Gennadıı Vasılevıch Krylovıskııdiń jolyn qýyp, Balqashtaǵy №4 kásibı-tehnıkalyq ýchılıshe bazasynda bapker retinde eńbek jolyn bastaǵan. Vasılıı Jırovqa deıin Apachınskııdeı daryndy bapker Sergeı Kosenkov, Almaz Orynbaev, Evgenıı Vıshnıakov, Andreı Bormotın, Bolat Nókerbekov, Nıkolaı Sıtnıkov, Vıacheslav Detınenko syndy búkilodaqtyq jarystardyń jeńimpazdary men júldegerlerin ósirip shyǵarǵan. Taǵy da resmı derekke súıener bolsaq, Apachınskıı óziniń bapkerlik karerasynda 11 sport sheberin, 3 halyqaralyq dárejedegi sport sheberi men 2 eńbek sińirgen sport sheberin tárbıelegen.
Aleksandr Apachınskıı 1992-2009 jyldar aralyǵynda Qazaqstan qurama komandasynda jattyqtyrýshy retinde qyzmet etti. Dál osy kezeńde keıbir sátsizdikterge qaramastan, qazaq boksy óziniń órleý dáýirin bastan keshken bolatyn. Egemen elimizdiń boks derjavasyna aınalýyna quramanyń sol kezdegi jattyqtyrýshysy, odan keıingi aǵa bapkeri bolǵan Aleksandr Ivanovıch Apachınskııdiń qosqan úlesi qomaqty desek – aqıqattyń aýylynan alys kete qoımas edik.
Apachınskıı bapker retinde erte tanylǵan. Keńes zamanynda ol KSRO-nyń jasóspirimder qurama komandasynda jattyqtyrýshy boldy. Nebir maıtalman mamandarmen qoıan-qoltyq jumys istep, mol tájirıbe jınaqtaǵan. «Birde, – dep eske alady Aleksandr Ivanovıch, – KSRO quramasynda bapker bolyp júrgenimde menen eńbek sińirgen bir jattyqtyrýshy kelip, keńes surady. Tańdanǵanymnan aýzym ashylyp qalypty.
– Sen bolsań jassyń, al men keıde ómirdiń aǵysyna ilese almaı qalam, – degen edi sonda álgi ataqty bapker aǵynan jarylyp. Sol kezde men úırengenniń eshýaqytta kesh bolmaıtynyna, surap-bilgenniń túk te ábestigi joq ekenine kózim anyq jetken edi. Sondyqtan, meniń aıtaıyn degenim: ómir boıy izdený degenińiz – bapker bitkenniń basty mindeti bolý kerek!
Parapsıhologııa, kosmoenergetıka... – Áli esimde, – deıdi Aleksandr Ivanovıch, – 1995 jyly Tashkent qalasynda Azııa chempıonaty ótti. Bul – Atlanta Olımpıadasynyń aldyndaǵy lısenzııalyq týrnır bolatyn. Aqyry jol túsip turǵan soń, osynda turatyn nemere apam men jezdemniń úıine soǵyp, hal-jaǵdaılaryn bildim. Meni tań qaldyrǵany – apam men jezdem parapsıhologııa jáne kosmoenergetıkamen aınalysady eken. Men úshin bul óte tańsyq dúnıe bolatyn: qaıran qaldym, qatty qyzyqtym. Onyń ústine, ekeýi maǵan neshe túrli maǵlumat berip, tipti meniń ishki dúnıemdi bóten, teris energetıkadan tazartyp ta berdi. Bir sózben aıtqanda, ekeýi meniń kózimdi ashty. Keterde men: «Jırovty alyp kelsem, tazartyp beresińder me?», – dep em, olar kelisim berdi. Erteńinde Vasıany alyp kelip, apam men jezdeme ábden «tazartyp» aldym. Bir qyzyǵy, Vasıa sol joly Azııa chempıonatynda bir demde óner kórsetip, altyn júldeni «oınap júrip» jeńip aldy.
Qaıtarda apam maǵan: – Sasha, esh alańdama, Jırovyń Olımpıada chempıony bolady! – dedi senimmen. Sodan, Olımpıadaǵa daıyndalyp jatqanbyz. Bir kúni shirkeýge baryp, sheshemniń arýaǵy úshin shyraq qoıyp, minájat ettim de, aıaldamaǵa kele jatsam, jolda kitap dúkeni tur eken. Shynyn aıtsam, kitapqumar adam emes edim. Sonda da, ishine kirip, aralap júr edim, «Parapsıhologııa. Kosmoenergetıka» degen jazýy bar kitap kózime ottaı basyldy. Satyp alyp, kúni-túni túgin qaldyrmaı oqyp shyqtym. Apam men jezdem aıtqannyń bári osynyń ishinde eken. Sodan bastap men osy ǵylymnyń sońyna tústim. Sizge ótirik, maǵan shyn, onyń paıdasyn shash etekten kórdim. «Sıdneı Olımpıadasynda mynadaı jaǵdaı boldy, – deıdi Aleksandr Apachınskıı, áńgimesin ári qaraı jalǵap. – Quramadaǵy eki boksshynyń Avstralııaǵa ózdiginen jetken jeke bapkerleri qoıar da qoımaı jattyǵý bazasyna ruqsat alyp kirip, shákirtterimen jolyqty. Baıqap turmyn, olar ketisimen eki boksshy súmireıdi de qaldy. Iаǵnı, jańaǵylar syrttan keldi de shákirtteriniń boıyndaǵy kúsh-qýatqa toly energetıkany ózderimen birge alyp ketti. Muny, árıne, ózderi sezgen de joq. Aıtqanymdaı bolǵan joq, erteńinde ekeýi de jeńilip qaldy. Solardyń eń az degende qola júlde alýǵa múmkindikteri bar edi...».
– Sol boksshylardyń esimderin aıtpaısyz ba? – Biri – Muńaıtpasov, ekinshisi Kárimjanov bolatyn...
Aǵa býyn jankúıerlerdiń esinde bolar, Vasılıı Jırov ózi qatysqan jekpe-jekterdiń úzilisi kezinde basqalardaı buryshqa jalp etip otyra ketpeı, tek qana túregep turyp demalatyn. Oraıy kelip turǵan soń, bapkerden osynyń syryn suradym. «Jattyǵý kezinde, – deıdi Aleksandr Ivanovıch, – Vasıanyń bir raýndynyń ózi keıde jıyrma-otyz mınýtqa sozylyp ketetin. Sonan soń, ony men raýnd arasyndaǵy úziliste túregep turyp demalýǵa úırettim. Nege deseńiz, túregep turǵan boksshy men otyryp demalǵan boksshynyń tynys alýynda aspan men kókteı aıyrmashylyq bar. Máselen, otyrǵan boksshynyń ishine ótetin aýa joly jabylady da, kúshin qaıta qalpyna keltirýi qıyndaı túsedi. Budan bólek, túregep turyp demalǵan boksshynyń mysy qarsylasyn qashanda basyp turady. Bul – psıhologııalyq turǵydan óte mańyzdy».
Boks dese isher asyn jerge qoıar adam bolsa, Apachınskııdiń árbir sózin altynǵa balar edi. Eńbek jolyn endi ǵana bastaǵan bapker úshin «Apachıdiń» bir ózi bir ýnıversıtet qoı!
Apachınskıı bapker bylaı deıdi: «Boksta sekýndant bola bilýdiń ózi óner. Bul ózi bapkerden asa biliktilikti qajet etetin dúnıe. Jasyratyny joq, qazirgi jattyqtyrýshylardyń kóbi muny durys meńgermegen. Máselen, jantalasqan jekpe-jektiń úzilisinde boksshy 20 sekýndqa deıin eshteńe uqpaıdy, seni estimeıdi de. Al qazirgi bapkerler bolsa, boksshyny durys demaldyrýdyń ornyna dál sol sátte oǵan qalaı judyryqtasý kerektigin aıqaılap turyp úırete bastaıdy...».
Jırov Djekke ne úshin qaryzdar? Búginginiń balasyna Apachınskııdiń kóńili tolmaıdy-aq. Onyń oıynsha, boksshy bolam dep úıirmege kelgen qazirgi balalardyń oı-órisi tómen, júris-turysy qaryn ashtyrady eken. «Solardan tarıhty suraımyn, «qyzyldar» kim, «aqtar» kimder?», – degen suraq qoısam jaq ashpaıdy. Esesine, «kógildirlerdiń» (golýboı) kim ekenin jaqsy biledi. Birde qalada ketip bara jatqanymda klass jetekshim Anna Alekseevnany kórip qalyp, sálem berdim: – Men ǵoı – Sashka Apachınskıı... klastyń birinshi buzaqysy... – Oı, Sashka, bilesiń be, sen qazirgi balalardyń janynda perishte ekensiń, – degeni ustazymnyń... «Eńbek sińirgen jattyqtyrýshy» ekenimdi, «Qurmetti azamat» atanǵanymdy aıtqanymda, ustazym kózine jas aldy. Qýanǵanynan jylady dep oıladym men...». «Jalpy, – dep sózin jalǵaı túsedi Apachınskıı, – óz basym balany boksqa jastaı bergenge qarsymyn. Meniń uǵymymda bala boksty 14 jasynda bastaýy kerek. Oǵan deıin onyń jalpyfızıkalyq daıyndyq úderisinen ótkeni jón, sýda júzip, gımnastıka nemese jeńil atletıkamen aınalyssa quba-qup bolar edi». Jırov demekshi, Vasıa da Apachınskııge on jastan asqanynda tap bolǵan. «Zaıybym bolmaǵanda, Olımpıada chempıony Jırov ta bolmas edi», – dep kúledi Apachınskıı. Onyń syry mynadaı eken: jasóspirim Vasıanyń jattyǵýda júrdim-bardym qarap júrgenin baıqap qalǵan bapker ony zaldan qýyp shyǵypty. Sonda, zaıyby Elena Georgıevna kúıeýin áreń degende kóndirip, raıynan qaıtarǵan eken.
Olımpıada chempıony, Barker kýbogynyń ıegeri Vasılıı Jırovty basqalardan erekshe daralaıtyn bir qasıeti – onyń tózimdiligi dep qazir kesip aıtýǵa bolady. Apachınskııdeı adamdy aıaý degendi bilmeıtin bapkerdiń qatal tepkisinen ótý degenińiz ekiniń biriniń qolynan kelmes sharýa edi. Qaıran, Vasıa! Jattyǵý kezinde eki qolyn kóterip qoıyp, jýandyǵy oqtaýdaı syryqpen qos qabyrǵadan, jon arqadan eti qataısyn dep ońdyrmaı urǵylaǵanda shydaýyna týra kelgen. Kóldiń ortasyna aparyp sýǵa tastap ketkeninde, qý jan degen tátti emes pe, bálenbaı shaqyrym jerden júzip ótip, jaǵaǵa jetip jyǵylady eken. Al monshanyń býyna eńbektep qashqanyna deıin ustaıtyny she? Aıta berseń, Apachınskııdiń ańyzǵa bergisiz mundaı «sumdyǵy» kóp-aq. Osyndaı «tepkiden» ótken Vasılıı úshin sharshy alańdaǵy aıqas bitken balanyń oıynyndaı-aq bolyp qalatyny sózsiz edi. Jalpy, áýesqoı boksta jartylaı aýyr salmaqtaǵy Jırovtyń naızaǵaıdyń jarqylyndaı shapshańdyǵyna jyldamdyǵy ilese alatyn boksshy neken-saıaq bolatyn. «Jırov munysy úshin alǵysty Djekke aıtýy kerek», – dep kúledi Apachınskıı. Bapker sóziniń jany bar: jattyǵý kezinde ol óziniń álgi «Djek» dep atalatyn qabaǵan ovcharkasyn Jırovqa qosatyn kórinedi. Sonda baıǵus Vasıa eki ókpesin qolyna alyp, uzyn dálizdiń boıymen zymyraǵanda, ıtke jetkizbeı baryp túpki esikke kirip úlgeredi eken...
«Apachınskıı taǵy bir Olımpıada chempıonyn daıyndap shyǵara ala ma?», – degen suraqqa ózi bylaı dep jaýap beretin kórinedi: «Aqshadan taryqtyrmasa, shyǵarar em. О́ıtkeni, suraı-suraı ábden sharshaǵan adammyn...». Al bokstyń aýzy dýaly mamandary: «Onyń tepkisine Jırovtaı shydaıtyn boksshy tabylsa, árıne, shyǵarady», – deıdi biraýyzdan...
Áýesqoı bokstaǵy eń bıik shyńdy baǵyndyrǵannan keıin Jırovtyń kásipqoı boksqa aýysqanyn jurt jaqsy biledi. Amerıkaǵa attanǵanda Apachınskıı de janynda boldy. Biraq kásipqoı bokstyń mańaıyndaǵy «qasqyrlarǵa» bapker emes, boksshy Vasılıı Jırov kerek bolatyn. Jarty jyldan keıin Balqashyna qaıta oralǵany da sondyqtan Apachınskııdiń.
R.S. Esimi elimizge belgili bir mamannyń «Apachınskııdiń bizdiń boksqa bergeni de kóp, zııanyn tıgizgen jeri de az emes» degen pikirin estigende óz qulaǵyma ózim senbegem. Sóz aýanyn baıqastasaq, Apachınskııdiń zııany – bizdiń quramadaǵy boksshylardy jattyǵýda tym qatty qınap jibergen eken. Talap tym qatań bolyp, kóbisi zoryqqannan Olımpıada chempıony bola almaı qalǵan-mys... «Qap, áttegen-aı, obal bolǵan eken...», – deımiz be endi?! Osyndaı aıaýsyz aıtylǵan pendelik pikirdi estigen kezde qazirgi tańdaǵy boksshylarymyzdyń halyqaralyq arenadaǵy jarystardyń sońǵy raýndtarynda semiz attaı barlyǵyp, demi óship, shyqpa janym-shyqpamen júretini eske túsedi. Átteń dúnıe, «Altynnyń qolda barda qadiri joq» degen, dáý de bolsa, osy shyǵar...
Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan»