О́zgeris ólshemi – óndiris

KÚL ÚIINDILERI KIRPIShKE AINALDY Jýyrda Ekibastuzda  keramıkalyq kirpish shyǵaratyn zaýyt paıdalanýǵa berildi. Kenshiler qalasynyń turǵyndary úshin jańalyǵy  men jaqsylyǵy bar kirpish zaýytynyń ashylýyna oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń ózi kelip qatysyp, óndiris tetigin iske qosty. Eger osyndaı óndiris oryndary birinen soń biri ashyla berse burynnan beri aıtylyp, jaýyr bolǵan kenshiler qalasynyń kireberisindegi kúl úıindileri, ıaǵnı jınalyp qalǵan kómir qaldyqtarynyń azaıýyna áser etetini sózsiz. Rasynda da, kenshiler qala­sy­na kele qalsańyz, taý bolyp úıilgen bálenbaı jylǵy kúl úıin­dileri qarsy alady. Aýaǵa ushyp jatqan kómir qaldyqta­ry­nyń kesirinen, árıne, aýyldary aınala qorshaǵan óndiristi qa­la­nyń jalpy, óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıy da kúnge-kúnge nashar­lap barady. Ony Ekibastuzǵa, Solnechnyı kentine jolyńyz túsip bara qalǵanda jańa ǵana jaýǵan appaq qardyń betine tús­ken kúl-qoqystardan-aq baıqaı alasyz. Mysaly, bir ǵana GRES-2 stansasyndaǵy jumys jasap tur­ǵan bes blokqa bir jylda 6 mıllıon tonna kómir jaǵylady eken. Al, Ekibastuzdyń kómiriniń otyz paıyzǵa jýyǵyna deıin kúl shyǵaratynyn eskersek, bul stan­sanyń bloktary qanshama qo­qys qaldyqtaryn shyǵaraty­nyn esepteı berińiz. Sondyqtan jergilikti jáne kelip-ketetin shetel ǵalymdary qalaýyn tapsa qar janar dep kómir qaldyq­ta­ryn turmystyq qajetke jara­typ, odan zor paıdaǵa da kene­lý­ge bolady dep túıin jasady. Máselen, tıtteı túımeden túıedeı jańalyq asha qoıatyn japondyqtar Ekibastuzǵa kelgen bir saparlarynda taý-taý kúl úıin­dilerine kózderi túsip, satyp alýǵa qyrýar qarjy usynǵan da kórinedi. Japondyq ǵalymdar úıilip jat­qan kómir kúliniń quramynda kóptegen zattar temir, alıýmı­nıı, galıı, renıı, germanıı se­kil­di sırek kezdesetin zattar ba­ryn bilgen. Olar kúldiń qura­myn­daǵy renıı men germanııdiń al­tynnan da baǵaly tústi me­tal­ǵa jatatyn aıtyp ketipti. Qytaılyqtar bolsa, kómir kúlinen sement óndirip, kafel jasap shyǵarady eken. Jergilikti ǵalymdar da bos qarap jatqan joq. Qanysh Sátbaev atyndaǵy Eki­bastuz ınjenerlik-tehnı­ka­lyq ınstıtýtynyń ǵylymı má­seleler jónindegi prorektory, professor Evgenıı Maksımov­tyń basshylyǵymen “Ekibastuz óńirinde tehnogendik materıal­dar­dy jáne mıneraldyq shıki­zat­tardy keshendi paıdalanýdyń ádisteri” atty arnaıy joba ja­saldy. Al, ótkenge úńilsek, bú­gingi ǵalymdarǵa sabaq bolǵan bul joldy akademıkter Ivan Bar­dın, Qanysh Sátbaevtar jalpy shıkizattar men tehnogendik materıaldardy tıimdi paıdalaný ádisin, ıaǵnı kómir qaldyqtaryn qaıta óńdeý jobasynyń negizin salyp ketti. Soǵysqa deıingi jyl­dary sol kezdiń ózinde Qa­nysh aǵalarymyz aýaǵa ushyp shy­ǵatyn qaldyqtardyń qu­ramyn­da óte sırek kezdesetin me­taldar bolatynyn dáleldep bergen. Biraq, zamanyna qaraı bar yqylas-zeıin ashyq ádispen óndirilip alynatyn tas kómir tasqynyna aýdy da, al taý-taý úıilgen kúl úıindileri qalany aınala qorshaı bastady. Kúldi qaıtadan óńdeýge nazar aýda­rylmady. Ekibastuzdyq ǵalym Ev­genıı Maksımovtyń aıtýyn­sha, bul jaǵdaı shetelderde bas­qa­sha kórinis tapqan, mysaly, olarda kómir kenishteriniń ja­nynda arnaıy ǵylymı ortalyq­tar jumys jasaıdy. Olar bizdegideı taý-taý kúl úıip tastamaıdy, shaǵyn zaýyttar arqyly kómir qaldyqtaryn óń­dep, biri sement, biri plıta, ák kir­pish, qurysh óndirýmen aı­na­ly­sady. Ekologııaǵa, aınala qor­shaǵan ortaǵa esh zııany da tı­meıdi. Kúl úıindilerin óńdese, osy jerdegi orta jáne shaǵyn kásip­kerlik te jaqsy jolǵa túser edi. Sol aıtqan kúnderdiń beti beri qarap kele jatqan sııaqty. Shet­eldikter sııaqty qaldyqtardy da iske jaratatyn alǵashqy óndiris orny iske qosyldy. Seń qoz­ǵal­dy. Joǵaryda aıtqan keramı­ka­lyq kirpish zaýyty endi qaldyq­tardy óńdep, otandyq qurylys materıaldaryn óndirýshilerdiń qataryna qosyldy. Bul bıylǵy jyly iske qosylǵan oblystaǵy tórtinshi kirpish zaýyty, qaldyq­tardy da iske jaratatyn sát keldi. – Kúl úıindileri de paıdaǵa jarap, kúndelikti turmys-tir­shi­ligimizge endi. Jalǵyz kirpish emes, basqa da qurylysqa kerekti materıaldardy endi qaldyqtardy iske jaratý arqyly jasap alýǵa bolady. Buǵan kózimiz jetti. Zaýytta jylyna 25 mıllıon kir­pish shyǵarylady. Jylyna osyn­shama tonna kirpish shyǵarý úshin óndiriske keminde 250 myń tonna kómir qaldyqtary qolda­ny­lady. Bizdiń zaýytqa bul shı­ki­zatty “Angrensor” kompanııa­sy jet­kizedi. Al, zaýyttyń jal­py qýaty jylyna 50 mıllıon kirpish shyǵarýǵa jetedi. Mundaı zaýytty salýǵa 9,5 mıllıon AQSh dollary jumsaldy, – deıdi zaýyt dırektory Álibek Qýa­nysh­uly. Farıda BYQAI, Pavlodar oblysy. QORDYŃ MAQSATY – AÝYLDY QARJYLYQ QOLDAÝ Qazaqstanda halyqtyń 47 paıy­zy aý­yl­dyq jerde turady. Soǵan oraı aý­yl­daǵy kásipkerlikti da­mytý Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursul­tan Nazar­ba­ev­tyń Qazaqstan halqyna Jol­daý­ynda birneshe márte aıtylǵan ba­sym mindetterdiń biri bolyp otyr. Aýyl­­darymyzdyń ómirin sapalyq ja­ǵynan kóterý, ondaǵy azamat­tardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılaryn jaqsartý memlekettik saıasattyń ma­ńyzdy baǵyty bolyp qalýda. Osyndaı mindetterdi bas­shy­lyqqa alǵan “Aýyl sharýashy­lyǵyn qarjylyq jaǵynan qoldaý qory” aksıonerlik qoǵamy óz ustanymyn belsendi túrde júrgizip, osy maqsattarǵa qol jetkizý ba­ǵytynda jumys istep keledi. Memlekettik qarjylyq qoldaý qory­nyń negizinde 1994 jyly qurylǵan bul Qor damý barysynda birqatar ózgeristerge ushyrady. Arada 15 jyl ótkennen keıin bú­ginde memlekettiń qarjylyq qol­daýy aıasynda aýyldy shaǵyn ne­sıe­leý salasyndaǵy óz qyz­me­tin ta­bysty júzege asyryp kele jatqan iri qurylymdardyń arasynda laıyqty ornyn alyp otyr. Memlekettik saıasatty júzege asyra otyryp, Qor eleýli nátı­je­lerge jetti. 2009 jyldyń qory­tyn­dy­lary boıynsha Qordyń ne­sıe múmkindigi 9,8 mlrd. teńge bol­dy. 53,0 myń teńgelik shaǵyn ne­sıe­ler berildi. Al 2005 jyly Qor­dyń ne­sıelik aýmaǵy nebári 9,3 mıllıon teńge bolǵanyn jáne 9504 teńgege ǵana shaǵyn nesıe beril­genin eskersek, bul úl­ken jetistik ekeni daýsyz. Aýyl sharýashy­lyǵyn sha­ǵyn nesıeleýdiń jalpy qury­lymynda mal sharýashylyǵyna 58 paı­yz, egin sharýashylyǵyna 38 paı­yz, al bız­nes túrlerine 5 paı­yz­daı qoldaý kór­setilip otyr. Gen­derlik saıasatty júr­gizý baǵytyna da kóńil bólinýde. Bar­lyq berilgen shaǵyn nesıelerdiń jalpy kóle­miniń 37 paıyzy áıelderge tıesili. Munyń ózinde Qor jumysynyń mańyzdy qyry áleýmettik salamen astarlasyp jatyr. Ol óz kezeginde aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy kedeıshilik deńgeıin aýyldaǵy jumys oryndaryn qurý jáne shaǵyn bıznesti damytý jolymen tómendetýge baǵyttalǵan. Áleýmettik mindetterdi oryndaý tıim­diligin arttyrýǵa arnap Qor ústimizdegi jyly halyqaralyq reıtıngtik agenttikti shaqyrýdy josparlap otyr. Bul agenttik – áleýmettik reıtıng alý úshin shaǵyn qarjylyq uıymdar qyzmetin baǵalaýǵa mamandanǵan qurylym. Mundaı reıtıng túri shaǵyn qarjy uıymdarynyń áleý­mettik maq­sat­tardy oryndaý, genderlik teńdikti qamtamasyz etý, ál-aýqat deń­geıin jaqsartý jáne basqa áleýmettik sı­pattaǵy kórsetkishterdi arttyrýǵa negizdelgen. О́z múmkindikterin keńeıte oty­ryp, Qor 2009 jyly aýyl sha­rýa­shylyǵyn shaǵyn nesıeleý jó­nin­degi baǵdarlamany júzege asyrýǵa arnalǵan jergilikti bıýdjetten bó­linetin qarajattardy tartý jóni­nen orasan zor jumystar júrgizdi deýge bolady. Osynyń negizinde 12 óńir­diń jergilikti atqarý organ­darymen 1,45 mıllıard teńgege kelisimder jasalyp, 500-den astam shaǵyn nesıeler berildi. Shaǵyn jylyjaı keshenderin satyp alýǵa, olardyń qurylysy men paıda­lanýǵa arnalyp 2008 jy­ly qabyldanǵan jobany iske qosý jumystary ótken jyly da jal­ǵa­syn tapty. Olarǵa arna­lyp 293,1 mıl­lıon teńgeniń qosymsha qara­jaty bólindi. Eger 2008 jyly 56 joba maquldansa, 2009 jyly olar­dyń sany 93 jobaǵa deıin artty. Munyń ózinde qamtylǵan alańnyń kólemi 1,93 gektardan 6,06 gektarǵa deıin kóbeıdi. 2009 jyly ońtústik óńirlerden basqa elimizdiń batys aımaqtary da qosymsha qarajat­tar­­men qamtyldy. “Qazaqstan Respýblıkasy aýyl sha­rýashylyq taýar óndirýshilerin nesıe­leý­ge arnalǵan shaǵyn nesıe­leý uıymdary jelisin damytý tu­jy­rymdamasyn” júzege asyrý sheń­berinde Qor 2007-2008 jyl­dary 94 aýdannyń aýyldyq eldi me­kenderinde jumys isteıtin osyn­daı 51 shaǵyn nesıeleý uıymdaryn qurdy. 2009 jyly Qormen birlese qurylǵan shaǵyn nesıeleý uıym­dary arqyly 5128 aýyl turǵynyna shaǵyn nesıe kómegi berildi. Aý­yl­dyq jer­lerdi qarjylandyrý na­ry­ǵyn báse­kelestik túrde saýyqtyrý maqsa­tymen Qor qoǵamnyń belgili bir úlesin satyp ala otyryp, ony ózin-ózi aqtaı­tyn ádis­pen jeke adam­darǵa berý úshin shaǵyn nesıe­leý uıymdaryn dál osy baǵytta jumys isteýge baǵdarlap otyr. Mysaly, 2009 jyldyń ózinde ǵana 3 sha­ǵyn nesıeleý uıymy óz úles­terin satyp alyp, básekelestik keńistikke erkin endi. Aýyl turǵyndary arasynda ósimdik sharýashylyǵyn mindetti saqtandyrý baǵdarlamasy jaqsy qoldaý taýyp otyr. Respýblıka boı­ynsha saqtandyrylǵan alańdar­dyń jyl saıyn artyp kele jat­qan­dyǵy osynyń aıǵaǵy bolsa kerek. 2005 jyldan bastap 2009 jylǵa deıin saqtandyrý kompanııa­lary men ózara saqtandyrý qoǵam­dary aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerge saqtandyrý tólemi retinde 5 mıllıard teńgeden astam qarjy berdi. Qor jalpy tólemder­diń 50 paıyzynyń ornyn tolty­ryp otyr. Munyń ózi aýylsha­rýa­shylyq taýarlaryn óndirýshilerge eleýli túrde qoldaýshylyq kórse­tip, olardyń táýekeldik shyǵyn­daryn tómendetýge múmkindik berdi. Sondaı-aq, aýyldyq jerlerdegi saq­tandyrý qyzmeti naryǵyn da­my­týǵa jańa múmkindikter ashylady. Eleýli nátıjelerge qol jetkizý arqyly Qor Qazaqstan nary­ǵyn­daǵy óz ustanymyn nyǵaıtyp qana qoımaı, sonymen birge múmkin­dik­terin keńeıte otyryp, halyqara­lyq deńgeıdegi qury­lymǵa aınalýǵa kókjıekter asha túsýde. Máselen, 2008 jyly Búkilálemdik banktiń júrgizgen zertteýleri sheńberinde Qor óziniń qyzmet jyldarynda alǵash ret Shyǵys Eýropa jáne Orta Azııa elderi arasynda qaryz alýshylar sany boı­ynsha banktik emes uıymdar ara­syn­da alǵashqy ondyqtyń qataryna kirdi. Qor halyqaralyq jahandyq MIX Market “4 brıllıant” aq­parattyq por­talynyń sertıfıka­tyn aldy. Qor qoǵam qyzmetiniń transparenttiligin, sapasyn jáne beriletin barlyq aqparattardyń shynaıylyǵyn rastaıdy. Halyqaralyq yntymaqtastyq sheń­be­rinde 2010 jyly Islam Damý Bankinen 10 mıllıon AQSh dol­la­ry kóleminde uzaq merzimdi je­ńildetilgen qaryz alýdy josparlap otyr. Ol aýyldyq jerlerdi shaǵyn nesıeleý júıesin damytýǵa baǵyt­talmaq. Mundaı qaryz alý arqyly Qoǵam ıslamdyq qarjylandyrý tetikterin endirý boıynsha biregeı tájirıbege qol jetkize alady. Al jobany júzege asy­rýdyń ózi arab elderinen ınvestısııalar tartýdyń kókjıegin keńeıte túspek. 2010 jyly júrgiziletin shaǵyn ne­sıeleý júıesindegi mańyzdy sharalardyń taǵy biri – bul Sha­ǵyn qarjylandyrý ortalyǵynyń (Polsha) jyl saıynǵy 13-ha­lyq­aralyq konferensııasy. Kon­fe­ren­sııa burynǵy keńestik keńistikte alǵash ret Astana qalasynda ót­kizilmek. Bul sala úshin de, sondaı-aq búkil Qa­zaqstan ekonomıkasy úshin de mańyzdy shara bolyp ta­bylady. Basqosýda shaǵyn qar­jy­landyrý salasyna memlekettik qol­daý kórsetý, munyń ózinde aýylǵa da kómek berýdiń qazaqstandyq biregeı tájirıbesi jınaqtalmaq. Konferensııaǵa qatysatyn ınvestor­lar, nárlendirýshiler, shaǵyn qarjy­lan­dyrý uıymdary osy saladaǵy elimizdiń ınvestı­sııalyq múmkindikterimen ta­nysyp, kedeıshilikpen jáne jumyssyz­dyq­pen kúres jónindegi baǵaly tá­ji­rı­belerin ortaǵa salady dep kútilýde. Gúlnáz ATAMQULOVA,  “Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory” AQ Basqarma tóraıymy m.a.