Qymyz patenti kimde?

Qazaqtyń bal sýsyny qymyzdy zertteýge búkil ǵumyryn arnaǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Zulharnaı Seıitovpen jaqynda, Almatyda jolyǵyp, kókeıde júrgen birqatar suraqqa jaýap berýin ótingenbiz. – Zulharnaı Seıituly, usta pyshaqqa jarymaıtynnyń keri kelip, barymyzdy baǵalap kórsete almaǵandyqtan ba, birimiz bal qymyz, birimiz sary qymyz dep tamsanyp júrgen qymyzymyzdyń avtorlyq qu­qy­ǵy Gans Solman degen nemistiń qanjyǵasynda ketipti. Sizdiń budan habaryńyz bar ma? – (Ǵalym oılanyp otyryp qaldy.) Qymyz­dyń álemdegi birinshi patenti qazaqta. № 330. Muny bir dep qoıyńyz, ekinshi – qurǵaq qymyz untaǵynyń, úshin­shi – shubattyń, tórtinshi – qoıy­tylǵan qymyzdyń, besinshi – bıe saýma­lynyń, altynshy – shubat unta­ǵynyń, jetinshi – bıe sútin anyq­taıtyn ádistiń, segizinshi – qazaq balzamynyń patenti bizdiń qoly­myzda tur. Patent týraly áńgime qozǵap júrgen baýyrla­rym tiri Seıitovti shaqy­ryp sura­sa, toq­sanǵa qaraǵan jasym­dy elemeı, baryp aıtyp berer edim. Men qymyzdy zerttegeli 60 jyldan asyp ketti. Talaı emen esikti ashtym, tórde otyrǵan aza­mattarǵa «Bizderde mynandaı bar, mynan­daı bar» (Sultan­­mahmut) dedim. «Jaqsy» degen sózderdi estip, úmitimdi úkiledim. Saǵym synǵan tustar da, qolym­dy bir siltep, teris aınalǵan sátterim de az emes. Artynan ulttyq rýhy atoılap turǵan bir azamatty kórip qalsam, ne jyly sózin estisem, qaıtadan atqa qondym. – Araq dáýirlep, syra qoldan túspeı tur­ǵanda eskiliktiń sar­qyn­shaǵy degen qy­myzdy zertteýge qalaı kelip júrsiz? – Men joǵary bilimdi Ombyda aldym. Búkil fakýltette jalǵyz qazaq edim. Qolda barda altyn­nyń qadiri bolǵan ba?! Keýdeńde sáýle bolsa,  syrtta júrgende ul­tym, jurtym degende na­mystan júregiń taıdaı týlaıdy. Men ózgelerge halqymnyń jaqsy úlgi­sin maqta­nyshpen aıtatyn edim. Ony dáleldeıtinmin. Ulttyq sýsyny­myz qymyz dep keýdeleıtinmin. Joǵary oqý ornyn sút ónimderiniń ınjener-tehnology degen maman­dyq boıynsha bitirdim. Bul 1951 jyl bolatyn. Sodan meni aspı­rantýraǵa qaldyr­dy. Dıssertasııa taqyryby qy­myzdyń adam den­saýlyǵyna paı­dasy týraly boldy. Jetekshim óte bilimdar professor Iа.­S.Zaıkovskıı edi. Ol kisiniń jary Nadejda Nıkolaı­qyzy da professor edi. Ol Shýchınsk, Kókshe­taý qalalaryndaǵy týberkýlez dıspanserinde medbıke bolyp­ty. Meniń talpyny­symdy ekeýi de qýana quptady. Taqyrypty bekitý úshin oqý ornynyń ǵylym jónin­degi prorek­toryna bardyq. Ol «biz HH ǵasyrda, atom dáýi­rinde ómir súrip jatyrmyz. Al sender artqa ketip, skıfter tu­tyn­­ǵan qymyzdan ǵylym jasa­maq­­­­­syńdar ma? Bul alǵa umtylý emes, keıinge sheginý ǵoı», dep murnyn shúıirdi. Jetekshim onyń aıtqanyna kelisti. Men kónińki­remep edim, talasyp qaıte­siń, by­laısha zertteı ber dedi. Sóıtsem, Zaıkovskıı ashyq pikirleri úshin ortalyqtan óńirge qý­ylǵan ǵa­lym bolyp shyqty. Dıssertasııa­ny qorǵap, kandıdat degen ataqty alǵan soń, elge qaıtýǵa birjola bekindim. Almaty­ǵa kelip, joǵary oqý oryndaryn aralap kórdim. Sol kezde burynǵy Zootehnı­kalyq mal dárigerlik ınstıtý­tynyń rektory, ataqty ǵa­lym Fazyl Muhamedqalıev eken. Ol kisi úı beremin, kel dedi. Maǵan keregi de sol edi. Otanyma kelgen soń, jatpaı-turmaı qymyz­dy zertteý isin tereńdete berdim. Aqyry 1958 jy­ly qymyzdyń qurǵatylǵan un­ta­ǵyn alýǵa qol jetti. Bul baspa­sózde jarııalandy. Sodan bir kúni Almaty qalalyq atqarý keńesiniń tóraǵasy Ahmet Ádilov shaqyryp jatyr dedi. Bardym. Eńsesi bıik, er tulǵaly azamat eken. «Bilim jáne eńbek» jýrnalynan keptirilgen qymyz jaıly maqalany oqydym. Jaqsy eken, elge kerek, qazaqqa kerek taǵam ǵoı bul. Eger sen osyny durys jolǵa qoısań, Almatynyń dál ortasynan ózińe arnap úı salyp beremin. Kúnde­likti tirlikte ne kerek ekenin aıt» dedi. «Qymyzdy keptiretin qural-jabdyq kerek edi» dedim ımenip. «Ol qaıda bar, qaıdan alýǵa bolady?» «Rostov qalasynda bar» dep edim, ol bir orynba­sa­ryn shaqyryp, aqyldasty. Sóı­tip, eki ınjenerdi Rostov qala­syna issa­parǵa jiberip, tapsyrys berdi. «Jumysym ilgeri basatyn boldy. Almatynyń qaq ortasyn­da salyn­ǵan úıde turamyn» degen úmit, shirkin, keýdeni kernegende tóbe shashym jelp-jelp etti. Alaıda, bul úmit sý sepkendeı basyldy. Ult qundylyǵyna uıyt­qy bolýǵa umtylǵan Ahmet Ádilov basqa qyzmetke aýysyp ketti. Seń soqqan balyqtaı bo­lyp, men qala berdim. – Qurǵaq qymyzdan keıin qymyzdy uzaq saqtaý ádisin oılap taptyńyzdar emes pe?! – Munyń da qıyndyqtary az bolǵan joq. Keńes dáýiriniń keneýi ketip bara jatqan tusy edi. Solaı bolsa da, qymyzdy uzaq saqtaýdyń jolyn qaıtsek tabamyz degen nıet kóńilden bir sát ketpeıtin. Teorııa júzinde alǵysharttar bar. Endi ony tájirıbede júzege asyrý kerek. Menimen qatar qoı sharýa­shyǵyn zerttegen belgili ǵalym, Degeres qoıyn ósirgen professor, marqum Erkin Esentaev ta at sa­lysty. Qymyzdy zertteý úshin jyl­qymen aınalysatyn úlken sharýashylyq kerek edi. Ony da tapqan sol Erkin boldy. Burynǵy Jezqazǵan oblysy, Jańaarqa aýda­nyna qarasty «Jeńis» sovho­zynda bıe baılap, qymyz baptaıtyn adam­dar bar bolyp shyqty. Saýyn bıeniń uzyn sany 400-den asady. Jurttyń iltıpatyna bólenip júrgen sol azamattar da maýsym­dyq jumysta jınaǵan qymyzdy qaıtsek uzaq saqtaımyz dep júrip­ti. Olarda tájirıbe mol, bizde teorııa bar. Oıymyz bir jerden shyq­ty. Aýyl altyn besik qoı. Keıde biz ózimizdi zor sanaımyz. Sol aýyldan oqymasa da toqyǵany kóp adamdar kezdesti. Bıbijamal degen áıeldiń barmaǵy bal dese jarasar. Ustaǵan qymy­zyn ishseń, ishe beresiń. О́zi de aqyqtaı tap-taza jan eken. Onymen birge júrgen О́rken, Apaqaı­lardyń da jóni bó­lek. Izetti, ınabatty. Olar maǵan qazaǵymnyń baıaǵy asyl­dary­nan qalǵan kózdeı, sarqyl­maıtyn sar­qyt­taı kórindi. Ortaq jumysty túsinisip, bes qoldyń salasyndaı, bir kisiniń balasyndaı bolyp ilgeri jyljyttyq. Bereke-birlikke uıyǵan jerde etken eńbek, tókken ter zaıa ketken be? Aqyry qymyzdy bir jyl saqtaýdyń ádisin taptyq. Oǵan kóz jetkeń soń, 6 lıtr qy­myzdy jumys bólmeme ákelip qoıdym. On aı ótken soń qymyzdy ishsek, sol qalpy. Buǵan bireý sendi, bireý senbedi. Endi qujatpen dáıekteýge bekindim. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligine qaras­ty standarttaý, metrologııa jáne sertıfıkattaý komıtetine apardym. Bastyǵyna kirip, qo­lymda erekshe qymyz baryn, alaıda, ony teksertýge qarajatymnyń kemshin ekenin, profes­sordyń aılyǵy 7 myń teńge bolyp tur­ǵanyn jetkizdim. Iman júzdi adam eken, mundaı dúnıe tegin jasalady, tegin saqtalady dedi. Sodan 3 aı saıyn meniń kózimshe qymyz quramyn tekserip otyrdy. Kózderi jetip, kóńilderi sengen soń qory­tyn­dysyn shyǵaryp, alty adamǵa patent berdi. Den­saýlyq saqtaý mınıstrligi de qymyzdyń adam aǵza­syna tek qana paıdasy bar dep qorytyndy shyǵar­dy. Endigi mindet óndiriske engizip, ha­lyqqa jetkizý. «Jeńis» sovho­zynda ózimiz biletin qymyz bar. – Bul táýelsizdigimizdi alyp, jańa dáýir bastalyp, ketken esemizdi qaıtarsaq, joǵy­myzdy túgendesek, dep sharq quryp júrgen jyldar emes pe edi. – Durys aıtasyń. Kópten kó­keıde júrgen sharýanyń endi oń­taıy keletin shyǵar degen kóte­rińki kóńil-kúımen osy bizdi qoldaıdy-aý dep keıbir mekemelerge úsh professor otyra qalyp ótinish hat jazamyz. «Jaqsy, tamasha, jaýap beremiz» deıdi. Biraq báriniń úni artynan qumǵyp, qaıta shyqpaı qalady. Du­rys uǵynbaı júr me dep, aldaryna baramyz. Sypaıy qarsy alyp, ádemi sózben kelgen jolǵa salady. Sodan 1994 jyly Nursultan Nazarbaev­tyń aty­na jaǵdaıymyzdy aıtyp, óti­nish jiberdik. Elbasyǵa rıza­myz. Ushan-teńiz jumysyna qara­maı, bizge jyly jaýabyn berdi. «Kó­mek­­tesińder, bul qoldaýǵa turady» dep Premer-Mınıstrdiń orynba­sa­ryna (A.Esimov), Ekono­mı­ka mınıstrine (О́.Shúkeev) tap­syr­ma beripti. Olar ony «Qazagrobankke» jiberipti. Sol tusta shubatqa da patent alǵam. Bul kezde qymyz ben shubattyń paıda­syn jaqsy bilip alǵan nemis jurty, onyń elimizdegi elshiligi syrtqa qymyz shyǵarsa­ńyzdar, biz alýǵa daıynbyz dep júrgen. О́z esebimiz boıynsha jumy­symyz júrip ketse, jylyna Germanııaǵa 2 tonnadaı qymyz jiberýge múmkindigimiz bar degenbiz. Túrkııa qazaqtary 1000 tonna jiberip turady eken. Sóıtip, jospar-joba jasap júrgende, atal­mysh bank basshylyǵy, «Sıyrdy kepilge al­maımyz» dep jaýap jiberipti. Biz: «Aınalaıyndar-aý, ótinish hat­tyń ishinde sıyr degen sóz atymen joq», dep shyr-pyr bola­myz. Elba­sy qol­dap otyr deımiz. Olar: «Bir ýáj aıtýymyz kerek qoı, onyń ústine aqsha bizdiki, berý-bermeý óz quqyǵy­myz» deıdi shimirikpesten. Sonymen bul is bitip, jazǵan qulda jazyq joq. «Eksım­bankke» «aýyz saldyq». 900 myń dollar nesıe suradyq. Olar: «Aldymen bizge ekspertıza jasaý úshin 145 myń dollar ákelip berińiz­der, sodan soń baryp, sizderge nesıe beremiz» dedi. Ondaı aqshamyz bolsa senderdiń alda­ryńa kelip, nemiz bar deımiz. Men qymyz úshin kimge ótinish­pen shyqpadym. Vıse-premer Alek­­sandr Pavlovqa 12 usynyspen hat jazdym. Ol sol kezdegi tıisti mınıstrlerge (S.Myńbaevqa, Q.Kó­sherbaevqa) zerttep, usynys­taryń­dy berińder depti. Kezekti aýys-túıis bastal­dy da, 12 usynystyń birine de jaýap ala almadym. – Sol kezde bolý kerek, professor Erkin Esentaevtyń «Egemen Qazaqstanǵa» maqalasy shyq­­qan. Ony jurt jyly qabyldady. Jaqsy jańalyq dep tanydy... – Iá, osy maqalany oqyǵan sol kezdegi Jezqazǵan oblysynyń áki­mi Qajymurat Naǵmanov bizdi ar­naıy shaqyrdy. Aýdan basshy­la­ryn túgel jınap, «Elbasy oblysqa kelgen saparynda ǵalym­dardyń uzaq saqtalǵan qymyzyn iship kórip, joǵary baǵalady. Bul úlken baılyq. Aıaq astynda qaldyrýǵa bolmaıdy. Qoldaý kerek. О́ńirdegi qymyz óndirý isine 1 mıllıon dollar bólýdi qarasty­raıyq», dedi. «Bárekeldi, eńbegimiz jana­tyn boldy!» dep bórkimizdi aspanǵa attyq. Amal qansha, qyrsyqqanda qymyran irıdi degen­niń keri keldi. Q.Naǵmanov Shyǵys Qazaqstan oblysyna ákim bolyp aýysyp ketti. Jezqazǵan jabyldy, Qaraǵandy oblysyna qosyldy. Endigi oblys basshysy qymyzǵa qyryn qaraı­tyn bolyp shyqty. – Naryq zamanyna erte beıimdelgen jeke kásipkerler qa­raı­laspady ma? – Biz joǵarydaǵylardyń ary ıterip, beri jyqqanynan sharsha­ǵan soń ulttyq dúnıege sergek qaraıtyn azamattarǵa qolqa sal­dyq. Tipti, keıbireýleri ózderi tal­py­nys jasady. Mysaly, Alataý baýraıynyń azamaty Qurman Jańaarqa aýdanyna jaqyn Jaryq stansasynda óz kásipkerligin qy­myz óndirý boıynsha bastap ketkende, áı, bir jasap qaldyq. Biz bergen tehnologııa boıynsha laboratorııa, qymyz saqtaıtyn oryn ázirlep, mını zaýytty iske qosty. Baryp kórdik,  endigi úmitimiz óziń­de dep qaıttyq. Biraq jergilikti jerdegi ashkózdik onyń isin ilgeri bastyrmady. Ketirip tyndy. Qur­man qajyrly jigit bolatyn. Alǵan betinen qaıtpady. Han­táńirdiń baýraıyndaǵy Kegen-Qarqara óńi­ri­nen uıymdastyrdy. Taǵy da mını zaýyt jasaqtady. Ashylý sal­tanatyna qatystyq. Sáttilik tiledik. Men sol rásimde: «Aǵaıyndar, osynyń bári Qurman­nyń mańdaı ter, taban aqysymen kelip otyr. Qazir joǵarydan aqsha quıylyp jatatyn burynǵy kolhoz, sovhoz joq. Onyń ústine bir jerde baı­laýly turǵan júzdegen bıeni de kezdestirmeısiń. Ár adamnan, ár aýyldan qasyqtap, shómishtep jı­naı­dy. Jınalǵan qymyzdyń bári talapqa saı bola bermeıtini jáne bar. Osyny eskerip, elge bir paıdam tısin degen jigitke jumys isteýge múmkindik jasańyzdar dedim. Alaıda Qurmannyń 2 jyldan keıin ol jerden de taýy shaǵylyp, aýylyna qaıtty. Biraq kóńilin jasytpaı, kelin ekeýi áli alǵa umtylýmen keledi. Aman bolsa, túptiń túbinde ol azamat maqsatyna jetedi degen oıdamyn. Men – qymyz, shubatpen aına­lysamyn degenderge patent ıesi retinde tarlyq jasamaı, qam­qor­lyq kórsetip kele jatqan adam­myn. Semeıde Asqar degen jigit osy isti ádemi bastady. Taǵy da baryp, aq batamdy berdim. Men eshkimnen eshteme dámetken emespin. Elge kerek, ultqa kerek dese, qymyz saqtaýdyń tehnologııasyn, standartyn usynam. Keıde osy jańalyqty ashýǵa úlken eńbek sińirgen anaý qııandaǵy aýylda jatqan azamat­shalarǵa, Erkin Esentaev marqumnyń jaryna qaraı­lasyp qoıyńdar deımin. – Germanııada óndirilgen qy­myzdyń dámin tatyp kórdińiz be? – Balam Mıýnhenge saparmen barǵanda ákeldi. Bireýdiń artynan sóz aıtý aǵattyq. Amal ne, kóńi­limnen shyqpady. Bizdiń elden óz atamekenine ketken nemister jyl­qy asyrap, bıe saýýdy jaqsy meńgergen. Jalpy, sergek halyq qoı. Bizdiń Otanymyzdan eline barǵan bir azamat jylqy jınap, bıe baılap, qymyzmuryndyq jasap, Qazaq­stannyń bir kezderi sol elde elshisi bolǵan Erik Asan­baevty shaqyrypty. Sol sharaǵa qatysqandar: «Qymyzdary nashar, biraq zaýyty, jeri, kútimi keremet» dedi. Bizde jerden kende emespiz. Al anandaı qamqorlyqta jetildire berse, jaqsaryp keteri sózsiz. Biz ulttyq sýsyny dep kólgir­sımiz. Bul bir jaǵynan ras. Ekinshi jaǵynan sol qymyzdyń qadirine jetip, babyn keltirip, baıaǵydaǵy dárejesine jetkize almaı, qor qylyp jatyrmyz. – Ne isteý kerek? Qandaı jumysty atqar­saq, qymyzdy ulttyq brendke aınaldyramyz? – О́ziń aıttyń ǵoı, depýtattar «Qazaqtyń dástúrli bilimderi» týraly zań kerek degenin. Buǵan men de qosylamyn. Iá, bizde ulttyq qundylyqtarymyzdy shegelep qoıatyn qujat joq. Reseıdiń qol astynda otyrǵan Saha res­pýblıkasy qymyz týraly zań qabyl­dap alǵan. Sol Reseıde qy­myz óndiretin 80-nen asa fırma bolsa, tek qymyzben emdeıtin 48 sanatorıı jumys isteıdi eken. Biz keńes ýaqytynda qazaqtyń qurtyn ǵaryshkerlerge bergenbiz. Olar qaıta oralǵanan keıin – bul netken keremet dám degen. Sol qur­tyńyz da eskerýsiz qalyp barady. Qazaq taǵam­daryn ulttyq brendke aınal­dyrý úshin arnaıy qaýly, ne myqty zań kerek. Sóıtip, saqtama­saq barymyzdan aıyrylyp qalýy­myz múmkin. Men bul týraly Parlament Májilisiniń tóraǵasyna (O.Muhamedjanov) arnaıy hat jibergem. Ol ótken jyly bolatyn. О́ziniń qolyna tıdi me, tımedi me bilmeımin. Áli kúnge jaýap joq. Fransýzdar óziniń konıagin, sham­panyn áldeqashan brend jasap aldy. Ondaı mysaldardy bul arada kóptep keltirýime bolady. – Búgin qamdanbasaq, erteń qapy qalamyz, ulttyq taǵam­darymyzǵa sál ǵana ózgeris engizip, bul bizdiń brendimiz dep shyǵa keletinder az bolmaıdy deısiz ǵoı. – Árıne, o, ne degeniń. Bardan adasý ońaı, joqty tabý qıyn. О́zgeler joqtan ólermendikpen bar jasaıdy. Nemisterdiń tirligi oǵan dálel. Biz bardyń qadirine jetpeı jatyrmyz. Álem elde­riniń taǵa­myn jegenge mázbiz. Onyń árqaı­sy­synyń artynda aıýdaı aqyryp, ıesi tur. Ne isteý kerek dep suradyń ǵoı. – Iá. – Endeshe, aıtaıyn. Birinshiden, jylqy ósirýdi memlekettik dáre­jege kóterý kerek. Qazaqtyń baıtaq dalasynda alaly jylqy baıaǵy ata-babalarymyzdyń dáýi­rin qaıtala­masa da jete qabyl bolyp, syńsyp jatýy tıis. Sonda qymyzy­myz naǵyz brendke aınalady. Ekinshi, qymyzdyń jaqsy standartyn ja­saýymyz kerek. Úshinshi, tehnolo­gııasyn jetildirýge erekshe kóńil bólgenimiz jón. Qazir qymyz, shubat óndirýge, satýǵa kez kelgen jerde shúlen úlestirgendeı ruqsat berilip jatyr. Qymyz ben shubattyń sapa­syna eshkim mán bermeıdi. Osynyń kesirinen qymyzdyń aty bolǵan­men, zaty kúmán. Mundaı jaǵdaıda ol qalaı ulttyq brendke aınalady? Qunyn túsirmeı, qadirin asy­ramyz desek, qymyz ben shubatqa ruqsat berýdi bir júıege keltirýimiz kerek. Kez kelgen jerde sata ber deýge tyıym salynyp, elimiz boıynsha eki-úsh orynda ǵana ruqsat qaǵaz beretin mekeme bolsa, qane. Satylatyn qymyzdyń sapa­syn qatań qadaǵalaıtyn saýat­ty laboratorııalar uıymdas­tyryp, ol esepte turýy kerek. Árkim óziniń eki bıesiniń qymyzyn bazar­ǵa, ne jol boıyna ala júgirýmen ulttyq brend jasaı almaımyz. Jabaıy saýda qymyzdyń da, shubattyń da kósegesin kógert­peıdi. Sonymen qatar, jyl boıy bıe saýý isin de qolǵa alatyn ýaqyt jetti. Eger laýazymdy mekemeler bul ıgilikti iske den qoıǵandarǵa qarjylaı qaraılasyp, quqyqta­ryn qorǵap jatsa, el ishinde jumysty dóńge­letip áketetinder bar. Bastaǵysy keledi, biraq aıa­ǵyna shyǵara ala­myn ba, jolda omaqasa qulaımyn ba dep myqty senimdi serik ete almaıdy. Alma­tynyń túbindegi Panfılov sovho­zynda bir kezderi jyl boıy bıe saýyp, qymyz ashytý úrdisi bolǵan. Keıde biz ótkenniń bárine, áı, qoıshy dep qaraıtynymyz bar. Jamannan jırengenmen, jaqsysynan úıreneıik. Ásirese, ultqa qajet jumysty jumǵan judyryqtaı bolyp birge atqarsaq, utylmas edik. Bul ur­paqqa úlgi bolyp qalar edi. Tipti, jaz aıynda qurǵaq qy­myzdy tonna-tonna etip jınap alsaq, qys boıy sýsynnan taryq­pas edik. Qurǵaq qymyz­dyń da bıe sútinen alynatynyn, onyń da maýsymdyq bal sýsynymyzdan bir de kem emes ekenine men kepildik beremin. – О́zińiz meńzegendeı, qymyz­dyń shól qandyrar sýsyn ekeni belgili. Emdik qasıeti de bólek qoı. Iá, qymyz qasıetti taǵam ǵoı, qymyzda hımııalyq qospa joq, ózge iship júrgen sýsyn­darda, eń aıaǵy lımonadta hımııalyq qospalar jetip artylady. Qymyzdyń qasıetin ótken myńjyldyqta álemge tany­mal zııalylar moıyndaǵan. 1858 jyly Samarada Nıkolaı Postnıkov degen dáriger qymyzben emdeý maýsymyn uıymdastyrǵany tarıhtan málim. Uly sýretkerler Lev Tolstoı men Anton Chehov kelip, sol jerden em alypty. Sonda olar, shirkin, qymyzdy jyl boıy saqtap ishsek qoı, dep armandapty. Tipti orys ǵalymdaryna usynystar da jasaǵan. Ǵalymdar qymyzdy uzaq saqtaýdyń jolyn izdestirgen, biraq tappaǵan. Kezinde qazaq jerinde qymyzben emdeıtin Býrabaıda, Almatyda, Semeıde, Oralda – uzyn sany 15-teı sanatorıı bolǵan. Qazir olardyń bir de bireýi jumys istemeıdi. Sebebi, qymyz júıeli ázirlenbeıdi. – Ana súti men bıe súti uqsas dep edińiz bir maqalańyzda. Osy týraly aıtar ýájińiz qandaı? – Suraǵyń oryndy qoıylyp otyr. Bıe súti men ana sútiniń aıyrmashylyǵy az. Men muny kópten beri aıtyp kelemin. Bıe sútinen balalar taǵamyn jasaý jóninde baǵdarlama da jasadym. Elbasyna hat ta jazdym. Myna Reseı jylyna bıe sútinen 500 tonna taǵam ázirleıdi. – Ony túbi túrki tuqymy sanalatyn bashqurt baýyrlar  jasap jatyr emes pe? – Iá. Olardyń bul tirligi bizge  úlgi bolsa, qane. Jalpy, ózge jurt­tardyń joqtan bar ja­saýǵa degen talpynysy meni qaıran qaldy­rady. Osy kúni balalar arasynda syrqat kóp dep jata­dy. Jas ana balasyn jaryt­paıdy deıdi. Soǵan bıe sútinen taǵam jasap bersek, jylqy tektes halyqtyń urpaǵy tegine tartpaı qoımas edi. Ana súti men sıyr sútiniń aıyrmashylyǵy óte úlken. Bıologııalyq quramyna qaraǵanda S vıtamıni sıyr sútine qaraǵanda, bıe sútinde áldeqaıda kóp. Turaqty túrde qymyz ishken adamnyń ımmýnıteti artady, sırek aýyrady. Ekinshiden, bıe sútindegi polı­qanyqpaǵan maı qyshqylda­ry bolady. Bul adam aǵzasyna óte paıdaly. Qan aınalymyn jaq­sartady. Sol sekildi bıe sútinde laktoferrın atty aqýyz bar. Bul  aqýyz túıe sútinde joq. Qazir Reseı ǵalymdary osy aqýyzdan qaterli isikke dári jasap jatyr. Álgi aqýyzdyń 1 gramy 4 myń AQSh dollaryna teń. Maǵan zaman­dastarym: «Qymyz óndirisi qar­qyn­dy damysa, baı adam sen bolasyń» deıdi. Men olarǵa «Laktoferrınnen dári jasaýdy júzege asyrsaq, baıyr edim. Senderge de paıdam tıer edi» deımin. Álgi 1 gramdy dárige aınaldyr­sańyz, 10 myń dollar tabys ákeletini jáne bar. Bul az deseńiz, qymyzdyń ushan-teńiz paıda ákeletinine myna bir derekti aıtsaq ta jetkilikti. Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversı­tetiniń pro­fes­sory Mahabbat Túsip­bekov­tyń esepteýinshe, munaı óndirýge jum­sal­ǵan 1 dollar 7 dollar paıda áke­ledi eken. Al bizdiń ádis bo­ıynsha qymyzǵa ketken 1 dollar shyǵyn 25 dollar paıda keltiredi. Jer astyndaǵy munaıdyń bir kezderi bitetini anyq. Qazaqtyń baıtaq dalasy aman tursa, ýaqyt óte kele jer betindegi ulttyq baı­lyqtar, ulttyq taǵamdar sol munaıdyń ornyn basatyn bola­dy. Endeshe,  men ulttyq qun­dylyq­tarymyzdy máńgiliktiń máńgiligi der edim. Bıe sútiniń qýaty alapat qoı. Ol em bolmaıtyn syrqat joq. Týberkýlez, baýyr, ishek-qaryn, júı­ke júıesi, ımmýndyq júıe, júrek qan-tamyrlary – osylaı kete beredi. Buǵan qosa  qymyz qýaty keleshekte ulttyq demo­grafııaǵa da dúmpý ákeler edi. Qymyz ishken adamnyń jany men qany  araqtan, syradan tazarady. – Syra erkektik gormondy azaıtsa, qymyz arttyrady eken. Sóıte turyp, elimizde 4 mln. 800 myń lıtr syra shyǵarylatyn kórinedi. Qy­myz týraly mundaı derek joq qoı. – Qazir erler arasynda belsizdik kóp dep júr. Oǵan taza qymyz ben shubat birinshi kezekte em bolatynyna ımanym kámil. Qy­myz­dyń qudireti sol emes pe, babyn keltirip ishseń árińdi kirgizip, ajaryńdy ashyp, kórkiń jurt­ty qy­zyqtyrady. Oǵan ata-baba­larymyzdan qalǵan tarıhı sýretterdi, ótken ǵasyrdyń ba­syndaǵy aıtýly tulǵalardyń keskin-kelbetin kóz aldyńa eles­tetseń jetip jatyr. Endi taǵy bir úmit sáýlesi jylt etti. Soǵan óz kómegimdi bere almasam da, sóz kómegin jasap jatyrmyn. – Ol qandaı úmit sáýlesi? – Aıtaıyn, sońǵy jyldary jas bolsa keldi dep kóbinde únsizdeý júr edim. Biraq ózegińdi ja­ryp shyqqan soń, 60 jyldan asa ómirińdi arnaǵan­nan keıin maǵan kerek emes desem de, qazaq úshin qajet qoı dep, zertteýimdi jalǵas­tyram ǵoı baıaǵy. Shákirt­terime bilgenimdi aıtamyn. Osyny aıaǵyna jetkizińder deımin. Sonymen taǵy qanat­tana bas­tadym. Sebebi, elimizde qy­myz óndirýdi qolǵa alsaq dep talpynyp jatqan myqty jigitter kó­beıip keledi. Bul meni qýan­tady, jigerlendiredi, jasań­ǵy­ratady. Keýdeme úmit otyn jaǵady. Pavlodarda bir inimiz osy qymyz­dan saýyǵyp ketken soń, onyń emdik qasıeti ózgelerge de tısin dep emhana salyp jatyr eken. Kóbiniń nesıege qoldary jetpeı, turalaı­tyny bar. Qazir elge belgili zańger, ult rýhanııatyna janashyr bolyp, jeke adamdarǵa demeýshilik kór­se­tip júrgen Beket Turǵaraev degen azamat qymyz óndirýge bel sheshe kirisipti. Búkil joba-josparyn aldy­ma jaıyp salyp, buǵan qandaı kómegińiz bar dedi. Men ondaı azamattan nemdi aıaımyn. «Maǵan kók tıynnyń keregi joq. El úshin osyny bıikke kóter. Qazaqtyń brendi jasa, qaraǵym!» dep batamdy berdim. Qymyz óndirý, uzaq saqtaý tehnologııasyn, stan­dartyn qo­lyna ustattym. Nesıe de alǵan kórinedi. Aldymen Qazy­ǵurt­tyń baýraıyn jylqyǵa toltyrsam deıdi. Bıe sútin óńdeıtin zaýyt salmaq nıetti.  Men kópten qymyz ben shubatqa nanoteh­nologııany endirsem dep armandap júretin edim. Myna­dan keıin sonyń tıimdi jol­daryn qarastyra bastadym. Eger bul tájirıbede dáıektelse, qy­myz ben shubattyń sapasy artyp, daıyndaý tásili zaman talabyna saı jetilip, uzaq saqtaý merzimi bir jyl emes, birneshe jylǵa sozylar edi. – Zulharnaı aǵa, jaqsy istiń jemisti bolýyna biz de tilektespiz. Patentin qolyńyzǵa ustap otyrǵan shubat týraly da aıta ketseńiz. – Osydan 11 jyl buryn Izraıl elshiligi Almatyda túıe sharýashylyǵy týraly úlken ha­ly­q­aralyq konferensııa ótkizdi. Germanııa, Fransııa, Egıpet el­deriniń ókilderi, óz memle­keti­mizdiń azamattary qatysty. Túıe shubatyn saqtaý ádisi týraly men olarǵa baıandap berdim. Sol al­qaly jıynǵa qatysyp otyr­ǵan Atyraý obly­synyń burynǵy áki­mi Serikbek Dáýkeev sodan keıin meni arnaıy shaqyrdy. Túıe bar jerlerdi úsh kún boıy armansyz aralatty. «Sizdiń eńbe­gińizge sheteldikter erekshe mán berip jat­qanda, biz nege ony eleýsiz qaldyramyz» degen áńgi­mesin aıtyp, mereıimdi ósirdi. Aqsha bóldi. «Bizge jas urpaq­tyń densaýlyǵy kerek. Sondyq­tan oblystyq bıýdjet esebinen óńir mektebinde bilim alyp jatqan oqýshylarǵa kúnde bir kese shubat berip otyrý kerek» dep qaýly shyǵardy. Úsh aı ótpeı jatyp ol basqa jumysqa aýysty. Jaqsy bastama aıaqsyz qaldy. Qazir túıe baqqandar da, bıe baqqandardyń qatarynda qońyrtóbel tirlik keshýde. Me­niń osy janaıqaıymnyń asta­ryn­da ne jatqanyn aıtar bolsam, Otanymyz Dúnıejúzilik saýda uıymyna búgin bolmasa da, erteń kireri anyq. Sonda bizdi osy qymyz, shubat, ózge de ulttyq taǵamdar álemge tanyta­tynyna senimim zor. – Qymyzdy saqtaý men baptaý jaıynan da az-kem habardar ete ketseńiz. – Qashanda shyny ydys paıdaly. KSRO dáýirinde suıyq taǵamnyń bári shyny ydysqa quıylatyn edi ǵoı. Qymyz shy­ny ydysta bir jyl saqtalsa, polıetılende bes aı ǵana tura­dy. Odan assa buzylady. Sebebi, ol organıkalyq zat qoı. Qymyz quramyndaǵy qyshqyldar ony eritip, reaksııaǵa túse bastaıdy. Shubat shyny ydysta 5 aı, polıetılende 3 aı shydaıdy. Qymyz qasıetti dedim ǵoı.  О́tken jyly orys tildi bir basylymda Eýropany qymyzǵa qaryq qylamyz degen synaıda maqala basylypty. Bul artyq áńgime. Tipti kúlkili. Bilmeı aı­tylǵan sóz. Qymyz bulaq bolyp aqsa da, olar aıtqanyn oryndaı almaıdy. О́zimiz jarymaı otyr­ǵanda eýropalyqtar, al qymyz­daryń qaısy dese ne deımiz? Qaıtalap eske salam, qymyz ben shubatqa tuspal áńgime jaras­paıdy. Qysy-jazy bir tynbaı aǵatyn ózen men bulaq sarqy­lyp, kól ortaıyp bara jat­qanda, qymyzdyń qadyr-qasıe­tin, qa­laı alynatynyn bilmeıtinderge qarsylyǵymdy bildire ketsem, eshkim bul qalaı deı qoımas. О́ıtkeni, qymyz ben shubat týraly mende tom-tom maǵlumat­tar, ómirlik tájirıbe bar. Onyń ústine sýdyń tuny­ǵyn, shóptiń sonysyn jeıtin jylqy kıeli janýar. Ne bolsa sony talǵamaı jutyp, aǵyl-tegil sút bere bermeıdi. Ol bapty qalaıdy, babyn keltirseń ǵana bal sútin beredi. Qymyz sapasyna kelsek, kóńilim alań. Joǵaryda da aıt­tym-aý deımin, aty qymyz, zaty bólek. Aqsha dep jantalasqandar sý da, sary sý da, sıyr sútin de qosady. Bıe sútiniń sapasyn arnaıy qural bolmasa, adam tanymastaı etip jiberdi. Naǵyz qymyzdy ashytý prosesi jatqan bir álem. Sóz sońynda aıtarym, qy­myz ben shubat dertke myń bir daýa ekenin umytpaǵan jón. Son­dyq­tan da qymyz ben shubat medı­sınasyn jańǵyrtý qajet. Endigi jerde ótken kemshiligimizge salaýat aıta otyryp, eldik isti el bo­lyp qolǵa alsaq, bel sheship, bilek túrip kirisetin azamattar kóbeıse, ulttyq brendterimiz eshkimniń qanjyǵasynda ketpes edi. Meniń bar oılaǵanym osy ǵana. – Taǵylym alar, oı salar, ulttyq rýhty serpilter, mazmundy áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Súleımen MÁMET.