Aqyn amanaty

Maqataev-80 Qazaq poezııasynyń ótken ǵasyrdaǵy alyptary jyl sanap, aı sanap azaıyp bara jatyr. Biraq, olar­dyń artynda qalǵan ólmes mura, óshpes úlgi jalǵa­syn taýyp, jyldarmen jańaryp, ǵasyr al­mas­qanda ár qyrynan tanylyp jatyr. Bir zaman­dary Mu­qa­ǵalı Maqataev: «Eı, bezgeldekter, sender emessińder maǵan bata beretin. Jyldar ótedi, jańa urpaq keledi, bizdiń árqaısymyzdy solar óz ornyna qoıady. Men óz jaıymda mynany aıtamyn: men HHI ǵasyr urpaq­tarynyń qurdasy­myn, bálkim, odan áridegi urpaqtyń týysymyn da», dese kúndeliginde, al jyr shýmaq­ta­ryn­da: «Myl­qaýǵa til bitip, kereń estip, Janar paıda bolady soqyr­larǵa», deıdi. Osy arada oıymyzǵa Aleksandr Pýshkınniń: «Dabysym uly Reseıge keter jalpaq, Til bitken júrer meniń atymdy atap», degen eki jol óleńi orala beredi. Muny jyr alyptarynyń kóregendigi, ne bolmasa, ózderiniń aqyndyq qary­my­na sengennen keıin aıtty dese de bolatyndaı. Sırek talanttar tabıǵattyń kúná men kinádan taza etip jaratqan tól perzentteri ǵoı. Sondyqtan da olardyń ómirin Alla máńgilikke uzartqan. Oǵan joǵaryda óz sózderinen dáıek alǵan ulylar mysal bolsa kerek. Shynynda, HHI ǵasyr Qasym Amanjolov pen Muqaǵalı Maqataevtyń juldyzy máńgi jarqyraı beretinin dáleldedi. Qyrandy qyran qııadan tanıdy degen ǵoı. «Deısińder-aý! Qasymnyń nesi basym?! Qasym solaı bolmasa, nesi Qasym, «Aqynmyn» dep qopańdap júrgenderdiń, Ámmesinen Qasymnyń desi basym», dep baǵalaǵan Qasym aqyn men Muqaǵalı­dyń rýhtas bolýy, endigi jerde ult maqtanyshyna aı­nalýy zańdylyq dep bilemiz. Talanttyń talantyn tanyp, ol týraly tap basyp aıta bilýdiń ózi aqyly asqan adamnyń enshisinde bolýy kerek. Buǵan bir dálel sol, Muqaǵalı aqyn týraly qazaqtyń qazirgi aıtýly qalamgeri, sóz zergeri Ábish Kekilbaev: «Muqaǵalı qazaq poezııasynyń uzaq saǵynyp kórgen asyl perzentteriniń biri. Ol – shyn mánindegi ulttyq qubylys... Ol halyq bolmysymen bite qaınasyp ketken uly tulǵa. Uly qubylys. Uly  aqyn. Muqaǵalıy bar halyq ólmeıdi. Muqaǵa­lıy bar ádebıet kúnnen-kúnge jańara, jasaı beredi. Tir­shiliktiń táttiligi men aqıqattyń ashylyǵynan meıiri qanǵansha dám tatqan qaýymnyń óskeleńdigi men ómirsheńdigi de osynda. Muqaǵalı halqymen birge máńgi ómir súredi», deıdi. Osy sózdiń aıǵaǵyndaı, bıylǵy jyldyń bastaýy Muqaǵalıdyń 80 jyldyǵynan óris alyp, endi sonyń túıini elordada qoıyldy. Mádenıet mınıstrliginiń Til komıteti el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵy jáne «Rýhanııat» aıy­nyń sheń­berinde ótkizilgen Qazaqstan  halqy tilderiniń HIII respýblıkalyq festıvalin qazaq poezııasynyń aqıyǵy Muqaǵalı Maqataevtyń 80 jyldyǵyna ar­nal­ǵan «Qazaq poezııasynyń muzbalaǵy» atty ádebı-tanymdyq keshpen qorytyndylady. Oǵan Prezıdent Ákimshiliginiń qyzmetkerleri, Parlament Májilisiniń depýtattary, Úkimet ókilderi, M.Maqataev atyndaǵy qor músheleri, jyr jampozynyń zamandas dostary, aqyn shyǵarmalaryn zerttep júrgen ǵalymdar, óleń­derine án jazǵan sazgerler, shyǵarmalaryn oryndaı­tyn belgili ártister qatysty. Sonymen qatar, Al­maty­dan arnaıy kelgen jyr dúldúliniń uly Juldyz Maqataev, tanymal aqyndar Orazaqyn Asqar, Shómi­sh­baı Sarıev, «Muqaǵalı» jýrnalynyń bas re­dak­tory Batyq Májıtuly, sazger Beıbit Dáldenbaev, Qazaq­stannyń halyq ártisi Maqpal Júnisova, Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen ártisi Ramazan Stam­ǵazıev, ánshi Erkin Nurjan, taǵy basqalar boldy. Ádebı-tanymdyq kesh qazaqstandyqtardy biriktiretin negizgi faktor retinde Táýelsizdiktiń basty belgisi ári rýhanı baılyǵy bolyp tabylatyn ana tilimizdi nasıhattaýǵa, ony memlekettik til retindegi márte­besin kóterýge jáne til mádenıetin jetildirýge yq­pal eter usynystar jasaýǵa múmkindik beredi. Sol tildiń altyn dińgegi qazaq jyrynyń bastaýynda jatqany da anyq. «Joq! О́lmeımin! Pravom joq ólýge, Sóz syı­laı­tyn halqym aman turǵanda», dep, ómirden ozǵanyna jyl tolmaǵan Qadyr Myrza Áli aıtqandaı, óleń-jyrdy qadirleıtin, ekinshi ómiri ǵasyr almasqan saıyn san qyrynan tanylǵan aqynyn Aspantaýǵa teńep, asqaqtatqan jurty taǵy da Astana tórinde jumylyp kep ol týraly aǵynan jarylyp, estelikter aıtty. Kirshiksiz tamshydaı óleńderin tógildirip, sózi­ne jazylǵan ánderdi oryndady. Keshtiń alǵashqy sózin Mádenıet mınıstri Muh­tar Qul-Muhammed alyp, qarǵadaıynan Muqaǵalı jyryn jattap óskenin, bıyl jyl basynan beri Muqaǵalı jyry Qazaq eliniń barlyq óńirinde saltanat qurǵanyn, aqyn sonaý ǵasyrlardaǵy qudiretti alyptar poezııasyn HH ǵasyrda qaıta jańǵyrt­qanyn, ulylardyń izin basyp, dástúrin jalǵaǵanyn, 100 jyldyq rýhtyń úzilmeı qaz-qalpynda saq­talýyna óz úlesin qosqanyn aıtty. Sondaı-aq Abaı, Maǵjan, Muqaǵalı úlgisin tamyljyta baıandap, qazirgi qazaq poezııasy jaıynda oı órbitti. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, kórnekti jazý­shy Ákim Tarazı óz býynynyń ishinde prozada Sherhan Murtazanyń, poezııada Muqaǵalı Maqa­taevtyń jarqyrap shyqqanyn tilge tıek ete kelip, Kamal Smaıylov dosyna Muqaǵalı jyrlaryn oqy­ǵannan keıin osy túptiń túbinde uly aqyn bolady degenin, Muqaǵalıdyń alǵash murajaıy ashylǵanda qazaq poezııasynyń Hantáńiri sensiń degen paıy­my­nyń qazir shyndyqqa aınalǵanyn alǵa tartty. Taǵ­dyr Muqaǵalıǵa bárin ózi jıyp-terip bergen. Abaı uly Alataý bolsa, Muqaǵalı sonyń bir shyńy. Qazaq degen halyq bar jerde ol birge jasaı beredi, dedi. Izbasar inisi bolǵan Shómishbaı Sarıev, aqyn týǵan jerdi kórgennen keıin  Muqaǵalıdyń osyndaı bıikke kóterilmeýi múmkin emes deı kelip, asqar taýlar álemin óz óleńimen bıiktetken uly tulǵaǵa arnaǵan jyr joldaryn oqyp berdi. Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatrynyń ártisteri aqyn jyryn erekshe shabytpen jatqa aıtyp, birinen-biri asyp túsip jatty. «Paı-paı, О́mir! О́tesiń-aý bir kúni. Tııasyń-aý qýanyshty, kúl­ki­ni. О́mir degen – bir jarq etken naızaǵaı, О́mir degen – kók aspannyń kúrkiri. Paı, paı, О́mir! О́te­siń-aý bir kúni! Bolmaǵandaı, júrmegendeı sende biz, Ketemiz-aý, áı, ketemiz... pendemiz. Urpaqtarǵa beremiz de kezekti, Biz ketemiz. Ketý úshin kelgenbiz. Myna kún de, myna aspan da, dala anaý! Bári bizden, bári bizden qalady-aý», dep aqyn daýysy sahna tórinen estildi. Ony óner juldyzdary jalǵastyryp alyp ketti. «Qan­daı rahat! Júreıik, dostar, kúnde óstip. Renjý degen, Renjý degen – bilmestik. Baýyrlarym-aý! Bárimiz qıyn kún keshtik, Aramyzǵa bizdiń qaı jaqtan keldi kúndestik?!» degen jyr joldary onyń únimen úndes shyǵyp ómir sabaqtastyǵyn anyq sezdirdi. «Qarasańdarshy, qansha­ma dostan aıyryldyq... Birimiz naǵyz, Birimiz jalǵan qaıǵyrdyq... Taza­laıyq­shy yntymaq degen aıdyndy, Qalypqa túspeı turǵanymyzda maımyldyq», degen tusqa kelgende jıylǵan jurt oılanyp qaldy. «Til ónerin, sıqyrly sóz ónerin, Ońbaısyń sóz ónerin tejegeniń! Tilden almas joǵalsa, sózden qanjar, Bul tirlikten bir kúnde bezer edim», dep aqyn jyry asqaqtap baryp, «Darıǵa júrekke» ulasqanda onyń rýhy tipti sharyqtap ketti. Ásirese, aqyn obrazyn somdaǵan J.Tólepbaevtyń úninen, keskin kelbetinen Muqaǵalıdyń bitimin kórgendeı bolasyń. Aqyn jyry ánmen ushtasty. Ramazan Stamǵazıev Tursynjan Shapaıdyń «Aqqýlar qosh bolyńdar» ánin áýeletip, «Qaıran Qara sazym-aı» ánimen ushtas­ty­ryp alyp ketti. Serik Aıaǵanaqyn sózine jazylǵan «Aq­maral» ánin shyrqasa, belgili ánshi Erkin Nur­jan­nyń oryndaýyndaǵy «Kelshi, qarǵam, shashyńnan ıiskeıin» atty ándi jurtshylyq jyly qabyldady. Serik Kóshkinbaevtyń «Besik jyry» da áserli estildi. Qazaqstannyń halyq ártisi Maqpal Júnisova «Fa­rıza, Farızajan», «Sheshe, sen baqyttysyń», «Ja­pyraq júrek, jas qaıyń» ánderin oryndap, jurt­ty bir serpiltip tastady. Úsh ánde de ana aıbyny, aqyly, parasaty qozǵalǵan. Bir zamandary Qasym Amanjolov: «Tákápparsyń, dúnıe, Kóp qorladyń az ultty» depti. Sol az ulttyń bú­gin baǵy jandy, Táýelsiz el boldy. «Eskertkish or­nat­tym men qoldan kelmes» (A.Pýshkın) dep  el úshin eren eńbek etken alty Alashtyń arysyna aınal­ǵan­dardy ta­nyp, bilip, abyroıyn asyryp, márte­be­sin kóte­rip ja­tyr­­myz. Sonyń bir aıǵaǵy, Muqaǵalı Maqa­taevtyń 80 jyldyq mereıtoıy der edik. Týǵan kúni alǵashqylardyń qatarynda elorda­daǵy Nazarbaev Ýnıversıtetinde atap ótilse, endi mine, Prezıdenttik má­de­nıet ortalyǵynda Hantáńirden qanat­tanyp ushyp, bú­kil halqynyń maq­tanyshyna aınal­ǵan  Mu­qa­ǵalı toıy Astanada qory­tyn­dylandy. Halqyna jol­daǵan hatynda ol: «Týǵan hal­qym, qatemdi keshir me­niń. Seniń arqań – seskenbeı, esirgenim. Egerde jyryń bolmaı, uryń bolsam, Ala­qan­ǵa salasyń nesin meni. Joq! Meniń júrek emes tósim­degi, Ol bir ot seniń uly kóshińdegi.  О́zińniń jandyr­ǵanyń, óshir­geniń, Ázirge tastaǵan joq esim meni, Ýa, jurtym! Keshir meni! Keshir meni... Bárin de bir ózińe AMANATTAP, Keýdemde tynysh uıyqtap jatsyn janym», depti. Jurty onyń osylaısha aıtqan amana­tyn adal orynda­dy. Bul dástúr alda jalǵasyn taba bermek. Súleımen MÁMET. Astana.