Zamanmen úndesken zań ústemdigi

«Urys bar jerde yrys turmaıdy» deıdi. Adamda úreı, qor­qý basym bolsa, qyzmettegi er­kin­dikke de, ónimdi eń­bek­ke de qol jetkizý ekitalaı. Al ty­nysh­­tyq­­ta, óz quqyńnyń buzyl­maı­tyn­­dy­ǵyna senim barda, alańsyz eń­bek etý qashanda berekeli bol­maq. Qazirgi kúni búkil álem boı­yn­sha adam quqyna erek­she ma­ńyz berilýde. Eń bas­tysy, al­­dy­men adam quqy talapqa saı qorǵala­tyndaı bolýy kerek. Sondyqtan da Pre­zıdent Nur­sultan Nazarbaev «100 naq­­ty qadam» Ult josparynda zań ústem­digine aıryqsha jol ash­ty. Onda eldegi quqyq tár­ti­bi men zańdylyq bary­syna Ult josparynyń ekinshi re­for­­­masy retinde asa mańyz be­ri­ldi. О́ıt­keni, bul jolǵy re­for­ma­nyń máni táýelsiz sot tóre­li­gi men Qazaqstannyń búkil qu­qyq qorǵaý júıesiniń tek qana aza­mat­tardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn qamtamasyz etýge, zańdardy qatań oryndaýǵa jáne qu­­qyq tártibin nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­­talýy tıis boldy. Mine, osy zań ús­temdigi arqyly ǵana mem­­le­ket­­tiń barlyq salalary ha­lyq­qa qyz­met etýde ádil­dik jo­lyn­da  ju­d­yryqtaı ju­my­lyp, el múd­de­sin asqaqtata alat­yn­dy­ǵyna kóz jetti.

Árıne, elimiz táýelsizdiktiń alǵash­qy kúnderinen bastap-aq ózin demokratııalyq, zaıyr­ly, qu­qyqtyq jáne  áleý­met­tik baǵyt usta­ǵan mem­le­­ket re­tinde kórsetti. Kon­s­tı­­­tý­sııa­myz­da jazyl­ǵandaı,  Qa­zaq­­­­stan memleketiniń jo­ǵa­­ry qun­dy­lyqtary adam já­ne onyń quqyqtary men bo­stan­d­y­ǵy bolyp tabylady. Al mem­le­­ketimizdiń basty baılyǵy adam bolsa, onyń zańdy quqyn qor­­ǵaýdan artyq mindet joq. Jo­­ǵa­ryda aıtqanymyzdaı, bul mindetter oıdaǵydaı saq­tal­sa ǵana quqyq tártibi men zań­dylyq júzege asady. Mine, bulardy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý aıasynda aldyn ala jańa Azamattyq is júrgizý kodeksi men jańa «Jo­ǵary Sot Keńesi týraly» zań qa­byldandy. «Sot júıesi já­ne sýdıalardyń mártebesi tý­ra­ly» Konstıtýsııalyq zań­ǵa, Qylmystyq is júrgizý ko­dek­sine jáne Ákimshilik qu­qyq bu­zý­shylyq týraly kodekske tı­isti ózgerister engizildi. Mun­daı zańnamalar nelikten qa­jet bol­dy? Eń aldymen, halyqtyń sot­qa degen senimin qalyptastyrý jáne nyǵaıtý qajet edi. Atalǵan jańar­tylǵan zańnamalar qoǵam­nyń sot júıesine degen senimin art­tyrýǵa yqpal etkeni qazirgi kez­de aıqyndalyp otyr. Sol arqyly adamdar ádildik tek sotta ǵana saltanat quratynyna kóz jet­kizdi. Bul – atalǵan reforma­lar­dy oryndaýdaǵy eń basty kór­setkish.

Al munyń taǵy bir mańyzdy tusy, Ult josparynda aıtyl­ǵa­nyn­daı, zańnyń ústemdik qu­­rýy halyqtyń tur­my­syn jaqsartyp, ekonomıkamyzdy nyǵaıtýǵa óz áserin tı­gi­­zetini aıdaı anyq. Elimiz­diń eko­­nomıkalyq, áleýmettik, má­­­de­nı damýyna qarjy salatyn ınvestorlarǵa senimdilik be­­redi. Bul baǵytta daýlardy, iri ınvestorlar qatysatyn daýlardy qaraý úshin quryl­ǵan mamandandyrylǵan sot alqasynyń orny bólek. Osyn­daı­da sot tóreligi barysynda zań­dy úkim, ádil sheshim eń bas­ty kórsetkish bolyp tabylady. Son­­dyqtan, kásibı biliktiligi jo­­ǵary sýdıalar korpýsyn qa­lyp­­tastyrý sot júıesiniń tıim­di­­ligin arttyratyn alǵyshart bol­­dy. Bul másele qashanda bi­­rin­­shi kezektegi mańyzǵa ıe. Osy­ǵ­an oraı, Ult josparynda aıt­yl­­ǵandaı, reforma barysynda sýdıalyqqa kandıdattarǵa qo­ıylatyn biliktilik talaptary men irikteý tásilderi jańadan qaraldy. Biliktilik emtıhanyn tap­syrý rásimderi kúsheıtildi, so­nyń ishinde psıhologııalyq tes­ti­­leýdiń róli artty, polıgrafta zert­­­teý júıesi engizildi. Soǵan sáı­­­kes Sot jıýrıi de óz qyzmetin ja­­­ńa tártipte júrgizýge kóshti. Al sýdıalyq kadrlardy daıarlaý men olardyń kásibı deńgeıin art­­ty­­rý mindeti Joǵarǵy Sot ja­­nyn­­daǵy Sot tóreligi akademııa­sy­na júkteldi. Akademııany qurý oqý prosesi men sot praktıkasyn barynsha úılestirýge múmkindik berdi.

«Urys bar jerde − yrys turmaıdy» deıdi. Adamda úreı, qor­qý basym bolsa, qyzmettegi er­kin­dikke de, ónimdi eńbekke de qol jetkizý ekitalaı.  Al ty­nysh­tyq­­ta, óz quqyńnyń buzyl­maı­tyn­dyǵyna senim barda, alańsyz eń­bek etý qashanda berekeli bol­maq. Qazirgi kúni búkil álem boı­yn­sha adam quqyna erekshe ma­ńyz berilýde. Eń bastysy, al­dy­men adam quqy talapqa saı qorǵalatyndaı bolýy kerek. Sondyqtan da Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev «100 naq­ty qadam Ult josparynda zań ústemdigine aıryqsha jol ash­ty. Onda eldegi quqyq tár­ti­bi men zańdylyq barysyna Ult josparynyń ekinshi re­for­­masy retinde asa mańyz be­ri­ldi. О́ıtkeni, bul jolǵy re­for­ma­nyń máni táýelsiz sot tóre­li­gi men Qazaqstannyń búkil qu­qyq qorǵaý júıesiniń tek qana aza­mat­tardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn qamtamasyz etýge, zańdardy qatań oryndaýǵa jáne qu­­qyq tártibin nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­­talýy tıis boldy. Mine, osy zań ús­temdigi arqyly ǵana mem­­le­ket­­tiń barlyq salalary ha­lyq­qa qyz­met etýdegi ádil­dik jo­lyn­da  ju­d­yryqtaı ju­my­lyp, el múd­de­sin asqaqtata alat­yn­dy­ǵyna kóz jetti.

Árıne, elimiz táýelsizdiktiń alǵash­qy kúnderinen bastap-aq ózin demokratııalyq, zaıyr­ly, qu­qyqtyq jáne  áleý­met­tik baǵyt usta­ǵan mem­le­­ket re­tinde kórsetti. Kon­s­tı­­­tý­sııa­myz­da jazyl­ǵandaı,  Qa­zaq­­­­stan memleketiniń jo­ǵa­­ry qun­dy­lyqtary adam já­ne onyń quqyqtary men bo­stan­d­y­ǵy bolyp tabylady. Al mem­le­­ketimizdiń basty baılyǵy adam bolsa, onyń zańdy quqyn qor­­ǵaýdan artyq mindet joq. Jo­­ǵa­ryda aıtqanymyzdaı, bul mindetter oıdaǵydaı saq­tal­sa ǵana quqyq tártibi men zań­dylyq júzege asady. Mine, bulardy zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etý aıasynda aldyn ala jańa Azamattyq is júrgizý kodeksi men jańa «Jo­ǵary Sot Keńesi týraly» Zań qa­byldandy. «Sot júıesi já­ne sýdıalardyń mártebesi tý­ra­ly» Konstıtýsııalyq zań­ǵa, Qylmystyq-is júrgizý ko­dek­sine jáne Ákimshilik qu­qyq bu­zý­shylyq týraly kodekske tı­isti ózgerister engizildi. Mun­daı zańnamalar nelikten qa­jet bol­dy? Eń aldymen, halyqtyń sot­qa degen senimin qalyptastyrý jáne nyǵaıtý qajet edi. Atalǵan jańar­tylǵan zańnamalar qoǵam­nyń sot júıesine degen senimin art­tyrýǵa yqpal etkeni qazirgi kez­de aıqyndalyp otyr. Sol arqyly adamdar ádildik tek sotta ǵana saltanat quratynyna kóz jet­kizdi. Bul – atalǵan reforma­lar­dy oryndaýdaǵy eń basty kór­setkish.

Al munyń taǵy bir mańyzdy tusy, Ult josparynda aıtyl­ǵa­nyn­daı, zańnyń ústemdik qu­­rýy arqyly halyqtyń tur­my­syn jaqsartyp, ekonomıkamyzdy nyǵaıtýǵa óz áserin tı­gi­­zetini aıdaı anyq. Elimiz­diń eko­­nomıkalyq, áleýmettik, má­­­de­nı damýyna qarjy salatyn ınvestorlarǵa senimdilik be­­redi. Bul baǵytta daýlardy, iri ınvestorlar qatysatyn daýlardy qaraý úshin quryl­ǵan mamandandyrylǵan sot alqasynyń orny bólek. Osyn­daı­da sot tóreligi barysynda zań­dy úkim, ádil sheshim eń bas­ty kórsetkish bolyp tabylady. Son­­dyqtan kásibı biliktiligi jo­­ǵary sýdıalar korpýsyn qa­lyp­­tastyrý sot júıesiniń tıim­di­­ligin arttyratyn alǵyshart bol­­dy. Bul másele qashanda bi­­rin­­shi kezektegi mańyzǵa ıe. Osy­ǵ­an oraı, Ult josparynda aıt­yl­­ǵandaı, reforma barysynda sýdıalyqqa kandıdattarǵa qoı­ylatyn biliktilik talaptary men irikteý tásilderi jańadan qaraldy. Biliktilik emtıhan tap­syrý rásimderi kúsheıtildi, so­nyń ishinde, psıhologııalyq tes­ti­­leýdiń róli artty, polıgrafta zert­­­teý júıesi engizildi. Soǵan sáı­­­kes Sot jıýrıi de óz qyzmetin ja­­­ńa tártipte júrgizýge kóshti. Al sýdıalyq kadrlardy daıarlaý men olardyń kásibı deńgeıin art­­ty­­rý mindeti Joǵarǵy Sot ja­­nyn­­daǵy Sot tóreligi akademııa­sy­na júkteldi. Akademııany qurý oqý prosesi men sot praktıkasyn barynsha úılestirýge múmkindik berdi.

 Sottar jumysynda mundaı jo­ǵary jetistikterge jetýdiń ózin­­dik tyń joldary, oń baǵyt­ta­ry qarastyrylǵan. Mine, sonyń biri – úsh satyly sot júıesi. Úsh satyly júıe sot satylaryn oń­taı­landyryp, sot ádildigine qol jetkizýdi aıtarlyqtaı je­ńil­­detti jáne túpkilikti sot she­shim­derin qabyldaý ýaqytyn qys­qartty. Sonyń nátıjesinde ape­llıasııalyq satynyń róli baryn­sha kúsheıdi. Bul – sheteldik ozyq tá­ji­rıbege negizdelgen úrdis. Bar­lyq elde apellıasııa sottyń soń­ǵy satysy bolyp tabylady. Demek, sózdiń toqeteri – sot is­te­riniń basym bóligi óńirlerde qara­lyp aıaqtalýy tıis, ıaǵnı apel­lıasııalyq qaýlylar óte sı­rek jaǵdaılarda ǵana qaıta qa­ra­lýy kerek.

Jalpy, elimizdiń eldigin, hal­qymyzdyń birligin, ulttar men ulystardyń tatýlyǵyn, beı­bit ómirdiń baıandylyǵyn aı­qyn­daıtyn, is júzinde olardyń júze­ge asýyna jol ashatyn syndarly zań­darymyzdyń izgilikti saıasaty eken­digi daýsyz. Osy mindetterdi iske asyrý úshin memlekettik tu­r­- ǵydan barlyq qolaıly jaǵdaı ja­sa­lyp kele jatqany da ámbege aıan. Ekonomıkamyzdyń jan­da­­nýy, kásipkerliktiń qanat ja­ıýy, osynyń nátıjesinde ha­lyq­tyń ál-aýqatynyń artýy, al­dymen, tártipke, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bil­gen birligimizge tikeleı baıla­nysty. Al bul oraıda, ıaǵnı zań ústemdigin nyǵaıtý barysyn­da tek sottardyń tórelik etýi ǵa­na jaqsaryp qoımaǵany ras. Son­yń nátıjesinde quqyq qor­ǵaý organdarynyń qyzmet sapa­sy da arta tústi. Endi bul me­reı­li jetistikterimizdiń odan ári jalǵasyn taba berýi úshin zań ús­temdigi naqty ómirde túp­ki­lik­­ti ornyǵýy qajet.  Ol úshin zań­darymyzdyń máni men maz­muny, sapasy, negizgi maqsaty ýa­qyt ta­labymen úndesip, qajet­ti­lik­ke saı jaýapkershiligi de arta be­rgeni jón.

Máselen, Ata Zańymyzdaǵy prokýratýra týraly 83-bapqa 22 jyldyń ishinde alǵash ret ózgeris engizilgeni týraly jańa zań qa­byl­dandy. Bulardyń barlyǵy adam­­dardyń quqyqtary men bos­­tandyqtaryn, qoǵam men kásip­­kerliktiń, memlekettiń múd­desin qorǵaýdaǵy jumys­tardy kú­sheıtýge baǵyttalǵan. Endi al­daǵy kezeńde de Konstıtýsııada be­kitilgendeı, memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júrgizý mindeti sapaly atqarylyp, is júrgizetin prokýrorlardyń ró­lin arttyrý arqyly  olardyń bas­ty nazary qylmystyq proses­ke ba­ǵyttalady. Qylmystyq, ákim­shi­lik is aqparattyq júıe­le­ri men «Zańdylyq» atty aqpa­rat­­tyq-taldamalyq júıelerdi odan ári qoldanysqa engizý jal­ǵas­tyryla bermek. Olar nesimen tı­imdi? Bul júıeler barlyq ister boı­­ynsha óndiristiń sapasyn art­ty­rady, qajetsiz qujat aınalymyn azaıtady, is materıaldaryn burmalaýǵa jol bermeıdi, ár satyda ýaqyt únemdeledi, sondaı-aq,  isti júrgizý satysy men sotqa jóneltý kezinde de prosestik kemshilikke jol berilmeıdi.

Al azamattardyń ótinishterin qaraý barysynda jańa ádisterdi, onyń ishinde óńirlerde Quqyqqorǵaý qyzmetteri orta­lyq­taryn ashý­dy júzege asyrý úshin jáne aza­mattardyń ótinishterin qaraý jumysyn jańa ári sapaly deń­geı­ge kóterý úshin prokýratýra­lar­da qabyldaý ortalyqtary ashy­lyp, onda bir top kásibı ma­mandar (prokýror, advokat, medıator, notarıýs, psıholog, probasııa qyzmeti men ákimdik ókil­deri) tegin ári kóp­salaly qu­qy­qtyq kómek kór­setetin bolady. Bul «100 naq­ty qadam» Ult josparynan 100-qadamynan bastaý alyp,  qu­­­qy­qtyq qyzmet kórsetýdi bir jer­de shoǵyrlandyrýdy kóz­deı­di.

Budan bólek, Ult josparyn­da atalǵanyndaı, barlyq quqyqqor­ǵaý organdarynyń jáne bá­rinen buryn, polısııanyń adam­dardyń zańdy múddesin qor­ǵaý men quqyqtyq tártipti ny­ǵaı­tý jolynda adal qyzmet etý­ge qol jetkizýi júzege asy­ry­lyp keledi. Bul úshin jer­gi­likti bılik organdary men jer­gi­lik­ti qoǵamdastyqtarǵa esep beretin jergilikti polısııa qyz­meti qurylyp, búginde tı­­isti jumystar atqaryp jatyr. Son­daı-aq, 28-qadamda kór­­se­til­gendeı, polısııa qyz­met­ker­lerin iskerlik qabi­let­te­ri ne­gi­zinde irikteý júıesin jaq­sartý, kásibı daǵdylaryn já­ne jeke tulǵalyq qasıetterin tek­serý úshin is basyndaǵy polı­sııa qyzmetkerlerin jáne qyz­met­kerlikke kandıdattardy tes­tileýdiń arnaıy júıesi en­gi­zil­di.

Irikteý júıesin jaqsartýǵa baǵyt­talǵan «Quqyqqorǵaý qyz­meti týraly» Zańǵa engizilgen óz­­ge­rister men tolyqtyrýlarǵa baı­­lanysty quqyqqorǵaý organ­da­­rynyń bilim berý uıymdaryna oqý­ǵa túsetin adamdardy qospa­ǵan­da, quqyqqorǵaý organdaryna qabyldanatyn kandıdattar úshin básekelestikke qabiletti kór­set­kish­terdi jáne olardyń kásibı bi­lim dárejesin eskere otyryp, laıyqty qyzmetkerlerdi anyq­taý maqsatynda úsh satyly irikteý qamtamasyz etildi. 29-qa­dam­ǵa sáıkes, quqyqqorǵaý or­gan­­darynyń qyzmetkerlerin mem­­lekettik qyzmet júıesine qo­­sý ári árbir quqyqqorǵaý qyz­me­­ti­niń vedomstvolyq erek­she­lik­te­­rine qaraı biryńǵaı qyzmet etý ere­jesin engizýge baılanysty «Qu­qyqqorǵaý qyzmeti týraly» já­ne «Memlekettik qyzmet týr­a­ly» zańdardyń ózgeristerine baı­lanysty quqyq qorǵaý or­gan­darynyń qyzmetkerleri mem­lekettik qyzmettiń biryńǵaı júıe­sine engizildi.

Osylaısha, zań ústemdigin arttyrý arqyly barlyq salanyń qu­qyq­tyq jaýapkershiligin kúsheı­tý jolǵa qoıyldy. Bul  ár mekeme, uıymdarǵa zań talabyna saı óz mindetterin oıdaǵydaı oryndaı alýyna kepildik berilgen de­gendi bildiredi.  О́ıtkeni, osy zań ústemdiginiń saltanat qurýyn kóz­deıtin sot júıesi men  quqyqqor­ǵaý organdary Konstıtýsııaǵa, ko­dek­sterge, ózge de zańdarǵa engi­zilgen ózgerister men túrli re­­for­malardyń arqaýy arqyly bar­­lyq salalardyń tıimdi ju­mys júrgizýin júzege asyrýǵa qu­­qyq­tyq senim beredi. Mine, bul eli­­mizde quqyqtyq memlekettiń or­n­yq­tyrylý barysy – birtutas jań­ǵyrtý úderisi arqyly she­shilip jatqan konstıtýsııalyq mindet bolyp tabylady. Demek, El­basy sózimen aıtqanda, osy is­terdi júzege asyrý arqyly qaz­aq­standyqtardyń, sondaı-aq, she­tel ınvestorlarynyń ult­tyq sot jáne quqyq qorǵaý júıe­si­ne senimin arttyryp, tutastaı alǵanda, elimizdegi bıznes ahýaldy jaqsartady.

Aleksandr TASBOLAT, «Egemen Qazaqstan»