Jarqyn jobalar

Qazaqstannyń úshinshi jań­ǵyrýy − elimizdiń ekono­mıkalyq d­a­mýynyń ınnovasııalyq óze­gi­ne aınalyp, básekege qabiletin art­tyra túsedi. Elimiz sıfrly teh­­nologııalarǵa negizdelgen bo­lashaǵy zor baǵyttarǵa aı­ryq­­sha mán beretin elge aına­la­dy. Joldaýda Elbasy Qazaq­stan­nyń 2050 jyly ozyq 30 eldiń qa­ta­rynan kóriný maqsatyna je­tý­i­niń tyń joldaryn, qan­daı ózgeristerge erekshe mán berý kerek ekenin naqty bel­gi­lep berdi. Mańyzdy qujat ne­gi­zinde týyndaǵan mindetterdi jú­­ze­ge asyrýda joǵary oqý oryn­­darynyń da atqarar róli zor. Ásirese, zaman talabyna saı mamandardy daıarlaý baǵy­tyn­­da. Ekonomıkany ári qaraı damytý tek ekonomıka salalaryn ártaraptandyrýmen shek­tel­­meı, olardy sıfrly teh­no­logııany qoldana otyryp, da­mytý mindeti ýaqyt talabynan týyndap otyr. Joldaýdaǵy birin­shi basymdyqta Indýstrııa 4.0 elementterin jappaı engizý ar­qyly ekonomıkany damytý eń­bek ónimdiliginiń artýyna múm­kindik beretini kórsetildi. Tór­tinshi ónerkásiptik revolıýsııa nemese «Indýstrııa 4.0» degenimiz – qarapaıym tilmen aıt­­qanda, óndiristegi buryn adam qolymen atqarylyp kele ja­t­qan kóptegen qyzmetterdi ro­bot­tarǵa almastyrý, avto­mat­tan­dyrý. О́nerkásiptik revo­lıý­sııa­nyń jańa satysynyń ele­ment­terin óndiris salalaryna en­gizý álemdik naryqqa otandyq básekege qabiletti ónimder shyǵarýǵa múmkindik beredi. Básekege qabiletti ónim­d­er kóbeıse, kásipkerlerdiń syr­tqy naryqtarda óz ónimderin sa­typ, tabysqa kenelýine jol ashy­la­tyny anyq. Sol sebepti, Jol­daýda eksport saıasatyn damytý, shetelden ınvestısııa tartý máselesi qatar qarastyryldy. Osy oraıda, bıylǵy jyldyń alty aıynda Ońtústik Qazaqstan oblysyna tartylǵan ınvestısııa kólemi 180,6 mlrd teńgeni qu­rap, ótken jyldyń tıisti keze­ńi­men salystyrǵanda 133,0%-ǵa ós­kenin aıta ketelik. In­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq da­mý baǵ­darlamasy boıynsha kásip­ker­­likti qoldaý kartasy aıasynda oń­tús­tikte jalpy quny 208 mlrd teń­ge bolatyn 162 joba iske qo­syldy. Bul óz kezeginde 9,5 myń jańa jumys ornyn ashýǵa múm­kindik berdi. Budan bólek, óńir­de bıylǵy jyly 37,1 mlrd teń­geni quraıtyn 17 jobany iske qosý kózdelip otyr.

Joldaýda aıtylǵan basym­dyq­tyń árqaısysy eń­bek na­ry­ǵyn damytýmen baıla­nys­ty­ryl­ǵan. Mysaly, ekono­mıkany teh­nologııalyq jańǵyrtý aıasynda «eńbek naryǵyn jańǵyrtý» mindeti alǵa qoıyldy. Tórtinshi óner­kásiptik revolıýsııa ele­ment­teriniń óndiriske jappaı engi­zilip, jumys oryndaryn ja­ńa zaman talabyna saı damytý saldarynan azamattardyń ju­mys­syz qalmaýy úshin aldyn ala naqty sharalar atqarylýy tı­is. Jańa ónerkásiptik revolıý­sııa ele­mentterin engizý jańa ma­man­dyqtardy talap eteri sóz­siz. Bul jumysshylardyń ja­ńa talaptarǵa beıimdelýin qajet etedi. Sondyqtan Joldaýda eń­bek naryǵyna kadr daıyndaıtyn bi­lim berý salasynyń da jańasha da­mýy kerektigi adamı kapıtaldy damytý jónindegi tórtinshi ba­symdyqta aıtyldy. Bıznes sa­lalarynyń damýyna jaǵdaı ja­saýǵa arnalǵan sharalar da qo­­symsha jumys oryndarynyń ashy­­lýyna múmkindik bereri anyq. Bıylǵy jyldan bas­tap, jú­zege asa bastaǵan «Nátı­je­li jumyspen qamtý jáne jap­paı kásipkerlikti damytý baǵ­dar­lamasy» jalpy sha­ra­lar­dyń sannan sapaǵa kóshkenin, sapaly jumys oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵanyn ańǵartady. Bul oraıda, «О́rleý» jobasy ká­sip­­kerlikti damytýǵa, jańa ju­mys oryndarynyń ashylýyna oń septigin tıgizýde. Mysaly, Oń­tústik Qazaqstan oblysynda jarty jyl ishinde 75 myńǵa jý­yq adam «О́rleý» jobasy aıa­synda memleket qoldaýyna ıe boldy. Memleket jumyspen qam­tý ortalyqtary arqyly tur­ǵyndardyń jeke is ashýyna, oqý men jumysqa ornalasýy­na múmkindik jasap keledi.

Jal­­py, Ońtústikte nátıjeli ju­­mys­pen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵ­­dar­lamasy sheńberinde 2017 jy­­ly 64314 adamdy qamtý jos­par­lanyp, 11,4 mlrd teńge bó­lin­gen, búgingi tańda 49,6 myń adam qamtylǵan. Sondaı-aq, óńi­rimizdegi agrarlyq sektor­dy damytyp, eksporttyq ónim kólemin arttyrý mindeti júk­te­lip otyr. Osy oraıda, oblys­ta­ǵy iri kanaldar qalpyna kel­ti­ri­lip, sýarmaly jerlerdiń kó­le­min 900 myń gektarǵa jetkizý kóz­delýde. Iаǵnı, 2025 jylǵa ob­lystyń jalpy óńirlik ónim kó­lemindegi úlesi 9 paıyzdan 15 paı­yzǵa ulǵaımaq.

Al tórtinshi basymdyq re­tin­de atalǵan «Adamı kapıtal sapasyn jaqsartý» tarma­ǵyn­da «Eń aldymen, bilim be­rý júıesiniń róli ózgerýge tı­is. Bizdiń mindetimiz − bilim be­rý­di ekonomıkalyq ósýdiń ja­­ńa modeliniń ortalyq bý­yny­­na aınaldyrý. Oqytý baǵ­dar­lamalaryn synı oılaý qabi­letin jáne óz betimen iz­dený daǵdylaryn damytýǵa ba­ǵyt­taý qajet. Sonymen bir­ge, IT-bilimdi, qarjylyq saýat­ty­lyq­ty qalyptastyrýǵa, ult­jan­dylyqty damytýǵa basa kó­ńil bólý kerek. Qala men aýyl mek­tep­teri arasyndaǵy bilim berý sa­pasynyń alshaqtyǵyn azaıtý qajet» degen Memleket basshysy úshtildi bilim berý týraly da aıtyp ótti. Úshtildi bilim berýdi damytý maqsatynda M.Áýezov atyn­daǵy OQMÝ-da birqatar tyń bastamalar júzege asyrylyp keledi. Mysaly, joǵary oqý oryndary arasyndaǵy kelisimshart boıynsha Ulybrıtanııa, AQSh, Qytaı, Germanııa, Is­panııa el­derinen til úıretýge pro­fes­sor-oqytýshylar sha­qy­­ry­la­­dy. Kafedranyń stýdent­te­ri akademııalyq utqyr­lyq ba­ǵ­darlamasy aıasynda Uly­brı­tanııa, AQSh, Germanııa, Is­panııa, Polsha, Latvııa, Rý­my­nııa memleketterinde bilim alyp jatyr. Bizdiń stýdentter de birneshe tilderdi: óz ana tilin, ózara qarym-qatynas tili orys tilin, aǵylshyn, nemis, qy­taı tilderin ıgergen jáne sol tilderde erkin sóıleıdi.

Ońtústikte jáne ýnıver­sı­te­timizde ótetin halyqaralyq kez­desýler, konferensııalarda kafedranyń oqytýshylary men stýdentteri aýdarmashy mindetin atqaryp júr. Sondaı-aq, ýnıversıtet Ońtústik Qazaqstan oblystyq bilim basqarmasynyń «Ońtústik Qazaqstan oblysy ádistemelik kabınetimen» bir­lese «Oqý barysyndaǵy úsh­tildi oqytý ıntegrasııasy» taqyrybynda is-sharalar ót­kiz­di. Sonyń birinde úshtildi oqy­tý barysynda kiriktirilgen sa­baq­tardy ótýde ınnovasııalyq ádis­terdiń tıimdi joldaryn qa­ras­tyrý jáne stýdentterge kóptilde sóıleı alatyn til­dik quzyrettilik biliktiligin qa­lyp­tas­tyrý maqsat etildi. Semınar barysynda úshtildi bilim berýdi damytýǵa arnalǵan baıandamalar oqylyp, sheber-synyp ótkizilip, qyzý talqylaý jumystary at­qa­ryl­dy. Oqý ornynda aǵyl­shyn ti­linde oqytylatyn bar­lyq pán­der tolyqtaı oqý-ádis­te­me­lik quraldarymen qam­ta­ma­syz etilgen.

Jalpy, álemdik bilim na­ry­ǵynda básekege qabiletti eken­digin jyl saıyn dáleldep ke­le jatqan ýnıversıtetimizde 86 mamandyq boıynsha ma­man­­dar daıyndalady. Bı­yl osy mamandyqtar boıyn­sha 4000-ǵa jýyq stýdent dıp­lom aldy. Onyń ishinde 580 tú­lek qyzyl dıplommen bitirdi. Aýyldyq kvota boıynsha 83 stýdent bitirip, aýyldyq jer­­ge joldama aldy. Oqyp jú­­rip, kásiporyndarmen ke­li­simshartqa turǵandar da bar. My­saly, bıylǵy «Jas ma­man-2017» jármeńkesine qa­tys­qandardyń ishinde 30 bitirýshi osyn­daı kelisimshartqa qol jet­kizdi. Qazatomónerkásip 30 ma­man qabyldaıtyndyqtaryn aı­typ, hat jiberdi. Oqý ornyn bitirýshilerdiń jyl saıyn 83-85%-y jumysqa ornala­sady.

Elbasynyń syndarly saıa­­satynyń arqasynda bilim sa­lasy jyldan jylǵa jaqsy ná­tı­jelerge qol jetkizýde. Degen­men, qazirgi zamanǵy báse­kege qabiletti bilimdi urpaq qalyp­tas­tyrý − basty talap. Alǵan bi­limi men biliktiligi negizinde bú­gingi ózgermeli ómirdi erkin baǵ­dar­laı alatyn, ózin-ózi damy­typ, óz betinshe durys, jaýapty she­shim qabyldaı biletin tul­ǵa­ny tárbıeleý – qoǵamdyq máni úlken másele.

Jumahan MYRHALYQOV, M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi

ShYMKENT