Rýhanııattyń tóresi – tolyqqandy bilim

Elbasy N. Nazarbaev «Bo­la­shaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqa­lasynda: «...Qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn qolǵa alamyz. ...Biz tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný jáne fılologııa ǵylymdary boıynsha stýdentterge tolyqqandy bilim berýge qajetti barlyq jaǵdaıdy jasaýǵa tıispiz. Gýmanıtarlyq zııaly qaýym ókilderi elimizdiń joǵary oqý oryndaryndaǵy gýmanıtarlyq kafedralardy qaıta qalpyna keltirý arqyly memlekettiń qoldaýyna ıe bolady. Bizge ınjenerler men dárigerler ǵana emes, qazirgi zamandy jáne bolashaqty tereń túsine alatyn bilimdi adamdar da aýadaı qajet...» dedi. Biz osy oraıda ózimizge qatysty fılologııa, onyń ishinde ádebıet jaıyn sóz etpekpiz.

Eń aldymen oqýlyq ja­ıyn aıtpas buryn, oqý júıesin az-kem aıtalyq. Ádebıettaný mamandyǵy boıynsha oqıtyn stýdentter kredıttik júıede bazalyq bilimnen góri, oqý úlgerimi jaqsy bolý úshin bir sabaqqa ǵana jetetin eki-úsh bet mátindi oqyp keledi. Bul elý mınýtta barlyq stýdentten sabaq surap úlgermeıtin ustaz, qysqa ǵana qaıyryp, qorytyndy baǵalaryn sol eki mınýtta aıtqan sózderine baılanysty qoıady. Ekinshiden, elektıvti kýrstardyń ishinde ádebıettanýshy bolamyn degen stýdentterge paıdasy joq pánder bar. Bir pánniń atyn san márte ózgertip, baıaǵy teorııalardy qaıtalap aıtý ýaqyt joǵaltýdan basqa ne bolýy múmkin? Mysaly, «Narratologııa», «Ádebıet poetıkasy», «Ádebıet teorııasy» degen úlken kýrstyq pánder qam­tylady. «Ádebıet teorııasy» sabaǵynda aıtylǵan taqyryp­tardy kelesi kýrstarda bir muǵa­lim basqa pándik ataýmen qaıta­lap otyrsa, stýdentke qyzyq pa? Bul eń aldymen Elbasy aıt­qan «tolyqqandy bilim berýge múm­kindik jasaýǵa» kedergi emes pe? 

Bizdiń ádebıettanýdaǵy elek­tıvti kýrstarǵa arnalǵan oqý­lyqtar joq. Elbasy aıtyp otyr­ǵan másele osy jerden shy­ǵady. Álemdik úzdik oqýlyq­tardy aıtpaǵannyń ózinde otan­dyq ǵalymdarymyzdyń belgili bir tańdaýly kýrsqa arnal­ǵan baǵdarlamalary da, oqýlyq­tary da joqtyń qasy. Sondyq­tan sabaq ústinde birdi aıtyp, birge ketýshilik pen orys ǵalym­darynyń eńbegine súıený basym bolyp keledi. Úzdik oqýlyq­tardyń ishinde biz eń aldy­men ádebıet teorııa­syna úlken ózgeris ákelgen orys ǵalym­darynyń eńbegin qazaqsha aýdarýy­myz kerek. Odan keıin álem ádebı synyndaǵy úlken synshylardyń eshqaısysy qazaqshaǵa aýdarylmaǵan. Jeke­legen bir-eki maqalalary bolmasa. Elıot, Paýnt, Eko sııaqty klassıkterdiń eńbekteri qazaqsha joq. «Aǵylshyn jazýshylary áde­bıet týraly», «Latyn Ame­rıka jazýshylary ádebıet týraly», «Orys jazýshylary sóz óneri haqynda» degen úlken eńbek­terdi orys ádebıetshileri aýda­ryp, qurastyryp, jınap qoıǵan. Hronotop, psıhologızm má­selesinde Bahtınge súıene­miz. Ekzıstensıalızm, postmo­dernızm, poststrýktýralızm máselesinde Kerkogorǵa júginemiz. Odan basqa qanshama ádebıettanýdyń ǵalymdary jeke-dara sala etip shyǵarǵan ádebı aǵymdardyń kitaptary bar. Osyndaı fýndamentaldy eńbekter bizge qashan keledi? О́zimiz qashan jazamyz? Jáne ony kim aýdarady degen de úlken suraq? О́ıtkeni qazaqsha ǵylymı eńbekterdi oqyp otyryp, túk túsinbeı qalasyz. 

Ádebıet aıdyny tek teorııamen shektelmeıdi. Stefan Sveıg, Andre Morýa, Býnın, Nabo­kov sııaqty kóptegen jazýshy­lar áde­bı portretter men esseler jaz­dy. Bular ádebıetta­nýshy, áde­bıet­shi bolamyn deı­tin stýdent­ter­ge oqýǵa tıis avtor­lardyń biri. Stefan Sveıgtiń ádebı por­tret­terin aqyn Ońaıgúl Turjan óte jaq­sy aýdarǵan. Tolyq túsinip, keıip­ker­diń shyǵar­mashylyq álemine engendeı bolasyń. Al An­dre Morýa­nyń ádebı portret­teri oǵan qaraǵanda nashar aýda­rylǵan. Oqyǵyń kelgen dúnıeniń birin túsinip, birinen súrinesiń. 

Tolyqqandy bilim berý­diń taǵy bir tetigi kórkem shyǵar­ma­lardy oqytý. Árıne, ustaz shákir­tin qınap oqyta almaıdy. Biraq sońǵy shyqqan jaqsy romandar men áńgimelerdi sabaqtan tys usynyp otyrýǵa mindetti. Usynyp júredi de. Kóp jaǵdaıda orys klassıkasy men ózimizdiń jazýshylardy aıtady. Soǵan qosa álem jazýshylarynyń da eńbekteri bolsa. О́ıtkeni álemdik ádebıet kóshine ilesý úshin, eń aldymen sol kóshke jetý úshin biz olardy da oqýymyz kerek. Bul jerde bir ǵana nárseni aıtqymyz keledi. Nobel syılyǵynyń ıe­­ger­­lerin «Mádenı mura» baǵ­dar­­la­masy boıynsha júz tom etip shy­ǵarý bir kezderi maqsat boldy. Ol júz tomdyq tolyq shyq­qan joq. Onyń ishinde jańa aıt­qandaı kóp romandardy qazaq­sha túsinip oqı almaısyz. Má­se­len Folknerdiń romandary. Kim aýdarǵany esimde joq. Bir biletinim keı romandardy áde­bıet­shiler emes, tilshiler aýdar­ǵan. Bul ádebı mátinge úlken kesirin tıgizedi. Tikeleı aýdaryp, maǵynasyn joǵaltady. Sońǵy jıyrma jyl, odan kóp bolmasa Nobel syılyǵynyń laýreattary qazaqsha aýdarylǵan joq. Ishinara Shımborskaıanyń óleńderi men Pamýktyń romany qazaqsha shyqty. Ádebıet­shi­lerimiz myqty bolý úshin, áde­bıetimiz osal bolmaýy úshin tym bolmasa, osy asa bedeldi syı­lyq­tyń laýreattaryn qazaqshalasaq, úlken olja bolar edi. Elbasynyń ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý jónindegi Úkimetke bergen tapsyrmasy rýhanı jańǵyrý salasynda memleket aldynda turǵan mindetter mańyzdylyǵyn kórsetedi.

Esbolat AIDABOSYN, jazýshy: – Ádebıet qaıratkerlerinen góri áleýmettik jeli belsendileri kúshke mingen zamanda jas ádebıetshilerdiń kóbinde shyǵarmashylyq bap joq. Jaǵdaıy kelispegen soń, óndirip jazyp ta jatqany shamaly. Árqaısysy bir-eki jınaqtan shyǵarǵan shyǵar, biraq iri dúnıelerge bara qoıǵan joq, ádebıettegi óz sózin áli aıtqan joq. Al men jas dep otyrǵan azamattardyń aldy qyryqqa keldi. Olar qashan beredi? Tórt qubylamyzdy túgendep alaıyq dep júrgende ýaqyt ótip ketpeı me? Ishte jalyndap turǵan shyǵarmashylyq áleýet sónip, qolamtaǵa aınalmaı ma?  Osy rette Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Rýhanı jańǵyrý» jobasyna sáıkes árbir oblys óz óńirinen shyqqan, óz óńirine syrttan kelip qonystanǵan, búginde shyǵarmashylyq ortada tanylyp qalǵan, Astana men Almatyda baspanasyz júrgen jas daryndaryn shaqyrtsyn. Olarǵa oblys ortalyqtarynan úı bersin, jumyspen qamtamasyz etsin. Shyǵarmashylyqpen aınalysýǵa jaǵdaı jasasyn. 

Bul sharýanyń paıdasy shash etekten. Birinshi – paıdany ádebıet kóredi. Baspana sekildi basty máselesi sheshilgen qalamger, shyǵarmashylyqpen erkin aınalysady. Ekinshiden, aımaqtardyń shyǵarma­shy­lyq áleýeti kóteriledi. Árbir oblysta qalyp­tasqan ádebı ortaǵa serpin beredi, gazet-jýrnaldarda qyzmet etip, aımaqtyq jýrnalıstıkanyń jumysyn jandandyrady.

Maraltaı RAIYMBEKULY, aqyn: – Elbasy N. Nazarbaevtyń «Rýha­nı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» baǵdar­lamalyq maqalasyndaǵy «Týǵan jer» taqy­ryby ár adam óz týǵan jerin qurmet­teýden bastap, soǵan qyzmet qylý, kór­keıtý, belgili bir aımaqtan shyqqan jas talaptardy qoldaý sııaqty birneshe maǵynalyq reńk bar.  «Týǵan jerge týyńdy tik» degen ataly sóz de sol maqalada aıtyldy. Se­meıde Tynyshtyqbek Ábdikákimuly, Mańǵystaýda Svetqalı Nurjan men Sabyr Adaı, Aqtóbede Meıirhan Aq­dáý­let, Ertaı Ashyqbaev, Baýyrjan Baba­jan­uly, Tarazda Nesipbek Dáýtaıuly, Shym­kentte Marhabat Baıǵut sııaqty aǵa­larymyz sol óńirlerdiń temirqazyǵy, aqylshysy bolyp otyr. Osy kisilerdiń aınalasyna toptasqan jastar bar. Olar da óse kele, ózderinen keıingi jastarǵa jol silteýshi bolady. Ár oblys kem degende bes úıden berse, jastar sabylyp Astana men Almatyǵa aǵylmas edi. 

Ularbek NURǴALYMULY, aqyn: – Ultty rýhanııaty ustap turady. Ishki qýaty men syrtqy kelbetin saqtaýshysy da – sol. Sondyqtan ol kóńil bólýge tıis kóp sa­lanyń jáı ǵana biri emes, biregeıi! Biz kezinde erikti, eriksiz alystap ketken óz rýha­nı qazyǵymyzǵa qaıta kele jat­qan jurtpyz. «Rýhanı jańǵyrý» sonyń kóri­nisi.  О́z ıdeologııasyna paıdalaný maqsatynda boldy desek te Keńes ókimeti kezindegi ádebıettiń bergen jemisi orasan. Sebebi qalamgerlerge jaǵdaı jasalǵan, shyǵarylǵan ónimniń baǵasy bar. Jazbaǵan romanynyń jarty aqshasyn alyp otbasyna berip qoıyp, ózi ońashada roman jazyp jatqan kisi nege jemis bermesin? «Túri ulttyq, mazmuny sosıalıstik» deıtin uran astynda bolsa da túrine mazmun syıdyryp jibergen sheberlerimiz de az bolǵan joq. Ondaıda «erkin bolmaı qalady» degen sózge kelise qoımaımyn. «О́leń shirkin, erkin bolsa bolmaı ma, Uıqas, yrǵaq qursaýynda turyp ta» dep Oljas Súleımenov jazǵandaı shyn talant qashanda aqıqatpen astasyp, shyndyqpen biteqaınap jatady.  Qazirgi jappaı maqtaý talanttardy óshirip jatyr. Bárine – bir «laık». Búgingi qazaq ádebıetine asylyn asyldaı, jasyǵyn jasyqtaı tas-talqan ǵyp taldap beretin synshy kerek. Olarǵa da jaǵdaı jasalynýy kerek!