Aýylda turyp bıznes bastaýǵa bola ma?

«Bastaý bıznes» jobasy boıynsha óńirdiń bes aýdanynan (Aqjaıyq, Jańaqala, Zelenov, Qaztalov, Terekti) iriktelgen yntalylar toby alty kezeńge bólinip, árqaısysy 1 aı sabaq alýda. Kásippen burynnan aınalysyp jú­rip, isin keńeıtýdi oılaǵan nemese ká­sibin jańadan bastaǵysy kelip júrgen yn­talylar kúnine 8 saǵattyq dáriske qatysady. Bul oqý barysynda bıznes ashý jáne ony júrgizý aspektileri jaıynda aıtylyp, kásipkerlik negizderi boıynsha jeke keńester berilýde. О́ńi­ri­mizdegi mańdaıaldy kásip ıeleriniń eń­beginen mysaldar baıandalyp otyrady. «Bastaý bıznestiń» maqsattary men min­det­teri, «Bıznes-sananyń psıholo­gııa­sy», «Bıznes-ıdeıany tańdaý» sı­ıaqty ta­qyryptar talqylanyp, egjeı-teg­jeı­li uǵyndyrylýda. Bir aıta ke­terligi, bul baǵdarlama boıynsha bi­lim alý­shy­lardyń jasyna shekteý qoı­yl­maıdy.

Búgingi tańda «Bastaý bıznes» sabaq­ta­rynyń úsh kezeńi aıaqtalyp, Batys Qa­zaqstan oblysynyń 5 aýdanynan 456 adam arnaıy kýrstan ótip úlgerdi. Tór­tinshi kezeńde 150 adam dáris alyp ja­tyr. Jyl sońyna deıin barlyǵy 938 adam qamtylady dep kútilýde.

Memleketten qoldaý bolsa, kásiptiń kó­zin ashýǵa bolatynyn kásipker azamattar dáleldep júr. Tek ynta kerek. Eger dá­riske qatysýshylardyń bári oqýdy to­lyq meńgerse, izdenisterin odan ári jal­­ǵastyrsa, barlyǵy da komıssııanyń sy­nynan súrinbeı ótip, tıimdi nesıege qol jetkizetini anyq. – Oblystyq kásipkerler palatasynyń bastaýymen 2016 jyly 304 kásipkerlik ny­san ózderiniń jobalaryn iske asyrý úshin jalpy somasy 1 664 743 500 teń­ge qarjy aldy. 228 kásipkerlik sýbektisi ju­mysyn bastady. Sondaı-aq, 8 ın­ves­tı­sııalyq jobaǵa bıznes-jospar daıyndalyp, onyń 4-eýi memleketten qoldaý tapty, – deıdi Batys Qazaqstan oblysy ká­sipkerler palatasynyń dırektory Nurlan Qaıyrshın.

«Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qol­­daý qory» AQ, Batys Qazaqstan ob­ly­sy ákimdigi jáne óńirlik kásip­ker­ler palatasy birigip, aýdandarda mık­rokredıttik jobany júzege asy­rý­ǵa kiristi. Bul joba boıynsha aýyl­dyq jer­­lerdegi kásipkerlerdi qoldaý maq­sa­­tyn­da jergilikti ákimdik pen «Aýyl sha­rýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ árqaısysy 300 mıllıon teńgeden qarajat shyǵarmaq. Jınalǵan 600 mıllıon teńge óz kásibin jańadan bastaǵan aýyl kásipkerlerine 7 paıyzben nesıege beriledi. 

«Bastaý bıznes» mektepteri elimizdiń 80 aýdanynda iske qosylǵan eken. Al Batys Qazaqstan oblysynan búginge deı­in 80 aýyldan 500-ge jýyq adam ká­sip­kerlik álippesin oqyp úlgeripti. Kýrs bit­ken kezde tyńdaýshylar sertıfıkat alyp qana qoımaı, óz isin de asha alady. О́ıt­keni, bıznes-jattyqtyrýshylar óz tyń­daýshylaryna bıznes-jospar ja­saý­ǵa járdemdesedi, memlekettik de­meý­­qarjyny alýǵa qajetti qujattardy jı­naýǵa, jer qatynastary, lısenzııa alý, salyq zańdylyqtary máselelerine kómektesip, aqyl-keńes beredi. 

Bul joba negizinen ju­myssyz júrgen aýyldyqtarǵa jáne óz kúnin ózi kórip júrgen jandardyń kásibin jolǵa qoıyp, odan ári damytýǵa arnalǵan. Baǵdarlamanyń basty ja­ńalyǵy da sol – qyzyqty, bolashaǵy bar jo­ba usynylsa, ony sol mezette qar­jy­landyrýdyń múmkindigi bar.

– Bizdiń aldymyzǵa kelip, kásipkerlik sa­baǵyn alyp jatqan aýyldyqtardyń eń jasy 19-da bolsa, eń úlkeni 62 jasta eken. 30 kúndik dáriste 12 túrli pánnen sa­baq beriledi. Aýyldyqtarǵa yńǵaıly bo­lýy úshin sabaq ta turǵylyqty jerde uı­ym­dastyrylǵan. Zelenov aýdanyna qa­rasty Peremetnyı, Mıchýrın aýyldyq ok­rýgi men Darııan selosynda biz 93 adam­dy oqyttyq. Alǵashqy eki kezeńde oqyǵan jas kásipkerlerdiń qatarynan 23 adam óz jobalaryn usynyp, jalpy kó­lemi 100 mln teńgege jýyq qarjy alyp úlgerdi. О́tken úsh kezeńde 4 adam óz kásibi úshin jer telimin alsa, 5 adam óz qar­jysyna jańa kásip bastady, – deıdi bız­nes-trener Qýanyshbek Ernııazov.

Árıne, aýyldyń kún kórisi mal ar­qy­ly bolyp tur. Sondyqtan da «Bas­taý bız­nes» jobasy arqyly qarjy­lan­dy­ryl­ǵan jobalardyń da 80 paıyzy mal sha­rýashylyǵy salasyna tıesili eken. Sonyń ishinde mal bordaqylap satam deýshiler kóp.

Zelenov aýdanyna qarasty Trekın aýylynda turatyn Danııar Kapýshov pen Meıirhan Imanǵalıev óz aýylynan asyl tuqymdy angýs buqalary men qasharlaryn satatyn stansa ashypty. On jyldan beri et satýmen aınalysqan aýyldastar Qostanaı oblysy Qarabalyq aýdanynda ornalasqan «Sever-Agro N» JShS-men áriptestik baılanys jasap, etti baǵyttaǵy aberdın-angýs asyl tu­qym­dy sıyrlaryn ósiretin belgili sha­rýa­shylyqtyń oblystaǵy ókildigin ash­­qan. Avstralııa men Kanadadan áke­li­nip, q­a­z­aq topyraǵyna ábden beıim­del­gen mun­daı qara sıyrlar bul óńirde bu­ryn joq edi. 

– «Bastaý bıznes» – keremet baǵ­dar­lama boldy. Bıznestiń qyr-syryn úı­rend­ik. Qazir bul sıyrlardy jeke aýlada ustap otyrmyz, bolashaqta arnaıy úlken mal qorasyn salamyz. Sıyrdyń bul tu­­­qymy tez ósip-jetiledi, eti kóp, sal­maq­­t­y. Buryn angýs sıyryn alǵysy ke­le­tinder ózge óńirge sabylsa, endi kez kel­­gen kólemde jaqyn jerden, bizden ala qoıady. Maldyń barlyq qujatyn, ek­pe sharttaryn túgel saqtaımyz, – deıdi Meıir­han Imanǵalıev. 

Erli-zaıypty Tohır Jabbarov pen Da­rıa Kolpakova 4 mln teńge nesıe alyp, 24 bas sıyr satyp alǵan. Nesıe 6 paıyzdyq jyldyq ósimmen 6,5 jylǵa be­ril­gen. 

– Alǵashqy tólemdi 9 aıdan keıin ǵa­na jasaımyz, bul bizge óte qolaıly, – deıdi Sadovyı aýylynyń turǵyny Tahır Jabbarov. 

Darııan aýylynda turatyn 19 jasar Ar­týr Ozerov 13 jasynan bastap eń­bek­ke ­aralasqan eken. Jas kásipkerdiń ár só­zi nyq, bolashaǵy josparly. – Mektepte oqyp júrip-aq qarbyz sat­tym, metall synyqtaryn tapsyryp, aq­sha tabýdy úırendim. Bir kúni ákem kil­em jýý týraly usynys aıtty, qural-jab­­dyǵyn da alyp berdi. Aýyldyń ár bu­ryshyna jarnamamdy ilip, tapsyrys tús­ken úıdiń kilemin ózim alyp ketetin boldym. Qazir meni búkil aýyl biledi. Te­le­fon shalsa boldy, ózim baryp, kilemin jý­yp, tazartyp aparyp beremin. Qazirgi ta­bysymnyń deni osy kásipten túsip tur, – deıdi Artýr.

Artýr Ozerov óz qarajatyna avto­kó­lik jýatyn oryn ashyp qoıǵan. Sonymen bir­ge, «Bastaý bıznestiń» dáristerine qa­ty­syp, kásipkerlikti damytýdyń qyr-sy­ryn da úırenipti. 

– Artýr bizde oqyp júrip kásip­ker­lik­tiń jańa baǵyttaryn tańdaı bastady. Mal alyp bordaqylaý, dúken ashý sekildi ıdeıa­lar boldy. Biraq biz aqyldasa ke­le monsha salýdy uıǵardyq. О́ıtkeni, Ar­týrdyń osy kezge deıin mashyqtanǵan isi­men baǵyttas, – deıdi Zelenov aýdany boıynsha bıznes-jattyqtyrýshy Qýanyshbek Ernııazov.

– Kóligin jýǵyzýǵa kelgen adam ázir tur­­­ǵan monshaǵa kirip, ózi de tap-taza bolyp jýynyp alýǵa qarsy bolmas, – dep kú­­ledi Artýr.

Jastyǵyna qaramaı eki adamǵa ju­mys berip otyrǵan kásipkerdiń jospary­na, jigerine rıza bolasyz. Dostyq aýylynda turatyn Sabyr­ǵa­lı Sısenov te «Bastaý bıznes» dárisinen keı­in 3,4 mln teńge nesıege kúnbaǵys maı­yn shyǵaratyn shaǵyn seh satyp al­ǵan. Ol buryn kóp jyl bazarda shemishke sat­qan eken.

Kásipkerlik sabaqtary Terekti aý­da­nyn­­da da belsendi ótip jatyr. Al­ǵashqy úsh kezeń boıynsha 101 terektilik bir aı­lyq kýrsta bıznestiń qyr-syryna qa­nyqqan.

Solardyń biri Baıjan Iseev Shaǵan aýyl­dyq okrýginde qasaphana ashýǵa bel baılapty. Oral qalasyna jaqyn or­na­las­qan bul aýyl toǵyz joldyń torabyn­da tur. Búginde jańa veterınarlyq ta­lap­tar boıynsha mal tek arnaıy oryn­darda soıylýy tıis. Mine, Baıjan  Jár­­demuly dál osy qyzmetti qolǵa al­­maq­shy. Biraq, zamanaýı qasaphana sa­­lý úshin kóp qarjy kerek. Búginde B.Iseevtiń bıznes-josparyna sáıkes ke­­rekti 20 mln teńge nesıe máselesi Aý­yl sharýashylyǵyn qoldaý qorynyń bas keńsesinde talqylanyp jatyr eken.

Mine, Elbasynyń tikeleı tapsyr­ma­syna sáıkes qolǵa alynǵan «Nátıjeli ju­­mys­pen qamtýdy jáne jappaı kásip­ker­­likti damytýdyń 2017-2021 jyl­dar­ǵa arnalǵan baǵdarlamasyn» Batys Qa­zaq­stan óńirinde júzege asyrý maqsatyna bı­yl 3616,4 mln teńge bólingen eken. Bul, árıne, az qarajat emes. Biraq bul qar­jyny qur úlestirip berý de durys emes. «Muq­taj janǵa jeıtin balyq berme, sol balyqty aýlaıtuǵyn qarmaq ber» – «Bastaý bıznestiń» qaǵıdasy osy.

Batys Qazaqstan oblysy

Sýretterdi túsirgen  avtor