Qaıran, «Qarash»...

Qazaq jazýshylarynyń prozasy negizinde túsirilgen táp-táýir fılmniń onshaqtysyn osy qazir oılanbaı-aq tizip shyǵýǵa bolady. Solardyń ishinde óz ultynyń kıno ónerine «qyrǵyz kınoǵajaıyby» degen ǵalamat ataý syılaǵan ataqty Bolat Shámshıev túsir­gen shoqtyǵy bıik «Qarash-qa­rash oqıǵasynyń» kórermenmen qaýysh­qanyna bıyl tup-týra elý jyl toldy. Keshegi kóp kınonyń ishine kóz jibergende, ulttyq ıisi burqyrap, birden kóz aldyńa kele qalady. Nege? 

Ádebıet alyby Áýezovtiń shy­ǵarmasy bolǵany úshin be? Máńgilik saryn – azýly, tyrnaqty, tistiler men qorǵansyz, álsizdiń arasyndaǵy áleýmettik tartystyń túıinin túbinde ádilettiń sheship beretini, úmitsiz tars baılanǵan túıinge kektengen tisinen basqa salar túgi joq kedeı namysynyń kózi Baqtyǵuldyń aıaýshylyq týdyratyn beınesi úshin be? Qazaqtyń janyna jaqyn osy fılmniń ýaqyttyń barlyq synyna tótep berip, kórkemdik qundylyǵyn joǵaltpaı kele jatqan syryn qaıdan izdesek bolady?

Ideıasy 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi tóńireginde týsa da, alystaǵy tarıhı jaǵdaıdy tolǵaǵan bul fılmniń qazaqtyń janyna jaqyn bolýynyń sebepteri bar sekildi. Eger bul fılmniń baǵy janǵan, bar ýaqyttyń tolqynynda boıaýyn joǵaltpaǵan, ár kezeńde de kórermenin jyly áserge bólegen uzaq­qa samǵar dúnıe bolsa, ol eń aldymen rejısserdiń sheberligine baılanysty ekeni anyq. M.Áýezovtiń klassıkalyq shyǵarmasyn ekrandaýǵa qazaq rejısserleriniń qarymy jetpegendeı, áli tanylyp úlgermegen jas talant Bolat Shámshıevtiń búıirden kelip «Qarashty» qolǵa alýyna ne sebep? 

Shynyn aıtqanda, kez kelgen shyǵarmasy fılm túsirýge suranyp turǵanda ári dáýiri júrip turǵan áde­bıettiń asylyn tanıtyn kóz ben kóki­rektiń samsap turǵan kezeńinde, Áýe­zovtiń kózin kórgen, dos, qurdas bol­ǵan qazaq rejısserleriniń tamyljyp turǵan týyndydan kıno jasaýǵa talpynbaǵanyn Shámshıevtiń ózi de áli kúnge túsine almaıdy. Qalaı degenmen bul da qazaq kınosynyń dáýirlep turǵan shaǵy. Sháken Aımanovtyń, Májıt Begalınniń, Abdolla Qarsaqbaevtyń, Sultan Qojyqovtyń kemeline kelip, ker jorǵalaryna minip, ataǵynyń aspandap turǵan kezi. Osy kezeńde ǵoı, Kamal Smaıylovtyń «qazaq kınosy tórt kıttiń, tórt jaıyn balyqtyń ústinde tur» dep tamsanatyn. Dál sol ýaqytty qazaq kınosynyń basy-qasynda júrgen belgili jazýshy, ssenarıı avtory, Ákim Tarazı bylaısha eske alǵan edi: «Qarash-qarashty» osy tórt jaıyn balyqtyń biri nege túsirmedi?» degen saýalǵa bylaı jaýap berer edim. Eń aldymen, bul tórt kıttiń talantynyń, qabilet-qarymynyń kemdiginen, bolmasa tisi batpaǵandyqtan emes, usynystyń birinshi bolyp Bolat Shámshıevtiń tarapynan túskendiginen. Bastysy, qyrǵyz rejısseriniń qolynan shyqsa da «Qazaqfılm» týyndysy bolyp jaryq kórgendigi. «Qarash» eshqashan qyrǵyz kınosy bolyp sanalǵan emes. Odaqtas elderdiń kınematografııasy Goskınonyń bıliginde bolǵandyqtan, ortalyqtaǵylardyń «bir-birińe kó­mek­tesińder, qaraılasyńdar» degen sheshiminen soń «Qazaqfılmniń» qarjysyna jas bolsa da «Manasshy», «Shoqan» degen derekti fılmderimen dúldúl bolatynyn tanytyp úlgergen talantty Shámshıev osyndaı asyl dúnıeni jasap shyǵardy». 

Solaı bola tura, basty róldiń bárinde Súımenqul Chokmorov, Turǵyn Berdalıev, Sovetbek Jumadylov, Sábıra Kúmúshálıeva, Mu­ratbek Rysqulov sııaqty qyrǵyz teatr jáne kıno óneriniń eń myqty akterleri oınady. B.Shámshıev Baqtyǵul beı­nesine áýelden tek Súımenqul Chok­morovty ǵana laıyqty dep tanyǵan. Bir aıta keterligi, Súımenqul ol kezde akter emes, jaı ǵana sýretshi bolatyn. Eger qyrǵyz kınosynyń mańdaıyna Súımenquldaı ǵajaıyp akter bitse, ol sóz joq, talantty jazbaı tanyǵan Shámshıevtiń suńǵylalyǵy. 

Sol jyldary qyrǵyz rejısserleri qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalaryn shabyttyń sarqylmas qaınar kózi retinde kórgenin Shámshıev ár basy­lymdaǵy suhbatynda aıtyp júredi. Olardyń ár áńgimesinen bir-bir fılm túsirýge bolady dep qyzyqqandaryn jasyr­maıdy. «Qarash» túsirilip jatqanda, Shámshıevpen qatarlasa «altyn shyqqan jerdi belden qazyp», qyrǵyz kınosynyń taǵy bir tarlany Tólómúsh О́keev te M.Áýezovtiń «Kókseregin» kınotaspada tańbalap jatady. «Kókserektiń» kúni búginge deıin kózge jas aldyratyn kórkemdik qýatynyń endi elý jyldan keıin de álsiremeıtinine eki qazaqtyń biri bás tige alatyn bolar. 

Basqa rejısserlerin aıtpaǵanda, ádebıet pen kınony bir-birinen bólip-jaryp qaraı almaǵan bir ǵana Bolat Shámshıevtiń ózi Shyńǵys Aıtmatovtyń on eki shyǵarmasy boıynsha fılm túsiripti. «Oralhan Bókeıdiń ár áńgimesi bir fılmge júk. Tipti ssenarıı jazýdyń qajeti de joq, bári daıyn tur. Ondaǵy adamdardyń minezderi men taǵdyrlary, shyǵarmada aıtylatyn ıdeıalar, quddy bir kıno úshin jazylǵandaı. Qazaqstan kınorejısserleri qazir qarjy jaǵynan eshqandaı qıyndyq kórip otyrǵan joq, olarǵa barlyq múmkindik jasalǵan», deıdi B.Shámshıev. 

Jas rejısserdiń «Qarash-qarashy» jaryqqa shyǵa salysymen Odaqtaǵy 15 respýblıkany aıtpaǵanda, Germanııa, Fransııa sııaqty elder satyp alyp, 500 myń rýblge túsirilgen fılm bıýdjetin júz ese artyǵymen qaıtaryp alǵan. Áıgili Kann festıvalinde kórsetilgen «Qarash-qarash oqıǵasyn»» túsirgende Shámshıev bar bolǵany 26 jasta ǵana eken. M.Áýezovtiń ózi de osy áńgimesin jazǵanda 26 jasta bolypty...

Árıne, ulttyq kınonyń basynda Ǵabıt Músirepov, Oljas Súleımenov, Ákim Tarazı, Kamal Smaıylov sekildi qazaq óneriniń úlken janashyrlary men ádebıettiń beldi de bedeldi ókilderi júrgen kezeńde «Meniń atym – Qoja», «Kókserek», «Gaýhartas», «Tulpardyń izi», «Arman – ataman», «Amanaı men Zamanaı», «Ohrana bastyǵy Qurymbaı» (qysqametrajdy), «Surapyl Surjekeı» («Aqboz úı»), «О́telmegen paryz» («Qyz Bátish pen Erseıit») sııaqty ádebı shyǵarmalardyń jelisimen túsirilgen kóptegen fılmder dúnıege keldi. Qazaq rejısserleri súıgenin emes, tıgenin túsiretin kezeń úshin az jetistik emes. Biraq búkil qyrǵyz fılmin bıikke kóterý úshin bir rejısserdeı ter tóken Bolat Shámshıev aıtqandaı, qazaq ádebıeti klassıkteriniń týyndylaryn jappaı ekranǵa shyǵarý naýqanynyń bastaýy bola almady. Soǵan qaramastan 1960-1985 jyldardyń arasy qazaq kınosynyń órkendegen, kórkeıgen ke­zeńi retinde tarıhta qaldy. Bul ke­zeńdegi kórermen men kınonyń ara­syn­daǵy baılanystyń tyǵyz bolýyna, qazaqy sananyń qalǵyp ketpeýine ult­tyq tanymmen túsirilgen «Qarash-qarash» sekildi fılmder mańyzdy ról atqardy. 

Elý jyl buryn túsirilgen «Qa­rash-qarash oqıǵasyn» eske alyp otyrǵanda kelgen osy oı qaıǵy sekildi kórin­genimen, búgingi qazaq kınosynyń basyndaǵy endigi júz qaıǵymen salys­tyrǵanda túkke turǵysyz. Asyly, búgingi kórermenge kúpi kıgen Baqtyǵul men Tektiǵuldar eski zamannyń keıipkeri retinde eles bolyp, jatqa aınalyp ketýi kerek edi. Biraq az-kem ókinishi bolsa da, máńgi ólmeıtin klassıkalyq dúnıeniń qaı kezeńde de ózekti bolyp qala beretinin «Qarash» sekildi fılm­der osy tusta taǵy bir dáleldese, kerisinshe, salqar kóshtiń sońynan taıǵa minip ilesken qazirgi kezeń kınosy men kórermenniń arasynda baılanystyń tómendegeninen óte ótkir máseleniń týyndaǵanyn ańǵaramyz. Jantalasyp «kıno jasap jatyrmyz» dep kúpingen zamandas rejısserlerdiń kópshiligi «til» deıtin máseleni birjola jyly jaýyp qoıdy. Ana tilimizde túsirilip jatqan fılmderdiń birden baýrap alyp ketpeıtin sebebin tolyp jatqan rejıssýramen baılanysty tusynan izdemeı-aq, máseleniń mánisin tap osy tildiń tóńireginen taratsaq ta jetkilikti. «Birjan sal», «Qunanbaıǵa» ssenarıı jazǵan Talasbek Ásemqulov sekildi birdi-ekili qalamgerden ózge prozasy kıno tilinde sóılep «pa, shirkin» de­gizgen qaı jazýshyny ataı alamyz, qane? 

Qazaq qalamgerleriniń shyǵar­ma­laryna qyzyqpaý sebebin sura­ǵa­­nymyzda, rejısserlerdiń birqa­tary bizdiń jazýshylarymyzǵa «kóp­sózdi», «myljyń», «kókezý ezbe» dep qaraıtynyn estip, esten tanyp qala jazdadyq. Ekrandaǵy eki orap shıyr­ǵanǵa kelmeıtin sholaq-sholaq sózder qaıdan shyǵyp jatyr deıtin emes, mundaǵy keıipkerler shymyr oı aıtamyn dep áýrelenip jatpaıdy, eshqandaı salmaǵy joq jaýapsyz dıalogtarmen almasyp-aq ulttyq kınonyń qorjynyn toltyryp jatyrmyz dep ózara máz. Kórkem fılmderdi bylaı qoıǵanda, kórermen qaýymǵa jıirek usynylatyn ári jyldam jetetin kommersııalyq jobalardyń, serıaldardyń ssenarııin jazyp júrgen ózi rejısser, ózi akter, klıpmeıker Asqar Uzabaevtarmen alysqa uzaı alamyz ba? 

...Teńiz túbinde jatyp-aq jarqyly sonaý qyrǵyzdyń jerine jetip, san qyry kóz qaryqtyrar sáýle shashatyn jaqutqa aınalǵanymen qoımaı, «ult» deıtin uǵymdy alasartpaı, keleshekke aman-esen jalǵanýy úshin azdaǵan mindetin arqalap kelip, múltiksiz oryn­daǵan qaıran, «Qarashtyń» qadiri osyndaıda bilinedi-aý... 

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY