Sheshýshi sáttegi qoldaýshy kúsh

О́zderińizge málim, Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń «Ege­men Qazaqstan» gazetinde «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty maqalasynyń ja­rııa­lanǵany da kúni keshe edi. Pre­zıdentimiz onda «Qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kó­shirý jumystaryn bastaýy­myz kerek. Bul máselege ne­ǵur­lym dáıektilik qajettigin tereń túsinip, baıyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýel­sizdik alǵannan beri mu­qııat daıyndaldyq» degen edi. Mine, sózden iske kóshetin sáti túsken mezgildiń jetkenin As­tanada ótken osynaý alqaly jıyn barshaǵa jarııa etti.

Búgingi Qazaqstan «Máńgilik El» bolýdyń dara jolyna tús­ti. Elbasymyz eń aldymen rýhanı jańǵyrý mindetin qoıyp otyr, qazaq tili bizdiń rýhanı negizimiz, osy jolda tildiń halyqaralyq mártebesin kóterý – bizdiń álemdik órke­nıetke jetýimizdiń bas- ty ke­pili. Sonymen birge jańa álip­bı búkil álem qazaqtaryn birik­tiretin óte mańyzdy faktor ekenin de san ret atap aıt­ty. Munda tereń syr bar, mán jatyr. Latyn álipbıine kó­shý máselesinde eshqandaı da asy­ǵystyq ári qatelik bolmaýy kerek. Qazir bizdiń memleketimizde zamanǵa saı jedeldetip «Sıfr­ly Qazaqstan» baǵdarlamasy júzege asýda. Elbasymyzdyń tap­syrmasyna sáıkes, barlyq bilikti mamandar birneshe jyldyń ishinde latyn qarpi boıyn­sha qazaq álipbıiniń jańa jobasyn jasady.

Áli esimde, Qazaqstan táý­els­iz­dik alǵannan keıingi 1993 jyly Túrkııa elindegi Anta­lıa qalasynda keshegi Keńes Odaǵynda turyp kelgen baýyr­las halyqtardyń latyn árpine kóshý týraly halyqaralyq konferensııa ótken. Sonda álem ǵalymdary qatarynda bıik minberden baıandama jasaǵan men qazaq tiliniń de latyn árpine kóshýge ózge týysqan elder sekildi qaýqarly ekenin, onyń tildik erkeshelikteri haqynda aıtyp edim. Jıynǵa sol kezdegi Túrkııa prezıdenti Turǵyt О́zal qatysqan, ol kisi óz tarapynan maǵan rı­za­shylyq sezimin bildirdi. Elge oral­ǵan soń bolashaq latyn tiline kóshýdiń barlyq jobasy men tujyrymyn hatqa túsi­rip, elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa jol­dadyq. «Oılanatyn másele eken, ǵalymdar jan-jaqty zert­tep, jaýabyn bersin», dedi Elbasy. Bir-eki jyldaı sonymen shuǵyldandyq. Ázer­baıjandar ol kezde la­tyn álıpbıin jappaı jattaı bastaǵan, ózbekter jańa­dan kóshken edi. Keıin oǵan túr­kimender qosyldy. Qyrǵyzdar bizge qaraılap qaldy.

Ol bir aýyr kezeńder bolatyn. Bizge latyn álipbıine deıin eń aldymen turalap jat­qan qazaq tiliniń mártebesin kóterýge týra keldi. Bilekti sy­banyp tastap, ter tóktik. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵa­myn qurdyq. Prezıdent bul má­seleni eldegi ult tatýlastyǵy sıpatynda asqaqtatyp qat­ty kóteredi. Sodan saıası má­se­le nyshandaǵy Qazaqstan hal­qy assambleıasyn qurdy. Aıt­paqshy, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Sizdiń qazaq tiliniń damýy men órkendýine qosqan eńbegińiz aqtalady» dep, keýdeme elimizdiń joǵary nagradasy – «Otan» ordenin qa­daǵandaǵy áńgimesin de umyt­qan joqpyn. Ár iste sabyrly ári oıly sheshim jasaıtyn Elbasynyń strategeııalyq jos­parylarnyń júzege asatynyna da esh kúmánimiz bolǵan emes. Ásirese Elbasynyń jadyrap turyp aıtqan «Latyn álipbıine aýysatyn kez de keler» degen bir aýyz sózi osynsha jyl jú­re­gimdi jylytyp júrgenin de esh umyta alar emespin! Biz osy oraıda Elba­syna shamamyz kelgenshe qazaq tiliniń mem­lekettik til bolýyna at salys­tyq, járdemdestik.

Al endi elimiz kezeń-ke­zeń­men latyn álipbıine kóshken jaǵ­daıda, sózder jańa latyn árpi­men jazylǵanda jurttyń bári ony jańadan qabyldaıdy. Jańa sóz retinde, jazylýyn orfografııalyq norma retinde qabyldap kóziń de úırenedi. Bul, ásirese, tildegi basy artyq dy­bys­tardyń, sózderdiń, durys jazylýyn, qazaqsha dybystalýyn qamtamasyz etý úshin, tildiń óz tabıǵaty úshin kerek. Bul aıtylǵan jaıttar qazir elimizdiń ǵalymdary men til­shileri bas qosqan alýan-alýan jınalystarda, ortaq bir má­milege kelip te qaldy. Latyn jazýy aǵylshyn tili sııaqty álemge keń taraǵan álip­bı ekenine daý joq. Ekinshi jaǵy­nan, bul – túrik álemi men Qazaq­stannyń birigýi. Túrkııa, Ázer­baıjan, О́zbekstan, Túrik­mensten sııaqty elderdiń ja­zýy­men bir bolǵany – bizdiń elimiz úshin ushan-teńiz paıdasy bolary aqıqat.

Taǵy bir eskeretin jaı – latyn álipbıine ótsek, bar­lyq másele sheshiledi dep ar­qa­ny keńge salýǵa da bolmaıdy. Latyn álipbıindegi brı­tan­dyq aǵylshyndar óz tilde­riniń Amerıka, Eýropa qur­lyq­tarynda ár jerde ártúrli aıtylyp ketpeýine, nemis­ter jer-jerden kelgen óz qan­dastarynyń tildi buzbaı du­rys meńgerýine, fransýzdar óz tiline aǵylshyn kirme sóz­deri­niń kóp enip ketpeýine basqa elder de alańdaýshylyq bildi­rip, únemi nazarda ustap, tilin damytý sharalaryn júrgi­zip otyr. Sondyqtan bizde ti­limizge burynǵydan da jaýap­ker­shilikpen qarap, Elbasy aıt­qandaı, «qazaq qazaqpen qazaqsha sóıleýi kerek». Til sóılegen ústine sóıleı ber­seń ǵana shyńdalyp, aınala­daǵy basqalarǵa da áser ete túsedi. Latyn álipbıi – túrki dúnıesiniń basyn qosa­tyn faktordyń biri. Ári kompıý­terińiz de latynǵa baılanǵan. Al onyń qıyndyǵy ýaqytsha ǵa­na, nebári qas-qaǵym sáttik eles­teı ǵana bolatyny jáne anyq.

Jańa bastalǵan úshinshi sessııadaǵy alǵashqy parla­men­ttik tyńdaýdyń Elbasynyń tarıhı bastamasyna arnalyp otyrǵany tekten tek emes. Ýa­qytty sozbaı biz jańa álip­bıdi jan-jaqty talqylap, ár­­bir áripti, ár tańba men bel­gini tereń taldaýymyz qajet. Se­bebi til, jańa álipbı máse­le­sinde eshqandaı qatelik bolmaýy kerek!

Erekshe bir nazar aýdaratyn jaıt bar – parlamenttik tyńdaýda latyn álipbıine kóshý tek qazaq tiline qatys­ty ekeni atap ótildi. Osy oraı­da Qazaqstan Respýb­lıkasy Par­lamenti Májilisiniń tóraǵasy Nurlan Nyǵ­ma­týlınniń «Mem­lekettik tilge qatysty reforma memlekettiń til saıasa­tyna qatysty ózgeristerdi qarastyrmaıdy. Bul týraly Elbasy qysqa ári naqty aıtqan bolatyn. Álipbıdi ózgertý tek qazaq tiline qatysty. La­tyn álipbıine kóshýi tek qazaq álipbıi men orfografııa erejesin reformalaýǵa baı­lanysty. Bul – til fonetıkasy men grafıkasy arasynda tıisti baılanysty ornatýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, latyn álipbıin engizý eldiń ishki máselesin sheshýge, memlekettik tildi da­mytýǵa baǵyttalǵan. El­basy atap ótkendeı, latyn álip­bıine kóshý orys tilinen, kı­rıllısadan bas tartýdy bil­dirmeıdi. Latyn álipbıine kóshý tek qazaq tiline qatysty. Al orys tilinde shyǵatyn basylymdar burynǵysha shyǵa beredi. Iаǵnı Qazaqstannyń orys­tildi turǵyndary úshin kı­rıllısa qalady», deýiniń de jany bar.

Qazir 1989 jyl emes. Qa­zaq­stan táýelsiz. Halyqtyń deni ana tiliniń qadirin túsine bastady. О́tkendegi soqpaqpen júrse ana tilinen aırylyp qalatynyn keıbireýler kesh te bolsa uǵyndy. Biraq áli de eldiń bári emes der edim. Bir­neshe urpaǵy oryssha sóıleıtin qandastarymyzǵa aýyrlaý, biraq, túzelýge múmkindik basym. Zaman jaqsy. Kezinde sa­nasy jetpegeni emes – kez­deısoq «ýlanǵany» úshin olardy kinalaýǵa múldem bolmaıdy. Qazirgi qazaq qoǵamynyń da, ana tiliniń de mysy basym. Syrttan keler eshqandaı qaýip joq. Kezinde bizdiń aı­nalaǵa uran sap, alǵashqy qul­shynyp qurǵan «Qazaq tili» halyqaralyq qoǵamymyz eli­­mizdiń tarıhynda bárin ózger­­tip jiberdi deı almaımyn, biraq biz bolashaq úshin, búgin­gi ómirimiz úshin óte úlken bet­burys jasadyq.

Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń 90-shy jyl­dar­dyń basynda ana tilimizge qatysty aıtqan asqaraly oılary ózi aıtqandaı sabyrly túrde jospardaǵydaı birtindep júzege asýda. Tipti barsha halqymyzda buryn-sońdy boı kórsetpegen tilge degen janashyrlyq sezimniń paıda bolǵany janyńdy jadyratyp, shýaqqa bóleıdi. Sózimniń sońynda Prezıdenttiń «Egemen Qazaqstandaǵy» «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty sol bir tarıhı maqalasy osynaý halyqtyq búgingi qozǵalysqa eń sheshýshi sátte zor qoldaýshy kúsh bolǵanyn árdaıym este saqtaıyq degim keledi.

Ábdýálı QAIDARI, akademık

Almaty

Lebizder legi

Murat ÁÝEZOV, «M. Áýezov atyndaǵy qor» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, qoǵam qaıratkeri:

– Parlamentte ótken otyrysty muqııat tyń­dadym. Ol jerde negizgi baıan­da­ma­shy­lardyń baǵyt-baǵdary meni qatty qýantty.

Rasynda, latyn álipbıi bizge bu­rynnan qajet bolatyn. Men úshin qyrǵyz, tatar, túrik, uıǵyr baýyrlarymmen sóılesý qıyndyq týdyrǵan emes. Alaıda, osy ult ókil­deri­niń shyǵarmalaryn oqý qıyn­dyq týyndatady. Sebebi dy­bysymyz bir bol­ǵanymen, jazýymyz ártúrli. Son­dyq­tan búgin qolǵa alyp otyr­ǵan dúnıe keshikpeı, biraq asyqpaı júzege asyrýdy talap etetin jumys ekeni haq.

Bul jumysqa kóp qarajat ketpeıdi. Tek, ynta jáne ýaqyt kerek. Sondyqtan tolyq zerttep, bar kú­shimizdi salyp, barshamyzǵa ortaq, bir júıege kelgen álipbı bolý kerek ekendigin umytpaǵan jón.

Doshan JOLJAQSYNOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi:

– Latyn álipbıine ótý El­basymyzdyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamalyq maqalasynda aı­tylǵan jaýapty ári oryndalýy kóp kúttirmeıtin tarmaqtardyń biri.

Bul bizdiń keleshegimizge nyq basyp, tehnologııa men kommýnıkasııa­ny meńgerýde múmkindik beretin qural. Qıyndyq týdyrady degen oılar aıtylýda, men olaı eseptemeımin. О́ıtkeni óskeleń urpaq bú­gin aǵylshyn tilin tereń meń­gerýde. Sondyqtan latyn álip­bıine kóshýdi 30 damyǵan mem­lekettiń qataryna kirýge degen daıyndyq, baǵyt-baǵdar dep bilý qajet. Osy rette, oqý quraldaryn, ustazdardy daıar­laýǵa úlken mán berip, jaýap­kershilikpen qaraý qajet.

Qazir qolǵa alynyp jatqan bul dúnıe eń aldymen keleshek urpaq úshin jasalýda. О́skeleń urpaq tarıh qoınaýyna tereń úńilip, bolashaqqa nyq qadam basýy úshin berilgen úlken múmkindik.

Asyly OSMAN, «Memlekettik tildi damytý qory» tóraǵalar keńesiniń múshesi, til janashyry:

– Rýhanı jańǵyrý baǵdar­la­malyq maqalasynda búgingi ǵana emes, keler urpaq úshin de asa mańyzǵa ıe, uly kóshke bas­­tar taǵy bir ıgi bas- ta­ma­­ny qolǵa alý usynylyp otyr. Ol – latyn álipbıine kóshý jónindegi uıǵa­­rym. Elbasy bul týraly kópten beri aıtyp keledi. Degenmen, dál osy joly qoǵamnyń aldyna latyn álip­bıine kóshýdi mańyzdy mindet retinde qoıyp, oǵan kóshý úshin óte mańyzdy is-sharalar men naqty qadam jasaýdy tapsyrdy.

Shúkir, qazir Qazaqstan halqynyń jaǵdaıy jaqsy. Ozyq otyz eldiń qa­taryna iligemiz degen uly muratyna halyq tek ekonomıkalyq ıgilikpen ǵana qol jetkizbeıdi. Ozyq mádenıeti, tolaǵaı tolymdy tarıhymen, halqynyń rýhymen máńgi birge jasaıtyn tilimen, ıaǵnı rýhanı qundylyqtarymen de qol jetkizýi kerek. Osy tusta Elbasy dúıim dúnıege qazaq tiliniń únin aparar qarip – latyn ekendigine kóz jetkizdi.

Búgingi latyn álipbıin tańdaýdyń jóni de, reti de bólek. Iаǵnı basty másele qazaq álipbıin latyn álipbıimen tańbalaý. Ol – ult muraty men mindetine qyzmet etetindeı bolý. Iá, biz latyn álipbıi ar­qyly alty alashtyń tilin alty qurlyqqa tanytýǵa umtylyp otyrmyz. Biz osyny baǵalaı bileıik.

Latyn álipbıine kóshý de­gendi qıynsynyp júrgenderge aıtarym, biz esh qıyndyqqa tap bolmaımyz, bar bolǵany qazaq árip­terin latyn áripterimen tańbalaımyz. Bul tańbalaý qazaq tiliniń birde-bir árpine, býynyna, áýezdi únine keri yqpalyn tıgizbeıdi. Kerisinshe qazirgi kezde baǵy ashylmaı júrgen keıbir sózderimizdiń baǵy ashylyp, dúıim dúnıege óz áýezimen jetetin bolady. Latynǵa kóshsek, ózgeler bizdiń Ospan degen ákemizdiń atyn Aspan deı almaıtyn bolady, aǵaıyn. Latyn álipbıine kóshý arqyly biz álem kóshine qazaq bolyp iligemiz. Alashty álemge asqaqtatady. Olaı bolsa, keri tartpaı alǵa umtylaıyq. Bul bir kúnde bir jylda sheshe salatyn ońaı dúnıe emes. Tek yqylasymyz, nıetimiz oń bolsyn. Elbasynyń bir elde bir qarip bolý kerek degen maqsatyn qoldaıyq. Bul bolashaq úshin, keler urpaqtyń jańa taǵdyry úshin qajet. Latyn álipbıi qazaq elin jańa kezeńdegi jańa kóshke bastar kerýenbasy.