«Altyn» kezdesý

Ulttyq valıýtanyń orta merzimdi perspektıvadaǵy baǵamyn aıqyndaıtyn jaǵymdy irgeli faktorlarǵa qaramastan, valıýta naryǵynda qubylmalylyq saqtalýda. Bul úrdistiń sebepteri men basqa da kóptegen máseleler jaıynda QRUB Kassalyq operasııalar jáne qundylyqtardy saqtaý ortalyǵynda (KOjQSO) ótken merzimdi baspasóz jáne televızııalyq BAQ bas redaktorlarymen kezdesý barysynda Ulttyq Bank Tóraǵasy Danııar Aqyshev aıtyp berdi. 

Eki jyl buryn Ulttyq Banktiń bas­shysy laýazymyna kirisken kezde Danııar Aqyshev «aqparattyq ashyqtyq» saıasatyn retteýshi jumysynyń negizgi qaǵıdattarynyń biri retinde atap ótti. Onyń pikirinshe, qar­jy naryǵyna kásibı qaty­sý­shylarmen, BAQ-pen jáne halyqpen adal ári tolyqqandy aqparat almasqan jaǵdaıda ǵana ret­teýshige degen senim arta tú­sedi. Ulttyq Bank basshysy ret­teýshi saıasatyn aldyn ala boljaý naryqtardyń tıimdi jumys is­teý­iniń jáne qatysýshylarynyń bo­lashaqta senimdi bolýynyń kepili bolyp tabylatynyn birneshe ret atap ótti.     

Joǵaryda aıtylǵan qaǵıdatqa tolyq sáı­kestikpen Danııar Aqy­shev jetekshi BAQ basshylaryn kezdesýge shaqyrdy, kez­desý Ulttyq Banktiń rejimdik obek­tisi – elimizdiń altyn qorynyń negizgi bó­ligi saqtalǵan oryn – KOjQSO-da ótti. Osynda, zil batpan esiktiń arǵy betinde basylǵan, biraq áli aınalysqa shyǵarylmaǵan rezervtik banknottar saqtaýly jáne osy jerde qaǵaz aqsha óziniń qoldanylýyn toqtatady: aınalystan alynǵan olar myqty shrederden ótip, tólem quralynan túrli-tústi qaǵaz qıqymyna aınalady. 

Danııar Aqyshev kezdesýge qatysý­shy­larǵa merzimdi bas­pasózdi oqıtyndar men tele­kórermenderdi tolǵan­dy­ratyn bir­de-bir suraq jaýapsyz qal­maı­tyndaı, Ult­tyq Banktiń qu­zyretine kiretin barlyq ta­qy­ryp­tar aıasy boıynsha brıfıng ót­kizýdi usyndy. 

Bir jarym saǵatqa sozylǵan suraq­tar men jaýaptar sessııasy qazaq­stan­dyqtardy kóp tolǵandyratyn taqy­ryp­tardyń biri: teńgeniń Reseı rýbline qa­­tysty baǵamynyń tómendeýin tal­qy­laý­dan bastaldy. 

– Qyrkúıekte teńgeniń Reseı rýb­line qatysty baǵamy 5,94 bolyp, re­ko­rd ornatty. Bul úrdisti qalaı tú­sin­­di­resiz, álde bul jańa tepe-teńdik pe? Teń­­ge rýblge qatysty 5-5,5  bolǵan te­pe-teńdikke orala ala ma?

– Teńgeniń baǵamy ózgermeli, negizinen ol Ulttyq Banktiń valıýta naryǵyna qatysýynsyz qalyptasady. Qazirgi kezde qalyptasqan rýbldiń teńgege qatysty týyndaǵan baǵamy – bul Qazaqstan men Reseı ara­syn­daǵy syrtqy eko­no­mı­ka­lyq qatynastardyń damý erekshelikteriniń kórinisi. Teńge qunynyń rýblge qatysty álsireýi Reseı rýbline degen suranystyń joǵary ekenin bildiredi, ol AQSh dollaryna degen suranys arqyly janama iske asyrylady. Sońǵy kezde Reseıden ke­letin ımporttyń óskenin baıqap otyr­myz, sonyń nátıjesinde Reseı rýbline degen suranys ta ósýde. Ahýal aǵymdaǵy syrtqy ekonomıkalyq úrdisterdi kór­setedi. Men qandaı da bir tepe-teńdik tý­raly aıtpaǵan bolar edim. Rýbl neme­se teńge arasyndaǵy tepe-teńdik tar­gettelmeıdi, ıaǵnı Ulttyq Bank ony bel­gile­meı­di. Sondyqtan ahýal eki el ara­syn­da oryn alǵan syrtqy ekonomıkalyq ól­shem­dermen aıqyndalady. Birinshi kezekte Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy taýarlar men kórsetiletin qyz­met­terdiń eksporty já­ne ımporty. Aıyrbastaý baǵamy – tólem balansy kórsetkishteriniń negizinde qalyptasatyn, shetel valıýtasyna degen suranys pen usynysqa ǵana baılanysty ındıkator, ólshem. Tólem balansy – bul Qazaqstan men basqa elder arasyndaǵy barlyq shetel valıýtasy aǵyndarynyń balansy jáne tıisinshe, eger bul balans teris bolyp, valıýtanyń áke­tilýi ákelinýine qaraǵanda te­ris bolsa, nátıje de sondaı bo­lady. Teńgeniń deńgeıi valıýta bır­jasyndaǵy Ulttyq Banktiń naqty kúndegi ustanymymen emes, birinshi kezekte osy faktorlar arqyly aıqyndalady. 

– Aldyńǵy eki kólemdi túzetý munaı baǵasynyń shekten tys quldyraýy kezin­de boldy. Halyq munaıdyń ne­giz­gi eksport taýary ekendigin, ba­ǵasy tús­se valıýtalyq kiristerdiń de túse­ti­nin belgili bir dárejede qabyldap, tú­sindi. Jazdyń ortasynan beri munaı ba­­ǵasy ornyqty ósýde, sonymen bir­ge Qashaǵandaǵy óndirý kólemi de ul­ǵaıýda. Eksporttyń 55%-yn munaı qu­raı­tynyn eskersek, valıýtalyq tú­sim kún ótken saıyn ósýde. Munaı ba­ǵa­sy­nyń ósip, Qashaǵandaǵy óndirý kó­le­­miniń óskenine qaramastan, teń­geniń ál­sireýin qalaı túsin­di­rip berer edińiz?

– Valıýtalyq túsim ulǵaıýda, biraq onyń barlyǵy, ókinishke oraı, valıýta naryǵyna túspeıdi. Bizde yryqty valıýtalyq rejim, valıýtalyq túsim taýardy satý kezinde repatrıasııalanbaıdy. Devalvasııalyq kútýler kezinde eksporttaýshylar valıýtany ustaı turyp, ony satpaýyna bolady. Valıýtalyq yryqtandyrýdyń jaǵdaıy turaqsyz. Bul, bir jaǵynan, ınvestısııalyq ahýal­dyń jaqsarýyna yqpal etedi. Ekinshi jaǵynan, valıýta na­ryǵynda túsimdi tolyq al­maý­ǵa ákeledi. 25 kompanııanyń valıýtalyq túsimi bizde bırjada satylatyn búkil valıýtalyq túsimniń 75%-yn jınaqtaıdy. Bul kompanııalar – munaı jáne ken-metallýrgııa sektorynyń kósh­basshylary. 2013 jyly bul kom­panııalar bırjada 40 mlrd dollar, al 2016 jyly 10 mlrd dollar satty. Eksporttaýshylardyń kirisi tómendegeni kórinip tur, se­bebi álemdik baǵanyń qul­dy­raýy nátıjesinde olardyń taý­arlarynyń baǵasy da tústi. Tú­simniń qandaı da bir bóligin olar elge ákelmeı, bırjada satpaǵan da bolýy kerek. 

Sizdiń baqylaýyńyzdyń durys ekeni sózsiz jáne valıýtalyq tú­sim­ge qatysty jaǵdaıdy retteý qajet dep sanaımyn. Bizde mu­naıdy óndirýdiń ulǵaıǵany baı­qalǵanymen, ishki naryqta va­lıýtalyq túsimniń usynysy árdaıym bola ber­meı­di. Son­dyq­tan da Ulttyq Bank pen fıs­kal­dyq organdardyń jumysyn úı­les­tir­gen mańyzdy. Bizde eki jyldan asa ýa­qytqa sozylǵan, ımporttyń aqysy tó­lengen, biraq taýary áli kelip túspegen ne eks­port jetkizilgenimen, aqshasy áli tús­pe­gen kelisimsharttar bar. Eki jyldan asa ýa­qytqa so­zyl­­ǵan kelisimsharttar boıynsha sheteldegi somany biz 4-8  mlrd AQSh dollary mólsherinde ba­ǵalap otyrmyz.

– Ulttyq Bank valıýta nary­ǵyn­da­­ǵy ahýalǵa aralaspaıtynyn aıtyp otyr. Alaıda, shilde jáne tamyz aı­la­ryn­da Ulttyq Bank valıý­ta sa­týshy­sy retinde boldy. Bul jaǵ­daı­dy­ń óte sı­rek oryn alatynyn já­ne qan­daı da bir sheginiń bar-joǵyn bil­gim keledi. Mun­daı óktemdikter qa­n­shalyqty jıi bo­lady?

– Shynynda, netto-óktem­dik­terdiń kólemi maýsymda 100 mln dollarǵa, tamyz­da 70 mln dollarǵa jýyq boldy. Maý­symdaǵy jáne tamyzdaǵy bir aıdaǵy saý­da-sattyq kólemi 2 mlrd AQSh dollarynan asady, tıisinshe Ulttyq Banktiń tarapynan óktemdik kólemi az ǵana. 

Ulttyq Banktiń óktemdikteri qandaı da bolsyn naqty ýaqyt­ta­ǵy baǵamǵa áser etedi. Ha­lyq, kásiporyndar jáne bank­ter de senetin devalvasııalyq kútýler týyndaıtyn jaǵdaılar bolady. Bul kezde naryqta shetel valıýtasyn satýshylar joq bolyp, biraq, mysaly, óziniń ım­porttyq kelisimsharttaryna qyz­met kórsetiletin, aıyrbastaý pýnktterine valıýta satý qajet bolatyn 10 satyp alýshy bar jaǵdaı oryn alýy múmkin. Al osy ýaq­ytta valıýtaǵa usynys nólge teń. Osyndaı jaǵdaılarda kez kelgen baǵam bolýy múmkin. Sebebi, valıýta bırjasyndaǵy saýda-sat­tyq qaǵıdalary negizinde baǵam naq­ty mámileniń ortasha alynǵan ba­ǵasyna qatysty qalyp­tas­­ty­rylady. Eger valıýtaǵa usynys shek­­tel­gen bolsa, valıýtany satyp alǵysy ke­letinder baǵany kótere bastaıdy. Osy jaǵdaılarda bizde aralasý quqyǵy bolady. Ádette osyndaı jaǵdaılar sırek, ne aıtarlyqtaı shıelenisken, ne syrtqy naryqtaǵy ólshemder ózgergen kezeńde bolady. О́k­tem­diktiń qashan jáne qan­daı mólsherde bolýy múmkin eke­nin eseptep shyǵara alatyn eshq­an­daı naqty matematıka jáne aı­qyn formýla joq jáne bolýy múmkin emes. Erkin ózgermeli baǵam jaǵdaıynda osyǵan ýaqyt jumsaý qajet emes dep sanaımyz. Baǵam ólshem ózgermegen kezde ózi qalyptasýǵa tıis: mysaly, naryqta 10 valıýta satýshy jáne 10 satyp alýshy bolǵan kezde. Al strestik jaǵdaı bolǵan kezde, Ulttyq Banktiń saýda-sattyqqa aralasýǵa quqyǵy bolady. Biraq, eger teńge baǵamynyń ózgerýi boı­ynsha ornyqty úrdisin kóretin bolsaq, biz oǵan kedergi jasamaımyz.

– Krıptovalıýta. «Iá» nemese «joq»? Qazaqstanda krıptovalıýtany qa­laı qabyldaıdy? Ulttyq Banktiń osy naryqty retteý boıynsha paıymy bar ma?

– Qazaqstanda krıptovalıýtalardy retteý, ne shekteý máseleleri qosymsha zerdeleýdi talap etedi. Ulttyq Bankte krıptovalıýtalardy zerdeleýmen jáne olardy Qazaqstanda paıdalaný múmkindigi máselesimen birneshe departament aınalysady. Qazir osy naryqta bolatyn prosesterdi keńinen baǵalaýǵa áli erte. Osy kezeńde biz belsendi oıynshyǵa qaraǵanda, baqylaýshy retinde bolamyz. Birinshiden, mynany túsiný kerek: krıptovalıýtany shekteý, ne retteý úshin, osyndaı shekteýlerdi basqarý tetiginiń bar-joǵyn bilý qajet. Mysaly, eger siz sheteldegi qarjy pıramıdasynyń qatysýshysy bolsańyz, Ulttyq Bankte sizge áser etýdiń eshqandaı tetigi joq, al Qazaqstanda bul máseleni rettep, basqara alamyz.

Osy jyldyń kókteminiń so­ńy­nan bastap Ulttyq Bank iske asyryp otyrǵan áriptes bank­ter arqyly halyqqa ólsheý­ish altyn quımalardy satý baǵ­dar­lamasy jýrnalısterdiń úlken qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. 

– Altyn quımalaryn satý qar­qy­nyn eske­re otyryp, táji­rıbe tabysty ótti dep sanaımyz, –  dep atap ótti eldiń bas ban­kıri. – Bizde bir júz gramdyq altyn quı­malar satylady, olardyń bireýiniń quny 1 mln teńge – bul halyq úshin barynsha qymbat ónim. Osy faktige qaramastan, osyndaı nomınal asa tanymal bolyp otyr. Baǵdarlama iske qosylǵan kezden, aǵymdaǵy jyldyń 31 mamyrynan bastap, biz 900-ge jýyq quıma sattyq. Bul shamamen 24−25 kılo altyn. Osy baǵdarlamanyń tabysty bolýy – bul quımalardy Ulttyq Bankten ǵana emes, bankterden satyp alýǵa bolatynynda dep oılaımyn. Bul qoljetimdi. Sonymen qatar altyn – bul ótimdi aktıv. Siz bankke kelip oǵan altyn quımasyn kez kelgen sátte oraýynyń bútin bolýy shartymen sata alasyz. Astana men Almatyǵa qaraǵanda quımalar kóbirek qyzyqtyryp otyrǵan óńirler bar. О́skemende suranystyń aıtarlyqtaı ósý qarqynyn baıqap otyrmyz. Bul eń aldymen, osy óńirde ónerkásip kásiporyndarynyń óte kóp eke­nimen túsindiriledi. Halyq óziniń ju­mys ereksheligine baılanys­ty baǵaly metaldardy kóbirek túsinedi. Biraq suranystyń negizgi bóligi on gramdyq quımalar ese­bi­nen qalyptasady, – dep tolyq­tyrdy Danııar Aqyshev. Ulttyq Banktiń basshysy altyn týraly áńgimeden ony kór­setýge kóshti. Kóp tonnaly esik ashyl­ǵannan keıin jýrnalıster ba­ǵaly metaldar toltyrylǵan býn­kerlerdi kórdi. Quımalar men plastınalar biz qııaldaǵandaı, tóbege deıin biriniń ústine biri, úsh qatardan aspaıtyndaı etip qoıylǵan. Altyn – jumsaq metall jáne saqtyqpen qaraýdy talap etedi. Eldiń «altyn júregine» ekskýrsııa – buryn-sońdy bolyp kórmegen qadam. Senimdi qaýipsizdik deńgeıi bar rejimdik obekt. QR altyn qorynyń úlken bóligi dál osy jerde saqtalady. Altyn, platına, búkil kólemniń 60 paıyzyna jýyǵy. Jýrnalıster jadynda 40 tonna baǵaly metaldy saqtap qaldy, Qazaqstan qoryn ustap jáne ıiskep kórdi. Kóp bolǵan soń altynnyń da ıisi bolady eken. Al jańadan shyǵarylǵan, shytyrlaǵan banknottardyń ıisi qandaı bolady eken… Syrt kózben qaraǵanda shap-shaǵyn  quımanyń salmaǵy 12,4 kılo, al ony kóterýge er adamdardyń ǵana kúshi jetti. Al «altyn saıahatymyzdyń» názik jandarynyń estelikke sýretke túsýleri úshin quny 185 mln teńge tu­ratyn quımany aqyryndap kóterip ustatty. Aınalymǵa áli engizilmegen qolma-qol aqshamen tanysýdyń da kezegi jetti. Aıta ketsek, jıyrma myńdyq aqshanyń bir metri 13 mlrd teńge bolady eken. Jańadan basylǵan banknottar saqtalatyn bólmeden keıin BAQ jáne Ulttyq Bank ókil­derinen turatyn delegasııa zert­ha­naǵa aıaq basty. Ortalyqtyń qoımasyna túsetin baǵaly metaldar naq osy jerde jan-jaq­ty, muqııat saraptamadan ótedi. Zerthananyń qyzmetkerleri ár metaldyń  óziniń aıryqsha erek­shelikteri bar ekenin aıtty. Iаǵ­nı, kez kelgen buı­ymdy arna­ıy apparatqa ornalastyryp, bir mınýttan keıin onyń sapasy men qu­ramyn bilýge bolady. Jýrnalıster mun­daı múmkindikti bos jibermeı, appa­rat­qa ózderiniń neke júzikteri men basqa áshe­keı­lerin tekserýge kiristi. 

Ekskýrsııamyzdyń  sońǵy, bir­shama kóńilsizdeý satysy banknot­tardy joıatyn bólmege keldik. Bul jerde biz aqsha ǵumyrynyń qalaısha aıaqtalatynynyń kýási boldyq. Mashına salynǵan qaǵaz aqshany aıaýsyz týrap, shyqqan «qal­dyq­ty» nyǵyzdap tastady. Alaıda, mu­qııat qarasańyz, bas­­­tyrylǵan qaǵazdyń  qu­ra­my­na qandaı nomınaldy aqsha­nyń kir­genin baıqaýǵa bolady. Bank­nottardy joıýshylar osy bólikterden quraqtap tolyqqandy aqshany jınaýǵa bola ma degen jýrnalısterdiń saýalyna tek kúldi de qoıdy – usaqtap týralǵan qaldyq buǵan eshqandaı múmkindik qaldyrmaıdy. Ekskýrsııaǵa qa­ty­sýshylardyń árqaısysy keshe ǵana aqsha bolǵan 300 gramdyq kádesyılyq brıketti redaksııaǵa ala ketti. 

Taqyrypqa oraı: – Qazirgi ýaqytta syrtqy naryqtarda jaǵdaı qolaıly bolyp otyr. Munaı baǵasy bir barrel úshin  50 AQSh dollar joǵary deńgeıde qalyptasty. Oń faktor retinde saýda áriptes elder Reseı men Qytaı ekonomıkasynyń oń ósýi jáne  turaqty damýy atap ótildi.   – Qazaqstannyń ekonomıkasy 3 jyldyq baıaýlaýdan keıin ósý kórsetip otyr. Birinshi jartyjyldyqtyń ishinde IJО́ naqty kórsetkishte  4,2%-ǵa ulǵaıdy. Ulttyq Banktiń boljamy boıynsha ekonomıkalyq ósý qarqyny 2017 jyly  3%-ǵa jýyq bolady. – Aǵymdaǵy jyldyń 8 aıy ishinde ótken jyldyń uqsas kezeńindegi 5,4%-ben salystyrǵanda ınflıasııa 3,9%-ǵa deıin baıaýlaýyn jalǵastyrýda. Tamyzdyń qorytyndysy boıynsha jyldyq ınflıasııa 7%-ǵa deıin tómendedi (2016 jylǵy jeltoqsanda – 8,5%) jáne 2017 jylǵa arnalǵan 6-8%-dyq nysanaly dálizdiń ortasynda tur. 2018 jyly da biz ınflıasııa 5-7% nysanaly dálizdiń ortasynda bolady dep kútemiz.  – Halyqtyń aldaǵy ýaqytta baǵanyń ósýin kútýi turaqty deńgeıde tur. Bir jylǵa buryn ınflıasııalyq kútýlerdiń sandyq baǵalaýy sońǵy pikirterimderdiń nátıjeleri boıynsha 6,5%-dy qurady. Sol sebepti aǵymdaǵy jyldyń basynan bastap Ulttyq Bank bazalyq mólsherlemeni birtindep azaıta otyryp, aqsha-kredıt talaptaryn jeńildetýdi jalǵastyrýda. 21 tamyzda ol 10,25%-ǵa deıin 0,25%-ǵa tómendedi.  – Ulttyq valıýtanyń orta merzimdi perspektıvadaǵy baǵamyn aıqyndaıtyn oń irgeli faktorlarǵa qaramastan, valıýta naryǵynda qubylmalylyq saqtalyp otyr. Devalvasııalyq kútýlermen kúsheıtilgen  shetel valıýtasyna artyq suranystyń nátıjesinde teńge 14 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha bir dollar úshin 337 teńgege deıin – 0,3%-ǵa álsiredi. Jyl basynan beri 1,4%-ǵa álsireý baıqalady.   –  Ulttyq Banktiń boljamy boıynsha teńgeniń AQSh dollaryna qatysty baǵamy, eger munaı baǵasy bir barrel úshin 50 AQSh dollarynan az tómendemese, al Reseı rýbliniń baǵamy bir AQSh dollary úshin 59-60 rýblden aspaıtyn bolsa, aǵymdaǵy deńgeılerde saqtalady.  – Aldyn ala derekter boıynsha, eldiń altyn-valıýta rezervteriniń ósýi segiz aı ishinde 11,6%-dy, 32,9 mlrd AQSh dollaryn qurady. Eldiń halyqaralyq rezervteriniń jalpy somasy 2017 jylǵy tamyzda Ulttyq qordyń aktıvterin qosa alǵanda,  58 mlrd AQSh dollaryna jýyq  bolyp, 91 mlrd AQSh dollaryna nemese IJО́-niń  61%-na jetti.

Dına ÝSTINENKO