Oral qalasynda el bastaǵan kósem, sóz bastaǵan sheshen ári batyr Syrym Datulynyń 275 jyldyǵyna arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.
Toı qonaqtary – belgili jazýshylar Ánes Saraı men Qajyǵalı Muhanbetqalıulyn, belgili ǵalymdar, tarıh ǵylymdarynyń doktorlary Muhtar Ábilseıit, Talǵat Jumaǵanbetov, Uljan Ahmetova, Serik Máshimbaevtardy óńir basshysy Altaı Kólginov qabyldady. Meımandar men oblys basshylary Oral qalasyndaǵy Syrym Datuly eskertkishine gúl shoǵyn qoıyp, taǵzym etti. Qazaq drama teatrynda respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa bastaldy.
– Syrym Datuly – tarıhtaǵy eń jarqyn, erjúrek, taǵdyr-talaıy asa kúrdeli tulǵalardyń biri. Ol qazaq qoǵamynyń qurylymyn ózgertý maqsatynda alǵashqy bolyp naqty qadamdar jasaǵan jan. Osyndaı taý tulǵalarymyzdyń tarıhtaǵy ornyn taǵy bir aıshyqtaıtyn, elimizdiń túkpir-túkpirinen ǵalymdar kelip bas qosqan búgingideı ǵylymı-tájirıbelik konferensııasynyń ótýi – eleýli oqıǵa. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda ulttyq qundylyqtarymyzdy saqtaýǵa erekshe mán berý kerek ekenine toqtalyp, «Biz tarıhtyń sabaǵyn aıqyn túsinýimiz kerek», dep atap ótti. Sondyqtan ulttyń táýelsizdigi men órkendeýi jolynda ter tógip, qan keshken asyldarymyzdy ardaqtap, erligine qurmet kórsetý – bizdiń perzenttik paryzymyz! Osy oraıda Syrym batyr elinde jýyrda Alash qozǵalysyna 100 jyl tolýyna oraı respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótse, Syrym aýdanynyń ortalyǵyndaǵy «Alash» mýzeıi jańartyldy. Munyń barlyǵy rýhanı jańǵyrýymyzǵa erekshe áser etetin jaıttar, – dedi ǵylymı jıyndy quttyqtaý sózben ashqan Altaı Kólginov.
О́ńir basshysy atap ótkendeı, eldiń muńyn muńdap, joǵyn joqtaǵan sheshen, ult azattyq jolynda kúresken has batyr Syrym Datulynyń esimi qazaq tarıhynda erekshe.
Orys zııalylarynyń biri, tarıhshy Mıhaıl Vıatkın «Tarıh mynany aıqyn kórsetedi. Ol – Syrymnyń óz halqyna bildirgen asqan súıispenshiligi, óz halqyn satqandarmen eshqashan ymyraǵa kelmeıtini, óz Otanynyń bostandyǵy úshin, onyń memlekettigi nyǵaıyp, damýy úshin jan aıamaı kúreskeni... Qazaq halqy ult qamy úshin kúresken osy bir batyrdy eshqashan esinen shyǵarmaq emes», dep jazǵan eken.
Al XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen aǵylshyn jýrnalısi D.Ch.Býljer ol týraly «....Syrym batyr – jigerli, tereń oıly, qaıratty, batyl, aılaly erekshe tulǵa. Ol halyqtyń súıispenshiligine bólengen», dep estelik qaldyrǵan.
Konferensııada oqylǵan baıandamalar da ózektiligimen, sonylyǵymen este qaldy. Máselen, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Ánes Saraı Syrym bastaǵan ult-azattyq qozǵalysy – búgingi óskeleń urpaqty elsúıgishtikke, patrıottyqqa tárbıeleýde úlken ról atqaratynyn aıtyp ótti.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory Ábilseıit Muqtar Reseı arhıvterinde Syrym jáne onymen aralasqan bı-batyrlarǵa qatysty málimet óte kóp ekendigin, ol qujattardy jınaqtap, arnaıy kitap shyǵarý kezek kúttirmeıtin is ekendigin kóterdi. «Syrym Datulynyń Túrkııamen baılanysyna da nazar aýdarý kerek. Túrkııadan Syrym Datulyn izdep, arnaıy elshi kelgen, Hıýada bolǵan. Bul naqty derek. Onyń bir ushyǵy Túrkııa muraǵattarynda saqtalǵan bolýy tıis. Sondyqtan maman jiberip, sol derekterdi arnaıy zertteý kerek. Búgingi «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy da osyny kózdeıdi emes pe?! Úshinshiden Syrym Datuly bastaǵan qozǵalys tarıhy zerttelgende búginge deıin О́zbekstan muraǵattaryndaǵy qujattar, derekter paıdalanylǵan joq. Oǵan qol jetpeı keldi. Búginde ol máseleni de kóteretin ýaqyt jetti», dedi Ábilseıit Qapezuly.
Tarıhı qujattardy izdep taýyp, bir jerge jınaqtap shyǵarý máselesin oraldyq tarıhshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzın de kóterdi. Sońǵy jyldary Orynbor muraǵatyndaǵy qujattarmen etene jumys istep júrgen Jánibek Allaıaruly Syrym Datulynyń arhıvten alynǵan birneshe hatynyń kóshirmesin, eki túrli mórin aýdarmasymen jıylǵan jurtqa ekran arqyly kórsetip berdi.
Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Syrym Datulynyń jerlengen jeri bo-ıynsha qurylǵan ekspedısııanyń jetekshisi bolǵan Murat Sydyqov syrymtaný salasynda áli de bitpegen is kóp ekendigin aıtty. Máselen, bul ekspedısııa Gúrlendegi Ǵaıyp ata mazaryn Syrym Datulyna tıesili degen sheshimge kelgen. «Biz kóptegen zertteý jumysyn júrgizip, osy pikirge toqtadyq. «Ǵaıyp atada» Syrym Datulynyń jatqanyna óz basym kúmándanbaımyn. Biraq el ishindegi alypqashpa sózdi toqtatý úshin ǵylym sózi kerek. Iаǵnı, qabirdegi súıekke DNK analızin jasap, bizdiń boljam maquldanǵan jaǵdaıda batyrdyń súıegin týǵan jerge – Batys Qazaqstan oblysyna qaıta jerleý kerek dep esepteımin», dedi Murat Naýryzǵalıuly.
Dala danyshpany atanǵan Syrym Datulynyń mereıtoıy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatry ujymy qoıǵan Raqymjan Otarbaevtyń «Syrym batyr» tarıhı dramasymen jalǵasty. Syrym Datulynyń 275 jyldyǵyna arnalǵan sharalar – dala qyzyqtary Syrym aýdanynda aıaqtaldy.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgender Temirbolat TOQMÁMBETOV, Rafhat HALELOV