«Táýelsizdik – táńirdiń urpaqqa bergen baqyty, halqymyzdyń máńgilik qundylyǵy» ekenin aıtqan Elbasy, eń aldymen, sot júıesiniń táýelsiz jumys istep, ádiletti sot tóreligin qamtamasyz etý qajettigin alǵa qoıdy.
Al muny júzege asyrý úshin sottarǵa tolyqqandy jaǵdaı jasalyp, órkenıetti elderdiń ozyq tájirıbesin ıgerýde quqyqtyq, zańnamalyq qoldaý kórsetildi. Osylaısha búginde el sottary ádil sheshim shyǵarýda eń táýelsiz ári jan-jaqty qorǵalǵan jáne tolyq qamtamasyz etilgen organ bolyp tabylady. Osyǵan oraı biz sot reformasyn júzege asyrýda halyqpen etene jumys isteıtin aýdandyq sottardyń ahýalyn bilý úshin Astana qalasy Almaty aýdandyq №2 sotynyń tóraǵasy Arman Aqylbaıǵa jolyǵyp, áńgimelesken edik.
– Arman Serikuly Memleket basshysy «100 naqty qadam» Ult josparynda sot tóreligine erekshe mán bergenin jaqsy bilesiz. Endeshe, sot júıesiniń eski qaǵıdalarmen ómir súrmeı, jańasha tynystaýyna múmkindik beretin bul sharalardyń mańyzy qandaı boldy dep oılaısyz?
– Iá, Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparyndaǵy sot júıesine qatysty aıtylǵan mindetter adamnyń naqty quqyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan máni zor sharalar bolyp tabylady. Munda kásibı memlekettik apparat qurý mindetinen keıin ekinshi bólimde zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý qadamdary qoıyldy. Onda on bir qadam tutas sot júıesiniń jumysyn jaqsartýǵa baǵyttaldy. Azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý, sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý, sot satylaryn ońtaılandyrý, alqa bıler soty qoldanatyn salalardy keńeıtý jáne t.b. qadamdar naqty zań ústemdigin qamtamasyz etedi. Soǵan saı búginde sot júıesi materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etilgen, rýhanı jan-jaqty qoldaý tapqan qurylymǵa aınalyp, óz mártebesine saı jumys isteýde. Árıne, táýelsiz memleketimiz de álemdegi órkenıetti eldermen ıyq tiresip, halyqaralyq arenada úlken bedelge ıe bola bastaǵany sózsiz. Oǵan Elbasynyń kóshbasshylyq bastamalarymen halqymyzdy jumyldyrǵan eńbeginiń, qajyrly qaıratynyń, sabyrlylyq pen tózimdiliginiń, halyqtyń birlik pen yntymaǵynyń arqasynda qol jetkizip kelemiz.
– Sot júıesiniń jumysyn jaqsartýda kóptegen ıgi isterdiń qolǵa alynyp jatqany belgili. Sonyń biri retinde ótken jyly qabyldanǵan tórt birdeı jańa kodeksti ataýǵa bolady. Osyǵan toqtalyp ótseńiz?
– Búginde sot júıesiniń temirqazyǵyna aınalǵan mańyzy joǵary ádildik, izgilik qaǵıdasyna baǵyttalǵan qujattar dúnıege kelýde. Sonyń biri retinde Elbasynyń bastamashylyǵymen qylmystyq quqyq salasyn izgilendirý jolyndaǵy 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap qoldanysqa engen «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksi», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq-prosestik kodeksi», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq-atqarý kodeksi» dep maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Bul kodekster qylmystyq quqyq salasyn izgilendirý ıdeıasynyń negizinde qabyldanǵan óte mańyzdy da aýqymdy shara bolyp otyr. Sonymen qatar bes satyly sot júıesinen úsh satyly sot júıesine kóshýdiń de saıası-áleýmettik mańyzy erekshe ekenin aıta otyryp, azamattardyń sot ádildigine júginýdiń jolyn jeńildetýge degen talpynys baıqalatyny anyq.
Bul kodeksterdiń qabyldanýy arqasynda sýdıalardyń da jaýapkershiligi artyp otyr. О́ıtkeni sýdıalardy barynsha iriktep, olarǵa joǵary talap qoıýdaǵy basty maqsat – olardyń adamgershiligi men adaldyǵyn oıatýmen qatar, bilimin, iskerligin kúsheıtý. Osy tusta uly Abaıdyń «Adam balasynyń júrekten aıaýly jeri bar ma?», «Til júrektiń aıtqanyna kónse jalǵan sóılemeıdi...», «Bıik mansap – bıik jartas, Qııalap ushyp qyran da qonady, Baýyrymen jorǵalap jylan da shyǵady!» degen, danalyq sózderi eriksiz oıǵa oralady. Demek búgingi qazylarymyz shyn máninde, rýhanı tazalyqtyń, ar-uıat pen adaldyqtyń myzǵymas tiregine aınalýǵa tıis degen qaǵıdany máńgilik uranǵa aınaldyrý qajet.
– Sýdıalardyń óz isine adal qaraýy, halyq aldynda ant qabyldaýy jáne óz mártebesin qadirleý syndy mindetter ýaqyt pen qoǵam talaptarynan týyndap otyrǵan jaıt. Bul oraıda ár jyldary jetildirile, tolyqtyryla otyryp qabyldanǵan Ata Zańymyzdyń mańyzy zor deımiz.
– Iá, bizdiń Konstıtýsııamyzdyń orny erekshe. Sonaý 1993 jylǵy 28 qańtarda qabyldanǵan Ata Zańymyz jańa memleketti jáne onyń qoǵamdyq qurylymyn aıqyndaǵan tarıhı quqyqtyq akt boldy. Sonymen qatar adam quqyqtary men bostandyqtary, olardyń konstıtýsııalyq mindetteri erekshe kórsetilgen jáne el kóleminde qoldanylatyn quqyq normalary adam quqyqtary jónindegi halyqaralyq qalypqa negizdelgen mańyzdy qujat bolyp tabyldy. Onda ózara qarym-qatynas júıesinde úılesimdik tapqan bıliktiń tarmaqtary bekitildi. Sonyń ishinde sot júıesiniń quqyqtyq mártebesi bólek taraýmen aıqyndaldy. Demek, zańdylyq pen ádildikti qamtamasyz etetin sot bılik organy bolyp qurylyp, barlyq ister men daýlar ádildik tarazysyna tartylyp, zań arqyly sheshiletindigi jarııa etildi.
Al 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyldanǵan Konstıtýsııa sot bıligin qalyptastyrýda mańyzdy kezeńge jol ashty. Osy tusta Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń zań kúshi bar Jarlyqtary shyqty. Onyń negizi sottardyń qurylymdyq júıesiniń qurylýy jáne sot qyzmetiniń bazıstik normalary bekitilýmen mazmundaldy. Sot júıesiniń táýelsiz jáne derbes sot bıligi retinde qalyptasýyna yqpal etti. Sóıtip sýdıalardyń aýystyrylmaıtyndyǵy men olarǵa eshkimniń tıispeýshiligi, jergilikti sot sýdıalaryn Prezıdenttiń taǵaıyndaýy, sondaı-aq sotty qurmetteý úshin jaýapkershilik sııaqty normalarmen qamtamasyz etildi.
О́ziniń baǵytyn naqty ustanǵan sot júıesi jyldar kerýenin artqa tastap, júrgizilgen tegeýrindi sot reformasynyń aıasynda bıik asýlardy baǵyndyrdy. Sot júıesiniń negizgi maqsaty azamattardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa jáne respýblıka Konstıtýsııasynyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktileriniń, halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Bul árkimniń quqyqtary men bostandyqtaryna, zańdy múddelerine nuqsan keltiretin nemese kez kelgen zańsyzdyqtardan sot arqyly qorǵaýǵa kepildik beretin organ, ıaǵnı bolmys-tirshilikte adamzat ádildik izdeıtin, onyń aq-qarasyn aıqyndaıtyn alań. Sondyqtan da sot tóreligin sapaly atqarý, ádil sheshim shyǵarý atalǵan qurylymdyq júıeniń qoǵam talabyna saı únemi jetilip, onyń ilgerileýine zamanaýı tetikter men keshendi sot reformalaryn júrgizý qajettiligin týyndatty.
– Búginde sottardyń daýlasýshy taraptardy tatýlastyrýdaǵy róli artyp keledi. Osy oraıda sottardyń daýlardy sheshýdegi balamaly tásilderine toqtalyp ótseńiz?
– Elbasy 2009 jyly 19 qarashada ótken Sýdıalardyń V cezinde sóılegen sózinde, sot qyzmetin tarazylaı kele «Qazaqstanda sot bıligi úshin kóp is atqaryldy. Halyq sýdıalar korpýsynan sottyń zań men ádildiktiń árqashan senimdi tiregi bolatyndaı jumys isteýin talap etýge quqyly» dep atap kórsetti. Al 2013 jyly Astana qalasynda ótken Sýdıalardyń VI sezinde Prezıdent sot salasynyń qol jetken jetistikterine joǵary baǵa berdi. Onyń jumysyn ońtaılandyrý maqsatynda naqty tapsyrmalar júktedi. Budan keıin sot daýlaryn sheshýdiń balamaly tásilderi retinde medıasııa týraly zańnamany qoldanysqa engizý kún tártibine qoıyldy. Budan shyǵatyn qorytyndy, daý muraty taraptardy bitistirý, olardyń shıelenisken máselelerin beıbit jolmen sheshý bolyp tabylady.
Búginde osy dańǵyl jol jandanyp, onyń bıik tuǵyry nyǵaıa tústi. Oǵan sot júıesinde óz jemisin bergen reformalar dálel. Naqty aıtsaq, elimizde «Medıasııa týraly» zań, «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy», alqabıler soty jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq zańnamany odan ári izgilendirý jáne qylmystyq prosestegi zańdylyqtyń kepildikterin kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qoldanysqa engizildi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtsaq, Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesindegi tolaǵaı tabystar shejiresi Táýelsizdik jylnamasynyń mańyzdy bir bóligi bolyp sanalatyny aınymas aqıqat.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»