Elimiz bıyl jańa Konstıtýsııa qabyldap, saıası-quqyqtyq damýdyń jańa kezeńine qadam basty. Bul qujat zańnamalyq ózgeris qana emes, memleket pen qoǵam arasyndaǵy qatynastyń jańa modelin aıqyndaıtyn strategııalyq akt retinde baǵalanyp otyr. Sarapshylar pikiri de osyǵan saıady. Qysqasy, jańa Negizgi zańymyz adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge, memlekettik basqarýdy jańǵyrtýǵa, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna serpin berýge qaraı bet burǵanymen erekshelendi.
Jańa Konstıtýsııanyń negizgi jańalyǵy retinde onyń tolyqtaı adam múddesi qaǵıdatyna qurylǵanyn aıtýǵa bolady. Iаǵnı adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary memleket qyzmetiniń basty ólshemine aınalmaq.
Jańa Konstıtýsııanyń taǵy bir mańyzdy artyqshylyǵyn aıtar bolsaq, ol – quqyqtardyń deklaratıvti sıpattan naqty iske asatyn mehanızmderge kóshýi. Máselen, adamnyń bostandyǵyn shekteý tek sot sheshimi arqyly júzege asyrylatyny, kinásizdik prezýmpsııasy qaǵıdatynyń kúsheıtilýi, árkimniń ózine jáne jaqyndaryna qarsy kýálik bermeý quqyǵynyń naqty bekitilýi – quqyqtyq júıeniń ádilettiligin arttyratyn mańyzdy qadamdar.
Qazirgi álem sıfrlandyrý kezeńine aıaq basqan tusta jańa Konstıtýsııada derbes derekterdi qorǵaý máselesine erekshe nazar aýdarylǵan. Úkimet basshysynyń orynbasary – Jasandy ıntellekt jáne sıfrlyq damý mınıstri Jaslan Mádıev azamattardyń jeke ómirine qol suǵylmaýshylyǵyn qamtamasyz etetin mańyzdy norma ekenin atap ótti.
– Qazirgi tańda álem sıfrlyq ózgeristerdiń qarqyndy kezeńine qadam basty. Memlekettik qyzmetter, qarjy operasııalary, bilim berý, medısına jáne áleýmettik qatynastyń basym bóligi elektrondyq formatqa kóshti. Bul azamattardyń múmkindigin keńeıtip, qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrǵanymen, jańa qaýipterdi de qatar alyp keledi. Osyǵan baılanysty sıfrlyq dáýirde derbes derekterdi qorǵaý máselesi erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Iаǵnı Konstıtýsııalyq deńgeıde derbes derekterdiń qorǵalýyna erekshe mán berý sıfrlyq keńistikte qaýipsiz quqyqtyq orta qalyptastyrady. Jalpy alǵanda, sıfrlandyrý úderisin quqyqtyq turǵydan bekitý bolashaqqa jasalǵan mańyzdy qadam dep bilemin. Ol eldiń qaýipsiz damýyn qamtamasyz etip, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy jańa deńgeıge kóteredi. Bul baǵyttaǵy ózgerister qoǵamnyń zamanaýı, qaýipsiz ári ádiletti bolashaǵyna jol ashady, – deıdi mınıstr J.Mádıev.
Sonymen qatar Negizgi zańymyzdan alǵash ret bilim men ǵylym salasy memlekettiń strategııalyq qundylyqtarynyń biri retinde aıqyndalyp otyr. Bir ǵana mysal, «tegin bilim» uǵymynyń ornyna «aqy tólemeı, bilim alýǵa kepildik beriledi» degen naqty norma engizildi. Saıasatker, Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa tóraǵasynyń orynbasary Tazabek Sámbetbaıdyń aıtýynsha, bul norma bilim berý salasyndaǵy áleýmettik kepildikterdi kúsheıtip, azamattardyń sapaly bilimge qoljetimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
– Burynǵy Konstıtýsııanyń 30-babynda bilim alý «tegin» dep kórsetilgen. Shyndyǵynda, «tegin» degen uǵym keıde abstrakt bolyp kórinýi múmkin. О́ıtkeni oqý tegin bolǵanymen, oǵan qosymsha keıbir bilim berý qyzmetteri aqyly bolýy yqtımal. Mysaly, memlekettik mektepterde negizgi sabaqtar tegin bolǵanymen, qosymsha kýrstar nemese úıirmeler aqyly bolýy múmkin. Al jańa Ata zańda «aqy tólemeı bilim alýǵa kepildik beriledi» dep naqty ári túsinikti túrde jazylǵan. Bul – bilim salasyndaǵy áleýmettik kepildikterdi kúsheıtetin mańyzdy qadam. Árıne, barlyq júıe birden tolyqtaı aqysyz formatqa aýysady dep aıtý qıyn. Sebebi bilim berý júıesi – óte úlken qurylym. Oǵan ózgeris engizý ýaqyt pen úlken eńbekti talap etedi. Degenmen Konstıtýsııanyń jańa jobasynda elimizdiń bilim berý júıesiniń bolashaqta aqysyz bolatyny, onyń ishinde bastaýysh jáne negizgi orta bilim mindetti ekeni naqty kórsetilgen, – deıdi saıasatker.
Buǵan qosa jańa Konstıtýsııa ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etetin ınstıtýsıonaldyq negizderdi de qamtıdy. Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ortalyǵy Ǵalamdyq ekonomıka jáne turaqty damý bóliminiń aǵa sarapshysy Nurdáýlet Narımanov Ata zańda arnaıy quqyqtyq rejimder engizý arqyly ınvestısııa tartý, jańa óndirister ashý jáne tehnologııalyq klasterlerdi damytý múmkindigi qarastyrylǵanyn atap ótti.
– Ekonomıkalyq turǵydan bul – ınves-tısııalar men salalyq damýǵa arnalǵan beıimdelgen sharttary bar aımaqtardy qalyptastyrý mehanızmi. Mundaı rejimder kapıtal men ınfraqurylymdy shoǵyrlandyryp, jańa óndiristerdi tez iske qosýǵa jáne tehnologııalyq klasterlerdi qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, osyndaı sheshimder kóp jaǵdaıda qurylymdyq modernızasııa men ónimdiliktiń ósýine yqpal etedi. Mundaı ózgeristerdiń ekonomıkalyq logıkasy jınaqtaýshy sıpatqa ıe. Turaqty ári aldyn ala boljanatyn ınstıtýsıonaldyq orta ınvestısııalyq belsendilikti yntalandyrady, ınvestısııalar óndiristik qýattardy keńeıtedi jáne eńbek suranysyn arttyrady, al ónimdiliktiń ósýi jalaqy men úı sharýashylyqtarynyń kirisin ulǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Kirister ósýmen birge bilimge jáne daǵdylardy damytýǵa salynatyn ınvestısııalar kúsheıedi, bul adam kapıtalyn nyǵaıtyp, ekonomıkanyń uzaqmerzimdi áleýetin arttyrady. Jańa Konstıtýsııa turǵysynan alǵanda, memleketimizge atalǵan tetikter ekonomıkany ártaraptandyrý men eńbek naryǵyn keńeıtýge arnalǵan ınstıtýsıonaldyq negiz bolmaq. Jańa salalar men ósý ortalyqtarynyń damýy jumys oryndarynyń paıda bolýyna, kiristiń ósýine ári ekonomıkanyń turaqtylyǵyn kúsheıtýge yqpal etedi. Azamattarǵa kásiptik turǵydan ózin-ózi damytýyna keń múmkindikter qalyptastyrady, sondaı-aq kelesi urpaq qamynyń ekonomıkalyq keleshegin aıqyndaıdy, – deıdi sarapshy.
Jalpy, jańa Konstıtýsııa elimizdiń saıası-quqyqtyq júıesin sapaly jańa deńgeıge kóterýge baǵyttalǵanyn joǵaryda aıttyq. Ata zańdaǵy adam quqyqtarynyń basymdyǵy, quqyqtyq kepildikterdiń kúsheıýi, sıfrlyq dáýir talaptarynyń eskerilýi, ekonomıkalyq damýǵa arnalǵan jańa múmkindikter osy qujattyń basty artyqshylyqtary retinde elimizdi zamanaýı ári básekege qabiletti memleket retinde qalyptastyrýǵa jol ashady.