Elimiz egemendigin alyp, óz aldyna jeke memleket bolǵaly da shırek ǵasyrdan asyp barady. Osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstannyń álem elderi arasynda bedeli artyp, ishki damý satylarynda da talaı bıikterdi baǵyndyrǵanyn kóz kórdi, kóńil sendi. Birqatar halyqaralyq uıymdarǵa jetekshilik etti, aýqymdy is-sharalardy abyroımen atqaryp shyqty. El tizginin ustaǵan Nursultan Nazarbaevtyń bul baǵyttaǵy atqarǵan isteriniń orny bólek ekeni shyndyq, sonyń ishinde halyqralyq keńistikte álem elderin beıbitshilikke shaqyryp ún qatýy adamzat balasynyń aldaǵy taǵdyry úshin asa mańyzdy bastama bolatyn. Elishilik qatynastarda, sondaı-aq syrtqy saıasatta da osy bastamasyn sózimen de, isimen de jandandyrýǵa bar kúshin saldy.
El ishinde ultaralyq tatýlyqqa dem bere otyryp, Táýelsizdik alǵanǵa deıingi qalyptasqan jaǵdaıdy birden ózgertýge áreket jasamady. Esesine memleket qurýshy ulttyń uzaq ýaqyttaǵy arman-tilegin júzege asyrýdy uzaq merzimdi damý satylaryna negizdedi. Qazaqy uǵym-túsinik turǵysynan alǵanda «batpandap kirgen aýrýdyń mysqaldap shyǵatyn» zańdylyǵyn umytqan joq, qarapaıym halyqtyq fılosofııanyń túıindi tusyn alys maqsattarǵa arqaý ete bildi. Birneshe ǵasyrǵa sozylǵan bodandyq ezgiden eseńgiregen eldiń bolashaǵyn tynyshtyqpen baılanystyrdy. Qarý turǵan jerde tynyshtyq bolmaıtynyn tereńnen túsindi, sóıtti de ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty. Basqasyn aıtpaǵanda jańa zamanaǵa saı ekonomıkasy men qorǵanysy jaǵynan da derbes saıasat júrgizip kórmegen Qazaqstannyń sol tustaǵy jaǵdaıy qorǵansyzdyń kúnimen birdeı edi. Sondaı bir syndarly tusta qolda bar qarýdan bas tartý asa úlken erlik pen bolashaqqa degen kóregen senimdi qajet etetin edi. N.Nazarbaevtyń alapat qarýdan bas tartý sheshimin sol kezde kópshilik úshin asa túsinikti bolmaǵany da shyndyq...
Iаdrolyq qarý qaı elderde bar?
Iаdrolyq qarý aty qorqynyshty. Alaıda mundaı qarýy joq elder bar elderge «myqty» dep qaraıtyny anyq. Taǵy bir aıta keterligi, qarýy bar elderdiń de kóńili tynysh otyr dep eshkim aıta almaıdy. Shyndyǵyna kelgende jappaı qyryp-joıatyn tajaldy óndirip, saqtap orasan zor shyǵyndarǵa batyp otyryp ta tynyshtyǵyńdy satyp ala almaıtynyń belgili boldy. Búginde qýatty qarýǵa myna elder ıelik etedi: AQSh, Reseı (KSRO ydyraǵannan keıin ıadrolyq qarýdy óz ıeligine aldy), Fransııa, Ulybrıtanııa, Qytaı, Úndistan, Soltústik Koreıa jáne Pákistan. Sonymen qatar, bul elderdiń qatarynda Izraıldi de qosýǵa bolady. Bul resmı moıyndalmaǵanmen, álemdik qaýymdastyqtar bul memlekettiń ózi qurastyryp daıyndaǵan qarýlary bar degenge meńzeıdi. Aıta keter taǵy bir jaıt, bul tizimge Ýkraına da kirgen bolatyn. Alaıda, ýkraındar 90-jyldary alapat qarýdan bas tartyp, resmı túrde beıbitshil halyq degen mártebege ıe bolǵan.
«Dúnıe júzinde ıadrolyq qarý sany kemip jatqanymen, ıadrolyq qarýy bar elder óz arsenalyn modernızasııalap jatyr. Sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta bul qarý túrinen bas tartpaq emes» dep málimdegen bolatyn Stokgolmdegi (Shvesııa) Halyqaralyq beıbitshilikti zertteý ınstıtýtynyń (SIPRI – Stockholm International Peace Research Institute) ǵalymdary.
Atalǵan ınstıtýttyń málimeti boıynsha, 2017 jyldyń basynda qýatty qarýy bar toǵyz memlekette jedel qoldanysqa daıyn barlyǵy 4 150 dana ıadrolyq qarý bolǵan. SIPRI esebinshe, bul elderdiń jalpy qorynda osy jyldyń basynda ıadrolyq oqtumsyqtardyń sany 14 935-ke jetkeni aıtylady. Degenmen, bul ótken 2016 jylǵy kórsetkishten 15395 dana az ekeni de belgili boldy. Iаdrolyq zarıady kóp elder tizimin kórshiles Reseı Federasııasy bastap tur. Reseı arsenalynda bas-aıaǵy 1 950 ıadrolyq zarıad bar. Al AQSh-tyń ıeliginde bul kórsetkish 1800 ıadrolyq zarıad pen 5000 ózge de oqtumsyqtardy quraıdy. Instıtýttyń deregi boıynsha kósh sońyndaǵy Soltústik Koreıa elinde 10-nan 20-ǵa deıin ıadrolyq zarıad bar eken.
Qarý soǵys quraly, ol bar jerde tynyshtyq bolmaıdy deıtin qarapaıym qaǵıdanyń taǵy bir mysaly. Qazirgi sheksiz bılikke umtylǵan memleketter men olardan qalǵysy kelmeıtinder arasyndaǵy negizgi daý osy qarýdyń aınalasynda. Qyrǵıqabaq kózqarastardyń nátıjesi álem elderi arasyndaǵy senimsizdikke alyp keldi. Qarýǵa ketken qarjy ekonomıkanyń álsireýine, qarapaıym halyq turmysynyń tómendeýine birden-bir baspaldaq bolyp otyr...
Iаdrolyq qarý – adamzatqan tóngen qaýip
Beıresmı málimetter boıynsha dúnıejúzilik soǵys bastalardyń aldynda Eýropadaǵy fashıstik tártipten qashqan ǵalymdar AQSh-ta bas qosyp, qýatty qarýdy jasaýǵa qyzyǵýshylyq tanytqan eken. О́tken ǵasyrdyń 40-jyly Amerıka úkimeti Eýropadan kelgen ǵalymdardy Ulttyq ǵylymı jáne áskerı zertteý ortalyǵyna jınap, jeke ıadrolyq qarý jasaý jobasyn qolǵa alady.
Aldaǵy bir-eki jyl kóleminde ǵalymdar fission-uranium-235 jáne plýtonııdiń (Pý-239) basty materıaldaryn daıyndaýmen shuǵyldandy. Atom bombasy alǵash ret «ıadrolyq bombanyń ákesi» degen atpen tanylǵan Robert Oppenheımerdiń jetekshiligimen AQSh-tyń Nıý-Meksıka shtatyndaǵy Los-Alamos degen jerde synaqtan ótkiziledi.
Al alǵash ret is júzinde 1945 jyldyń 6 tamyzynda paıdalanyldy. Iаǵnı bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezi bolatyn. AQSh-tyń B-29 bombalaýshy ushaǵy eń birinshi jasalǵan atom bombasyn Japonııanyń 350 myń turǵyny bar Hırosıma qalasyna tastaıdy. Qýatty jarylys Hırosımanyń 90 paıyzyna áser etip, 140 myńnan astam adamdy ajal qushtyrdy. Myńdaǵan turǵyn radıoaktıvti sáýleniń kesirinen jarymjan boldy. Arada úsh kún ótken soń, ıaǵnı 9 tamyzda B-29 ushaǵy ekinshi qýatty qarýyn Nagasakı qalasyna tastady. Bul apattan 75 myńǵa jýyq adam opat boldy. Bul adamzat tarıhyndaǵy eń úlken shyǵyndardyń biri. Mundaı apattan keıin Japonııa ımperatory sol jyldyń 15 tamyzynda qarsylyqsyz jeńilgenin jarııalady. Birer sóılemmen osylaı ǵana aıtyp otyrǵanymyzben, osy oqıǵanyń artynda turǵan tógilgen qan men kóz jas, qyrshynynan qıylǵan talaı ǵumyr, ortasyna túsken shańyraqtyń obaly kimge?!
Qazaq eli – ıadrolyq synaq zardaptary
Árige barmaı-aq qoıaıyq, atom bombasynan qazaqtyń da kórgen azabyn aıtyp taýysý qıyn. Keńes Odaǵy artynsha Semeıde 1949 jyldyń 29 tamyzynda 22 tonnalyq ıadrolyq bombanyń alǵashqy synaǵyn ótkizdi. Jergilikti ýaqyt boıynsha 07:00-de bolǵan qýatty jarylystan aımaq bir mezette radıasııalyq kúlge orandy...
Málimetter boıynsha Semeı jerinde 40 jyl boıy synaqtan ótken ıadrolyq zarıadtardyń jıyntyq qýaty Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynan 2,5 myń ese asyp túsedi eken. Iаǵnı, bir mezette 350 mln adamnyń ómirin jalmaýǵa qaýqarly.
Osy 40 jyl ýaqyt aralyǵynda bas-aıaǵy 470 ıadrolyq qarý synaqtan ótti. Onyń 118-i jer ústinde bolsa, qalǵan 352-si jer astynda ótkizilipti.
KSRO-daǵy ıadrolyq qarýdy synaýdyń barlyq túri negizinen Semeı polıgonynda ótti (500 ıadrolyq synaq jasaldy). Bul álemdegi barlyq synaqtardyń úshten birin quraıdy. Ol negizinen elimizdiń soltústik-shyǵys jáne ortalyq aýdandaryna ekologııalyq zııanyn tıgizdi. Semeı polıgonynda ótkizilgen sońǵy ıadrolyq jarylys 1989 jyldyń 19 qazanynda boldy. Osydan keıin, ıaǵnı 1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı polıgony Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jarlyǵymen jabyldy. Elimiz egemendigin alǵannan keıin polıgondy jaýyp, óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartqan alǵashqy memleket retinde tarıhta qaldy.
Odan beri shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, zardabyn búgingi urpaq áli de tartyp keledi. Mamandar onyń zııany keminde 5-6 urpaqqa jalǵasady degen boljamdar aıtady. Jalpy bul radıasııadan zardap shekkenderdiń sany 2 mln. adamnan asady.
Qýatty qarýdyń zardaptary
Mundaı qýaty kúshti qarý jarylǵan kezde jalynnyń temperatýrasy birden birneshe mıllıon Selsı gradýsqa deıin jetedi. Iаǵnı, mundaı kúshti qyzý urǵanda jaqyn jerdegi adamnyń denesinen eshteńe qalmaıdy. Hırosımadan úsh shaqyrym qashyqtyqta júrgen jurttyń tek kúli ǵana qalǵan degen derekter de bar.
Bir rette júz myńdaǵan adamnyń ómirin jalmaıtyn qarýdyń budan da ózge zııandary joq emes. Jarylystan aman qalǵandar birneshe kún boıy radıoaktıvti shógindilerdiń kesirinen ómir men ólimniń ortasynda júredi. Radıoaktıvti sáýle alǵan júkti áıelder sábılerin joǵaltady, aman-esen bosanǵannyń ózinde deni saý bala týýy qıyn.
Burynǵy tarıhta bolmaǵan mundaı alapat qarýdyń damı kele adamzat balasynyń jalǵyz mekeni jer ananyń bolashaǵyna qaýip tóndirip turǵany saıası múdde kózderin tundyrǵan keı elderdi oılandyrmaıtyn sekildi. Betin ary – eger jappaı qoldanylyp, jer sharyna qaýip tóndirer bolsa, bundaı qarýdyń bary men joǵynyń aıyrmashylyǵy shamaly.
Nursultan Nazarbaev: «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi
О́tken jyldyń naýryz aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi AQSh-tyń Vashıngton qalasynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi sammıt sheńberinde jarııa etilgen bolatyn.
Birikken Ulttar Uıymynyń janyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Turaqty ókildigi BUU-nyń basshylyǵyn, tutastaı Nıý-Iorktegi dıplomatııalyq qaýymdastyqqa jańa qujat-paradıgmany tanystyrdy. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnǵa, sondaı-aq álemdik uıym janyndaǵy barlyq múshe memleketterdiń Turaqty О́kilderine tıisti hat jiberildi. QR Turaqty О́kildiginiń Bas hatshysyna úndeýinen keıin «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi BUU Bas Assambleıasynyń jáne Qaýipsizdik keńesiniń resmı qujaty mártebesin aldy.
Nursultan Nazarbaev usynǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi damyǵan jáne damýshy elderdiń naqty isteriniń tıimdi basshylyǵyna aınalýy tıis. Búginde jer betinde ǵylymı jetistik retinde sanalyp, túrli qýatty qarý shyǵarylyp jatyr. Alaıda, olardyń qanshalyqty qaýpi baryn, bolashaqta qandaı maqsatta qoldanylatyny kóleńkede qalyp qoıady.
Bul rette Elbasymyz «Soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jappaı qyryp-joıatyn jańa qarý túrlerin jasaý úshin ǵylymı jańalyqtardy paıdalanýǵa tyıym salatyn halyqaralyq qujat ázirlep, ony oryndaýdy mindetteý mańyzdy», – dep oryndy usynys bildirdi. Shyndyǵynda álem elderi jeke múddesi úshin jantalasa qarýlanyp, adamzatqa ortaq múddeni nazardan tys qaldyryp otyrǵan sekildi. Mundaıda bir eldiń táýekelge baryp, ózgelerge úlgi usynýy, jalpy adamzattyq múdde úshin áreket etýi kez-kelgenniń qolynan kele bermeıtin kóregendik. Memleket basshysynyń manıfesi týraly álemge belgili sarapshylar, mamandar oń pikirlerin bildirdi. Sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdentiniń maqalasy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt aıasynda AQSh-tyń The Hill atty kúndelikti saıası gazetinde jarııalandy.
«Jeri ıadrolyq qarý synaý úshin polıgon retinde paıdalanylǵan, 500 ıadrolyq synaqtyń nátıjesinde bir jarym mıllıonnan astam azamaty men aýqymdy terrıtorııasy radıasııaǵa ushyraǵan elimizdiń tarıhı tájirıbesi bizdi qaýipsizdikti basqasha túsinýge alyp keldi. Qarý jáne ıadrolyq materıaldar qoryn joıý óńirimizge qaýipsizdik pen turaqtylyq ákeldi. Alaıda, áldeqaıda berik qaýipsizdik barlyq taraptyń ózara qaýipsizdigine baǵyttalǵan qurylymdar arqyly ǵana qamtamasyz etilýi múmkin. Iаdrolyq qarý budan bylaı Ortalyq Azııada ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý faktory bolyp sanalmaıdy», – delingen maqalada.
Adamzat balasy erteden-aq bıliktiń, ústemdiktiń negizi qýatty qarýda dep bilip kelgeni jasyryn emes, alaıda jańa ǵasyr óz perzentiniń aldyna qatań talap qoıyp otyr: ne bul joldan bas tartamyz, ne óz orny tolmas ókinishke tap bolamyz. Bul burynǵy kózqarastardyń kónergenin kórsetedi. Jańasha uǵymdardy qalyptastyratyn ýaqyt keldi. Parasat básekesine jol ashylýy tıis, adam balasy bir-birinen bilim-parasaty arqyly ǵana bıik tura alady. Adamzat damýynyń bastaýynda osy ıdeıa bılik qurǵan bolatyn, soǵan qaıta oralatyn ýaqyt jetti.
AQSh Memlekettik hatshysy Reks Tıllerson: Qazaqstan týraly
Birneshe apta buryn, ıaǵnı osy jyldyń 21 qyrkúıek kúni AQSh-tyń bastamasymen BUU Qaýipsizdik Keńesi jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý jáne olardy jetkizý júıelerin taratý qaýpi taqyryby boıynsha mınıstrler deńgeıinde kezdesý ótti. Alqaly jıynǵa qatysqan tulǵalar BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qarý-jaraqtyń taratylýyn boldyrmaý týraly sheshimderin júzege asyrý joldary talqylady.
О́z kezeginde AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Reks Tıllerson aýqymdy baıandama jasap, onda jahandyq qarýsyzdaný men taratpaý úderisindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń rólin erekshe atap ótti. Naqtyraq aıtqanda, Reks Tıllerson ıadrolyq qarýdan bas tartý arqyly Qazaqstan danalyqtyń aıryqsha úlgisi bolǵanyn málimdedi. Sonymen qatar, Qazaqstannyń mundaı batyl sheshimi ıadrolyq qarýdyń, onyń quramdas bólikteriniń, ıadrolyq materıaldardyń aram nıettilerdiń qolyna túsý qaýpin aıtyrlyqtaı qysqartýyna alyp kelgenin atap ótti.
«Iаdrolyq qarýdan qutylýdyń nátıjesinde álem Qazaqstandy ıadrolyq agressorǵa aınalýy múmkin «alastatylǵan» memleket retinde qarastyrmaıdy. Ol óziniń ıadrolyq kórshileri – Reseı men Qytaıdyń dushpanyna da aınalǵan joq. Sondaı-aq búginde Qazaqstan kórshilerimen tatý-beıbit ómir súrip keledi. Ol berik saýda qatynastaryn damytýda. Bıyl EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi ótip, ol bolashaqtyń energııa kózderin jáne búkil álemniń qatysýshylaryna Qazaqstannyń ınvestısııalyq múmkindikterin kórsetti. Bul óńirlik jáne halyqaralyq beıbitshilik pen órkendeýge eleýli úles qosyp otyrǵan zamanaýı memleket. Qazaqstan óziniń sheshiminen tek paıda kórdi», – dedi AQSh-tyń Memlekettik hatshysy.
«Burynǵy kásibı qyzmetimde Prezıdent Nursultan Nazarbaevpen birneshe ret kezdestim jáne oǵan osy sheshim týraly suraq qoıýyma múmkindik boldy. Ol maǵan bul sheshimge eshqashan ókinbeıtinin jáne sol kúnderdiń birinde bul joba jas elimiz úshin jasaǵan eń zor jaqsylyǵy ekenin aıtqan bolatyn», dep eske aldy Reks Tıllerson.
Shırek ǵasyr burynǵy jaǵdaı men búgingi kún talabynyń arasyn boljaı bilý men durys sheshim qabyldaı alý dara turlaǵalardyń ǵana qolynan keletin is. Sol tulǵanyń qazaq sekildi taǵdyr-tarıhy aýyr synaqtan ótken, adal nıetti, dala kóńildi halyqtyń mańdaıyna buıyrýy Jaratqannyń syıy bolsa kerek. Eseńgiregen elin beıbit jolmen ǵana bıikterge bastaýǵa bolatynyn ol áýel bastan durys boljady, sol eldik saıasatty sol uly ıdeıanyń aıasyna shoǵyrlandyra bildi.
Aıan ÁBDÝÁLI, «Egemen Qazaqstan»