Kemel qurylymymen, keń dıapazon, kúrdeli yrǵaq-ıirimderimen erekshelenetin Jetisý án mektebindegi topjarǵan tulǵalardyń biri de biregeıi – Dáýren sal Qudabaıuly.
Sal-seri dep ádette bir basyna birneshe óner qonǵan adamdy aıtady. Jetisýdaǵy ánshilik mýzyka mektebiniń bastaýy, júzden astam ánniń avtory, aqyn, 25 jasynda sal atanǵan Dáýren sal Qudabaıulynyń esimi dosy Súıinbaı Aronuly sekildi el ishine erte taraǵan. Naǵyz sal men seriniń minezi týabitti qonaqtaǵan Qudabaıdyń balasy kúndelikti tirshilikke mán bermeı, sharýaǵa qyrsyz bolyp, áýeletip án salýdy ǵana ádet etip Alataýdan Balqashqa, Shymbastan Kúngeske deıin aty ańyz bolyp taraǵanda jasy áli otyzǵa ilinbegen de eken. «О́zi Ileniń arǵy jaǵyna ótkende belbeýiniń bir ushy ózenniń bergi jaǵynda jatady-mys» degen sóz osy Dáýren salǵa baılanysty aıtylǵan. Kompozıtordyń dańqy qazaq-qyrǵyz arasyna birdeı tarap, qyrǵyz mýzykasyna da biraz yqpalyn jasaǵan. Dástúrli ánniń daryndy ókili, án serkesi Dáýren saldyń ómirin qysqasha qaıyrǵanda, osylaı sıpattaýǵa bolady.
Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynyń Úlken zalynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Qazaqstan Kompozıtorlar qaýymdastyǵy Jetisý kompozıtorlyq mektebiniń negizin qalaýshy Dáýren sal Qudabaıulynyń 200 jyldyq mereıtoıyna oraı konsert uıymdastyryp, ónersúıer qaýymǵa jan tebirenterlik áserli kesh syılady. Konsertti kirispe sózimen ashqan Qazaqstan Kompozıtorlar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Balnur Qydyrbek ózi basqaryp otyrǵan qaýymdastyqtyń jumysy men Dáýren saldyń shyǵarmashylyǵyna kásibı tanymmen taldaý jasap, onyń ánderiniń ereksheligine keńinen toqtalyp ótti. «Aty ańyzǵa aınalǵan Qazaq eliniń birtýar perzenti, kompozıtor, aqyn Dáýren sal Qudabaıulyn pir tutyp, sónbeıtin kıeli rýhyna taǵzym etken osy konsertti Qazaqstan Kompozıtorlar qaýymdastyǵynyń qıyndyqtarǵa qajymaı, talmaı 20 jyl istegen jumysynyń nátıjesi dep bilińizder. Tyńdaýǵa usynylǵan shyǵarmalar sımfonııalyq orkestrdiń súıemeldeýimen latyn álipbıinde jazylǵan ánder álem ánshileriniń oryndaýynda shartarapqa taraıtyny haq», dedi Balnur Balǵabekqyzy.
Sal shyǵarmashylyǵyna arnalǵan konsertte oryndalǵan ánderdi dırıjer Músilim Ámzeniń dırıjerligimen Memlekettik sımfonııalyq orkestr súıemeldep, kompozıtordyń eski ánderi sahnadan jańasha sáýle shashty. V.Strıgoskıı-Pak óńdegen Dáýren saldyń áni «Almaty, týǵan jerim» ánimen ashylyp, ári qaraı Memlekettik syılyqtyń laýreaty, belgili opera ánshisi Talǵat Kúzembaıdyń oryndaýyndaǵy «Jigittiń nar joldasy», J.Amanova naqyshyna keltire shyrqaǵan «Úsh shoqynyń aıaǵy qum bolady», «Eki-aı, bek» ánderi halyq aldynda orkestrmen alǵash ret oryndalyp jatsa da, saldyń shyǵarmasynyń syny buzylmaǵanyn onyń birden júrekti baýrap alǵanynan baǵamdadyq.
Konsertte Dáýren Qudabaıulynyń ánderi mazmuny men taqyrybyna qaraı órbitilip otyrdy. Sebebi kompozıtordyń ánderi birneshe topqa bólinedi. Jastyq shaqtan bastalǵan lırıkalary keıingi jyldarda tereń fılosofııalyq dúnıelermen tolyǵady. Bul konserttiń eń úlken ereksheligi, kesh júrgizýshisi kezekti ánshini sahnaǵa shaqyrmas buryn oryndalatyn ánniń tarıhymen qysqasha tanystyryp otyrdy. Dáýren Qudabaıulynyń ǵashyqtyq týraly ánderiniń kópshiligi kompozıtordyń ómirlik mahabbaty, jalaıyr eliniń qyzy Nurqaǵa arnalǵan. Eki ǵashyq qol ustasyp, qashýǵa bel býady. Kóktemde tasyp jatqan Ile ózeninen óte almaı, mingen eki at ta, qyz da sýǵa ketedi. Jalaıyr eli Dáýrendi ustap alyp, óltirýge uıǵarady. Saldyń nemere baýyry Taıbaǵar Turpanuly 300 baıtal aıyp tólep, ony qamalyp jatqan jerinen shyǵaryp alady. Biraq bul oqıǵa saldyń búkil ómirine umytylmas daq saldy. Dáýren saldyń ómirden boıdaq ótýine de osy jaǵdaı sebep bolady. Tar jerde taıanysh, jińishke jerde súıeý bolǵan Taıbaǵar Turpanuly qaıtys bolǵanda Dáýren sal eńirep kelip «Kókem» degen án jazǵan.
Týǵan jerge degen ystyq sezimge toly, jazǵy kún, kók jaılaýdy ańsaǵan «Sary jazyq, bizdiń jaılaý-aı», Almaty, Talǵar, Naızaǵara shyńdary sýrettelgen «Almaty, týǵan jerim», sondaı-aq Balnur Qydyrbek óńdegen «Zamandas», «Sary bıdaı» ánderiniń tarıhy da sal ómiriniń ár sátinen syr shertedi. Máselen, «Zaman-aı» áni qoǵam men jeke tulǵa ómirindegi arpalys, ekeýiniń de túbi ótpeli bolary týraly oıdy tolǵaıdy.
Sondaı-aq bul keshte tek Dáýren saldyń ǵana emes, onymen bir kezeńde ómir súrip, Jetisý ánderin bıik órege birge kótergen zamandastarynyń da ánderi oryndaldy. Balnur Qydyrbek óńdegen Isa Tergeýsizovtiń «Jetisý, týǵan jerim» áni, A.Toqsanbaevtyń óńdeýindegi Kenen Ázirbaevtyń «Men súıemin halqymdy», Pyshan Jálmendeulynyń «Jeńesheme», Tábııa Qarajanovanyń «Búldirgen» ánderi de oryndaldy. Abaı atyndaǵy Opera jáne balet teatry men «Astana Opera» teatrynyń kúmis kómeı beldi ánshileri G.Sapaqova, J.Amanova, D.Joldybaev halyq kompozıtorlaryna aınalǵan án álemindegi eń jarqyn tulǵalardyń názik lırızm men shalqyǵan keń tynysty ánderin zamanaýı oryndaýda arqaýyn úzbeı ádemi jetkizdi. Kıeli sahnany tamyljyǵan ánmen terbegen keremet keshtiń sońy B.Qydyrbektiń «Rekvıemine» ulasyp, Jetisý sal-serilik dástúrin kórkeıtken kórnekti tulǵaǵa taǵzym jasap, án ónerindegi babany bebeýlep izdegendeı saǵynysh sazymen túıindeldi.
Syrttaı qaraǵanda, seri men saldyń ómiri sulý kórinedi. Biraq jaınańdaǵan jigit qurǵan dýmany mol dáýrenniń artynda aınalasy ańdamaı ótken muń, tipti keıde qatpary mol qasiret jatady. Dáýren sal Qudabaıulynyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan keshten alys-jaqynnan at arytyp kelgen ár tyńdaýshy án óneriniń tarıhynan sabaq tyńdap, saldyń basyndaǵy san qıly taǵdyrǵa qanyǵyp, ol baptaǵan ónerdiń kómbesine kezigip, kórkem de kelisti tulǵasyn jete tanyǵandaı jelpinip te, serpilip te shyqty.
Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY