Zaı­rolla Dúısenbekov - zamana zııalysy

Alashtyń betke ustar talaı arysy dúnıege kelgen, qa­sıetti Baıanaýylda týǵan Zaı­rolla Dúısenbekuly óziniń aldyndaǵy aǵa býyn aǵartýshylardyń, ǵa­lym­dardyń, jazýshylardyń, aqyndardyń jáne qoǵam qaı­ratkerleriniń eń úzdik qa­sıetterin boıyna sińire bilgen oıshyl, ǵalym, ustaz jáne qoǵam qaı­ratkeri desek artyq aıta almaspyz. 

Keshegisiz búgin joq. Zaı­rolla Dúısenbekuly sonaý Baıanaýylda ótken balalyq sha­ǵynda-aq óziniń zerektigimen talaıdy tańdaı qaqtyrdy. Stý­denttik jyldarda ǵylymı úıirmelerge belsene qatysyp, ǵylymǵa beıimdiligimen kózge túse bildi. О́ndiriste qyzmet etip júrip te ózi támamdaǵan jo­ǵary oqý ornymen baılanysyn úzbedi. Sóıtip Qa­zaq memlekettik aýyl sharýa­shylyǵy ınstıtýtynyń kúndizgi bólimdegi aspırantýrasyna oqýǵa túsip, 1966 jyly aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty atalyp, al 1985 jyly doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap shyqty. 

Zaırolla Dúısenbekuly 1965­ jyldan bastap Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn­da assıs­tent, aǵa oqytýshy, do­sent, professor, kafedra meńgerýshisi, agronomııa fakýl­tetiniń dekany sekildi qyzmet baspaldaqtarynan abyroıly ótti. Sol jyldary Zaırolla Dúısenbekuly pedagogıkalyq, qo­ǵamdyq jáne uıymdastyrý ju­mystaryn teńdeı alyp júrýimen qatar, ózin tek Qa­zaqstanda ǵana emes, búkil KSRO ǵalymdarynyń aldynda erekshe oılaý qabi­letimen tanytyp, sol kezderi jańa damyp kele jat­qan eginshilik salasynda josparly nemese sandyq tehnologııalardy paıdalanyp, ónim alý problemasyna asa den qoıǵan zertteýshiler qataryna endi. 

Osydan bastap ǵylymı qo­ǵamnyń ortasynda Zaırolla Dúı­senbekulynyń tabıǵat bergen matematıkalyq kategorııalarmen oılaý qasıeti aıryqsha kózge túse bastady. Sol kezdiń ózinde eginshilik júıesinde jos­parly ónim tek árbir egis alqabynyń árkelkiligin es­kergende ǵana durys jolǵa qoıylatynyn dáleldep shyqty. Mysaly, onyń josparly ónim alý problemasynyń teorııasy men programmalaý ádistemelerine qos­qan úlesi Búkilodaqtyq aýyl­sharýashylyq akademııa­synyń 1984 jyly ótken Úılestirý keńesinde joǵary baǵa aldy. Bul KSRO kezinde qazaq ǵalymdaryna kórsetilgen óte sırek qurmettiń biregeıi edi. 

Osyndaı abyroıǵa jetip, eginshilik ǵylymyn qaryshtap damytyp kele jatqanda qoǵam jańa kapıtalıstik formasııaǵa bet burdy. El aldynda buryn-sońdy kóterilmegen jer qaty­nas­taryn naryq talabyna saı­ júrgizý prob­lemasy alǵa qo­ıyldy. Táýelsizdikke jańa qa­dam basqan eldiń Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń tóraǵasy M.Ospanov atalǵan prob­lemalardy sheshý tek qana Zaırolla Dúısen­bekulynyń qolynan keletinine eshqandaı kúmán keltirmedi. Zaırolla Dúı­senbekuly 1993 jyly alǵashynda Qazaq Memlekettik jerge ornalas­tyrý jónindegi jobalaý ınstıtýtynyń dırek­torlyǵyna taǵaıyndaldy. Ara­ǵa bir jyl salyp «Jer resýrs­tary jáne jerge ornalastyrý memlekettik ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń» Bas dırektory laýazymyna ıe bolyp, osy mekemege qatarynan on úsh jyl múltiksiz jetekshilik etti.

Zaırolla Dúısenbekuly osy tusta jer qatynastaryn qaı­ta qurý men jer reformasyn júzege asyrýdy negizge ala otyryp, jer resýrstaryn basqarý, qorǵaý jáne ony tıimdi paıdalanýǵa ar­nal­ǵan ǵylymı-óndiristik baǵdarlamalar, ádistemeler men normatıvtik qujattardy ázirlep shyqty. Osyndaı keshendi, kóp salaly jáne asa kúrdeli problemalardyń sheshimin daıyndaý jáne olardy naryqtyq ekonomıkanyń aýyspaly kezeńinde turǵan memlekettiń, kúndelikti arpa­lystaǵy óndiris salasyna engizý daryndy ǵalymnan tereń taldaý, qaryshty eńbek, qaıyspas erik jáne eren uıymdastyrý jumystaryn júrgizýdi talap etkenin jáne barlyq mindetterdi ózine tán tabandylyqpen oryndap shyqqanyna halyq kýá. Zákeńniń «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri» ataǵyn alýy jáne «Qurmet», «Pa­rasat» ordenderimen, Ulttyq Ǵylym aka­demııasynyń Altyn medalimen alǵashqylar qatarynda marapattalýy – Otanymyzdyń aǵa­myzdy qoǵam men memleket aldynda sińirgen zor eńbegi úshin baǵa­laǵandyǵynyń belgisi. 

Zaırolla Dúısenbekulynyń oıshyldyǵynyń, matema­tıka­lyq kategorııalarmen oılaý qasıe­tiniń, tynymsyz qajyrly da, qaıratty eń­beginiń asa iri nátıjeleriniń biri retinde, qazirgi Táýelsiz memleketter­ dostastyǵy elde­rinde áli kúnge deıin teńdesi joq «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Jer kadastryn jáne onyń avto­mattandyrylǵan aqparattyq júıesin» memle­kettik ınfra­qurylym retinde óndiristik tájirıbege engizilýin basa atap ótý kerek. Osy júıeni engizý barysynda Zákeń «aqparat­tyq ǵasyrdyń» talaptaryn tereńnen túsinip, álem deń­geıinde saraptama júrgizip, óz ýaqytynyń quzar bıigine kó­terildi. Sonyń nátıjesinde, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kadastry jáne onyń avtomattandyrylǵan aqparat­tyq júıesi» álemdegi eń ozyq geoaqparattyq tehnologııalardy paıdalaný negizinde dúnıege keldi. Mysaly, Zaırolla Dúısenbekulyn aıtpaǵanda, atqarǵan jumystyń tehnıkalyq jetekshisi bolǵan Janat Altaev­tyń ózi aty álemge áıgili AQSh-tyń ESRI kompanııasynyń laý­reaty atandy. Osy tehnologııa­lardy joǵary oqý ornyna, dálirek aıtsam Zaırolla Dúısenbekulynyń ózi oqyp, uzaq jyldar qyzmet etken qazirgi Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetine engizý barysynda 2005 jyldan bastap tize qosyp, Zákeńmen birge eńbek ete bastadyq. Ustazymnyń jańa tehnologııalarǵa degen kirshiksiz qulshynysy men páktigi atalǵan ýnıversıtette geoaqparattyq tehnologııalar men ǵaryshtyq tehnologııalardy oqý prosesine jáne ǵylymı-óndiristik jumystarǵa engizýge múmkindik týǵyzdy. Aka­demık aǵamyzdyń qoldaýy búkil stýdentter qaýymyn arqa­landyryp, olardy respýblıka deńgeıindegi saıystarda eń joǵarǵy satylarǵa shyǵardy jáne ýnıversıtettiń qatarynan alty ǵylymı-zertteý jobasyn utyp alýyna sebepker boldy. Geoaqparattyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalardy meńgerýdiń arqasynda Qazaq ulttyq agrar­lyq ýnıversıtetiniń oqy­týshylary alys shetelderge baryp (Anglııa, AQSh, Gol­landııa, t.b.) tájirıbeden ótip, biliktilikterin kóterýge múmkindik aldy. 

Eń aldymen ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń aıaǵynda Zákeń álemdik dodanyń aldyńǵy qatarynda Qazaqstan tarıhynda alǵashqy bolyp geo­aqparattyq júıelerdi paı­dalanyp, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kadastryn jáne onyń avtomat­tandyrylǵan aqparattyq júıe­sin» respýblıkalyq mem­lekettik ınfraqurylym retinde engize bildi. Zaırolla Dúı­senbekulynyń osy eren eńbekten týǵan bastamasy oqýlyqtarǵa enip, Qytaı jáne TMD elderinde ónege retinde basshylyqqa alynyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń bedelin kóterdi.

Ustazyma 2010 jyly­ jo­ǵaryda jasaǵan daıyn­dyq­ta­ryn jerge tastaýǵa bolmaıtynyn, «aqparattyq ǵasyr­dyń» uly kóshinen qalmaı «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq keńistiktik derekter Infraqurylymyn» daıyndap, jasap jáne damytý­ jumystaryn toqtatpaý kerek­tigin aıt­qa­nymda, esh oılan­bastan keli­si­min berip, qol­­daý kórsetýge da­ıyn­ eke­nin aıtty. Sodan bas­tap Zaırolla Dúısenbekuly Qazaqstan Respýblıkasynyń Jerdi qashyqtan zondtaý ǵaryshtyq júıesi jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń joǵary dáldiktegi jerseriktik navıgasııalyq júıesiniń jerústi qurylymy sııaqty ǵaryshtyq tehnologııalardy ómirge daıyndap jatqan «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» Ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamyna «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq keńistiktik derekter ınfraqurylymyn» daıyndaýǵa qolǵabys jasady. 

Mysaly, 2013 jyly akademık aǵamyz­dyń tikeleı qatysýymen «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Ulttyq keńistiktik derekter­ ın­fra­qurylymyn 2020 jyl­­­ǵa deıin daıyndaý jáne­ damytý konsepsııasy» jasa­lyn­dy. Al 2014 jyly Zaı­rolla Dúısenbekulynyń ke­ńes­terin paıdalana otyryp meniń jetek­shi­ligimmen atqa­rylǵan ǵylymı jumy­s­­tary­myz «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq ke­ńistiktik derekter ınfra­qury­ly­mynyń» aýdan kóleminde qalaı jasalatynyn jan-jaq­ty kórsetip berdi. Bul atqarylǵan eńbek­ter óte nátıjeli bolyp «keńistiktik derekter» jáne «keńistiktik derekter ınfra­qury­­lymy» degen túsinikter alǵash ret «Qa­za­qstan Respýblıkasynyń ǵarysh týraly zańyna» engizildi. Endi memlekettiń aldynda qajetti qarajat bólip, «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Ulttyq keńistiktik derekter ınfraqurylymyn» jasaý ǵana tur. 

Zákeń óziniń erekshe bitken oılaý júıesiniń arqasynda keńistiktik-ýaqyttyq derekter ınfraqurylymynyń negizderi, ony qalaı júzege asyrýǵa bolatyny týraly emin-erkin pikir almasyp oty­rady. Solardyń biri 2015 jyly álemde ja­ńa týǵan, keńistiktik-ýaqyttyq derekter ınfra­qurylymyn jasaý arqyly oryndalatyn, «úshinshi jasyl revolıýsııa» atanǵan, tolyǵymen san­dyq tehnologııalardan turatyn «aqyldy» nemese «smart» aýyl­ sharýashylyǵy. Búginde Zaı­rolla Dúısenbekuly ázirge jańalyǵy jaǵynan teńdesi joq «aqyldy aýyl sharýashylyǵyn» elimizdiń agroóndiristik keshenine engizý­diń joldaryn izdestirýde. 

Mine, zymyran ýaqyttyń jetegindegi qym-qıǵash tirlikten esh ýaqytta shet qalmaı, zaman aǵymymen qoltyqtasa aralasyp, kósh­basshylar qatarynda júretin Zaırolla Dúı­senbekulynyń únemi ultjandylyq sıpatyn, eli úshin erinbeı eńbek etken eren tulǵasyn, keıbireýlerge uqsap jurt aldynda bos daýryqqan jel sózben emes, irgeli eń­­be­gimen, ǵylymı aýqymdy ulan-ǵaıyr iste­rimen, parasatqa toly minezimen kórsete bile­tindiginiń kýási bolyp kelemiz. 

Aqylbek KÚRIShBAEV, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor

ASTANA