Tabıǵatta jeti túri kezdesetin qulandar tabyny Úndistanda, Iranda, Pákistanda, Túrikmenstanda, Túrkııada, Sırııada, Mońǵolııada, Qytaıda jáne Qazaq elinde tirshilik etedi. Dúnıejúzilik Qyzyl kitapqa 1956 jyly engen qulannyń joıylyp ketý qaýpi joǵary.
Sondyqtan saıyn dalanyń jelimen jarysqan júıriktigi bolǵanymen, kózsiz ańshylyq qumarlyǵynyń qurbanyna aınalǵan qulandardy saqtap qalýǵa arnalǵan túrli jobalar qolǵa alyndy. XVIII ǵasyrda Ertis, Esil men Tobyl, Oral ózenderiniń jaǵalaýlarynda jáne Ústirttiń shóleıtti aımaqtarynda, HH ǵasyrdyń basynda Balqashtyń soltústik óńirinde, Betpaqdala aýmaǵynda, Aral teńizi jaǵalaýynda, Zaısan oıpattarynda mekendegen qulandar quryp bitti.
Al Balqash kóliniń ońtústik aýmaǵynda 1930 jylǵa deıin qulandardyń sońǵy tabyndary josylyp júrdi. Qulannyń qundy terisi men emdik qasıeti bar eti óziniń ajaly boldy. Sonyń saldarynan atam zamannan kele jatqan áýesqoı ańshylyq pen keıingi raqymsyz brakonerliktiń kózi tolyq joıyldy. Sondaı-aq adamdardyń antropogendik qysymy saldarynan janýarlar jaıylymy men bastaý bulaǵynan yǵystyryldy.
Osylaısha, qulan tuqymy tolyǵymen joǵalyp bara jatqanda, 1941 jyly Túrikmen KSR-i «Badhyz» atty arnaıy qulan qoryǵyn ashty. Osy qoryqtan 1953 jyly Barsakelmes aralyna 8 túrkimen qulany jersindirildi. 1980 jyly atalǵan aralda qulannyń sany 200 basqa deıin jetti. Al 2016 jyly 513 basty qurady. 1982-1984 jyldary Barsakelmes aralynan 32 qulan «Altynemel» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine jersindirilgen bolatyn.
Osy kúnde qulandardyń sany 3254 basqa jetti. 1986-2007 jyldary 85 qulan Andysaı (Jambyl oblysy) qoryǵyna, al 1991 jyly 35 qulan Aqtaý – Bozashyǵa (Mańǵystaý oblysy) jetkizildi. Biraq bul aýmaqtarda qulandar sany óspedi. Jalpy 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde 3807 qulan bar. Osy oraıda kókeıde júrgen bir oı-pikirimizben bólissek dep edik.
Elimiz ben jerimizge talaı jyl qasiret ákelgen Semeı ıadrolyq synaq polıgony Elbasymyzdyń batyl sheshimimen jabyldy. Synaq alańynyń aýmaǵynda Ekologııalyq qaýipsizdik tujyrymdamasynyń kelisimi boıynsha 2004-2015 jyldar aralyǵynda «shartty taza» aýmaqtarǵa keshendi zertteý jumystary júrgizildi. Onyń qorytyndysy boıynsha, burynǵy polıgon jeriniń 80-95 paıyzyn sharýashylyqqa paıdalaný kózdelip otyr. Osy rette Semeı ıadrolyq polıgony aýmaǵyndaǵy ońaltýǵa jatqyzylǵan jerge 3 myń gektar kóleminde tabıǵı qoryq ashyp, oǵan qulandardy ákelip jersindirý jumystaryn júrgizse, elimizdiń bıoalýantúrlilik qoryn odan ári damytýǵa múmkindik týar edi dep oılaımyn.
Taǵy bir mańyzdy másele, elimizdiń bıologııalyq alýantúrliligin odan ári damytý maqsatynda qulandardy jersindirý týraly ǵylymı negizdeme túzý jumystary júrgizilip, oǵan otandyq ǵalymdar men Qazaqstannyń bıoalýantúrlilik qaýymdastyǵy, BUU Damý baǵdarlamasy, ishki jáne syrtqy demeýshilik qorlar qoldaý kórsetse, 40 jyl ıadrolyq synaq zardabyn kórgen jerdiń geomorfologııalyq ereksheligi men alýan túrli ósimdikteri hám janýarlar dúnıesiniń baılyǵy qaıta qalpyna keler edi. Radıasııadan zardap shekken jerler baıaǵy zamandaǵydaı qaıtadan gúldenip turǵan bolar edi. Jalpy, Semeı óńirinde qulandardy jersindirý jumystaryn júrgizýge tolyq múmkindik bar. Jerimizdiń bıoalýantúrliligin odan ári damytý, tabıǵı jáne janýarlar dúnıesindegi baılyqtaryn búkil álemge pash etý – búkilhalyqtyq is.
Igilik ÁMIRǴALIN