Bókeı ordasy aýdanynyń búgingi kelbeti

Edil men Jaıyq arasy – yqy­lym­nan beri kóshpeli saq-sarmattyń, Altyn Orda zamanynda kıiz týyr­lyqty túrki jurtynyń ataqonysy bolǵan kıeli meken. Murat aqyn «jeti jurt kóship ketken» dep sıpattaıtyn bul jerdi 1628-1771 jyldary qalmaq jaılapty. Biraq sol kezdiń ózinde de qazaq bul óńirdi ózine jat sanamaǵan. «Berse qolynan, bermese jolynan» degendeı, qalmaqpen de, kazak-oryspen de qonystas bolyp, birde soǵysyp, birde tabysqan qazaq áýletteri az bolmaǵan. 

Búginde Qazaqstandy «Eýropalyq elderdiń» sanatyna qosyp, «kári qurlyqtan» úles alyp qalǵan Bókeı han Nuralyhanulynyń tarıh aldyndaǵy orny erekshe.

«Qazaq elin ejelgi erkindiginen aıyryp, otarlyq tártip ákelgen HIH ǵasyrdyń bas kezindegi eń eleýli oqıǵa – Bókeı Ordasynyń qurylýy boldy. Ábilqaıyr hannyń nemeresi, Nuraly hannyń uly Bókeı sultan 1801 jyly beıbit kelisim jolymen, bu­ryn­ǵy Altyn Ordanyń, keıingi noǵaı-qa­zaqtyń qut mekeni Jaıyqtyń batys betine, Edilge deıingi keń alqapta qo­nystanýǵa múmkindik aldy. Atajurtqa irge aýdarǵan jurt Bókeı­di han saılady. Reseı dárgeıin­degi, biraq ózindik basqarý júıesi bar jańa ulys Ishki nemese Bókeı ordasy dep ataldy. Sóıtip qatary­nan ozyp týǵan, kóregen Bókeı han kiriptar zamannyń ózinde Alash ulynyń órisin keńeıtti. Eýropanyń úlken bir memleketi syıyp keterdeı keń-baıtaq, quıqaly qonysty birjola qaıtaryp aldy», dep jazǵan edi belgili Muhtar Maǵaýın óziniń «Qazaq tarıhynyń álippesi» atty kitabynda. 

«Edil, Jaıyq – eki sý, Kent ornaǵan jer eken», deıdi Ábýbákir Kerderi. Ǵalymdardyń dereginshe Altyn Orda zamanynda 210 qala bolǵan eken desedi. Al qazaq úshin HVII-HIH ǵasyrlar attyń jaly, atannyń qomynda ótti ǵoı. Edil men Jaıyqtyń arasynan enshi alǵan Bókeı han jatsynyp baryp jaqyn bolǵan ataqonysyn qaıta ıgerýge, zańdastyrýǵa kúsh salsa, Astrahan gýbernatorynyń saraıynda ósken, oryssha oqyǵan Jáńgir han qazaq arasyna qala turmysyn ákeldi. 1827 jyly Naryn qumynyń Jasqus degen jerine Han saraıyn saldyrdy. Aınalasyndaǵy bı-sultandar da han úlgisimen úı turǵyza bastaıdy. Sóıtip az jylda Han stavkasy saıası-ekonomıkalyq mańyzǵa ıe ortalyqqa aınaldy.

«Atadan asa týǵan Jáńgir han, Ekinshi Ismaıldan alǵyr han Arǵy túbin boljaǵan,  Atanyń almaǵan qonysyn alyp,  Annan saraı saldyrǵan. Atadan artyqshylyǵyn annan bilemin – Ol saldyrǵan saraıdyń  Aınalasy aıshylyq,  Kóldeneńi kúnshilik,  Kórgender kózi qıyp kete almas!», dep jyrlaǵan eken Alasha Baıtoq jyraý Jáńgir han dúnıeden ótkende.

Alǵashqy mýzeı

Bir ǵajaby, han saldyrǵan osy saraı búginde Han ordasy dep atalatyn eldi mekende áli tur! Jáńgir han 1828 jyly óz úıiniń bir bólmesine han áýletiniń atadan balaǵa aýysar murasy sanalatyn qundy zattardy, at ábzelderin, jaýynger qarý-jaraǵyn jınastyryp, qarý-jaraq palatasyn uıymdastyrǵan eken. Bul – qazaq jerinde ashylǵan tuńǵysh mýzeı deýge bolady. 

– Ordanyń basynan nebir alasapyran ótti ǵoı. Aq pen qyzyl almasty, orys pen qazaq talasty. Ǵımarattar saqtalǵany bolmasa, alyp ketýge, qolǵa ustaýǵa bolatyn nárseniń bári talan-taraj bolyp ketti. Biz Jáńgir­diń han saraıyndaǵy alǵash uıym­das­tyrǵan qarý-jaraq palatasynda bolǵan qarýlardyń deregin kóp izdedik. Han áýleti qadir tutqan qundy zattar Jáńgir ólgennen keıin qaıda ketti? – dep kóp oılandyq, – deıdi búgingi Bókeı ordasy tarıhı mýzeı-keshenniń dırektory Ǵaısa Maqymov. 

«Izdegen jeter muratqa» degen. Ǵaısa Temirbolatuly Reseı­den shyǵatyn «Mır mýzeıa» jýrnalynan «V Sokolınoı bashne Han­skogo dvorsa» degen maqalany ke­zik­tiredi. Maqalada «qyrym tatarlarynyń tarıhy men máde­nıe­ti mýzeıiniń» qyzmetkeri Galına Ostanenko esimdi avtor Jáńgir han 1823 jyly taqqa otyrǵan kezinde Aleksandr I patshanyń syıǵa tartqan qylyshy týraly jazǵan eken. Sóıtse, Baqshasaraı tarıhı-mádenı jáne arheologııalyq qoryq-mýzeıinde Bókeı hannyń, Jáńgir hannyń, Piráli sultannyń qylyshtary búginge deıin saqtaýly tur eken. Bulardyń bári kezinde Bókeı ordasyndaǵy «Qarý-jaraq palatasynda» bolǵan jádigerler edi!

– Jáńgir hannyń «Qarý-jaraq palatasynda» bolǵan ózge de buıymdar Qyrymnan tabylýy múmkin. Jergilikti bılik qoldasa, arnaıy issaparmen baryp qaıtqymyz keledi. Elimizde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy qolǵa alynyp, tarıhymyzǵa erekshe kóńil bólinip jatyr. Endeshe osy baǵdarlama aıasynda qos hannyń qylyshy óziniń tarıhı ornyna qaıtarylsa jaqsy bolar edi, – deıdi Ǵaısa Maqymov.

Parıjde tirkelgen keshen

Búgingi Bókeı ordasy tarıhı-­mýzeı kesheni 1962 jyly 15 jeltoqsanda Qazan tóńkerisiniń 45 jyldyǵyna oraı qoǵamdyq negizde ashylǵan Orda tarıhı-revolıýsııalyq mýzeıinen bas­taý alady. Mýzeıdiń uıymdas­tyrýshysy – ólketanýshy A.Tajet­dınov eken. Mýzeı bastapqy kezde Orda tarıhı-revolıýsııalyq mýzeıi dep atalyp, Qazaqstan boıynsha sol kezeńdegi mundaı saladaǵy eń alǵashqy mýzeı boldy.

Mýzeı 1967 jyly memlekettik mýzeıler sanatyna engizilip, 1969 jyly HIH ǵasyrdyń tarıhı-arhıtektýralyq eskertkishi – burynǵy Kaznacheıstvo mekeme­siniń ǵımaratyna kóshirildi. 1986 jyly mýzeı ǵımaratyna kúrdeli jóndeý júrgizilip, jańadan ja­saq­­taldy. 1997 jyly Orda tarıhı-revolıýsııalyq mýzeıiniń ataýy­ Orda tarıhy mýzeıi bolyp ózgertilip, onyń janynan «Qyz­dar ýchılıshesi» ǵımaratynda «Bó­keı ordasynda halyqqa bilim berý mýzeıi» ashyldy.  – Mýzeıge qarasty ǵımarat­tardyń kóbeıýine baılanysty Orda tarıhy mýzeıi 2002 jyly Bó­keı ordasy tarıhı-mýzeı keshe­ni dá­rejesine kóterildi. 2003 jy­ly Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı kesheni Halyqaralyq Mýzeıler Keńesiniń (ICOM) múshesi bolyp qabyldanyp, Parıjde tirkeldi, –deıdi mýzeı-keshenniń dırektory Ǵaısa Maqymov. 

Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı­ keshenindegi Kaznacheıstvo ǵımara­tynda – Bókeı ordasynyń 200 jyl­dyq tarıhyn baıandaıtyn «Bókeı ordasy tarıhy», Han me­shitinde – «Táýelsizdik», Han sara­ıy­nyń shyǵys flıgelinde – «Han saraıyndaǵy qarý-jaraq palatasy» mýzeıleri ornalasqan. Memlekettik «Mádenı mura» baǵ­dar­lamasynyń negizinde qaıta qalpyna keltirilgen Qyzdar ýchı­lıshesinde 2007 jyly «Bókeı ordasynda halyqqa bilim berý» mýzeıi ashyldy. 

Han saraıynyń saqtalmaı qal­ǵan ortańǵy bóligi men batys flıgeli memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasyna sáıkes qaıta salynyp, qurylysy 2010 jyly aıaqtaldy. Munda «Han saraıy» memorıaldyq mýzeıi jasaqtalǵan. 

Mýzeı kesheninde ǵylymı-ekspo­zısııalyq jáne kórme jumy­sy, Qor saqtaý, Jalpy tarıhty ǵylymı-zertteý, Ekskýrsııalyq jáne kópshilikpen jumys bólim­derinde bas qor saqtaýshy, bólim meńgerýshileri, ǵylymı qyzmet­kerler, ádistemeshiler jáne t.b. qyzmetkerler jumys jasaıdy.  Mýzeı keshendegi ekspozısııa­lyq zaldardyń sany 16-ǵa jetti. 16 myńǵa jýyq qundy jádiger saqtaýly. Mýzeılik keshen qura­myn­da HIH-HH ǵasyrlarǵa jatatyn 60-tan astam tarıh jáne mádenıet eskertkishi bar. Batys Qazaqstandaǵy Bókeı ordasy tarıhı-mýzeı keshenin tamashalaýǵa jyl saıyn 17 myńdaı adam kelip, olarǵa 2 myńǵa jýyq ekskýrsııa júrgiziledi. Kelýshilerdiń ishinde sheteldik azamattar da az emes.

Tuńǵyshtar mekeni

Ordalyqtar ótken kúnnen qal­ǵan tarıhı jádigerlerdi kóziniń qarashyǵyndaı saqtap otyr. «Tuńǵyshtardyń mekenimiz» dep maqtanysh etetin bul topyraqta shynymen de talaı-talaı tarıhı oqıǵalar ótken. Munda 1839 jyly tuńǵysh dárihana ashylǵan. 1852 jyly Ordada 16 kereýettik qoǵamdyq aýrýhana ashylyp, kúni búginge deıin halyqqa qaltqysyz qyzmet etip kele jatyr dese sene­siz be?!

Han ordasynyń oń qanaty túp­nusqa kúıinde saqtalǵanyn aıtqan edik. Al ortalyq bóligi men sol qanaty táýelsiz Qazaqstan kezinde, memleket tarapynan arnaıy bólingen qarjyǵa qalpyna keltirilgen. Búginde Bókeı ordasy tarıhı-mýzeılik keshen quramynda 1828 jyly salynǵan Han saraıy, HIH ǵasyrda salyn­ǵan dáriger A.A.Sergachev turǵan úı, 1835 jyly salynǵan Han meshitiniń jobasy negizinde qaıta salynǵan meshit ǵımaraty, 1867 jyly ashylǵan Kaznacheıstvo mekemesiniń ǵımaraty, 1868 jyl­ǵy Tarǵyn mektebi, 1883 jyly ashylǵan Qyzdar ýchılıshesi ǵımaraty, HIH ǵasyrdaǵy mektep qalashyǵynyń bes úıi, 1852 jyly ashylǵan aýrýhananyń eki ǵımaraty jáne aýyldan 4 shaqyrym jerde ornalasqan Jáńgir han Bókeıuly, kúıshi Dáýletkereı Shyǵaıuly jáne etnograf-ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov keseneleri quraıtyn Panteon bar.

Ordalyqtardyń taǵy bir maq­tany­shy – qumǵa ósken qaraǵaıly orman alqaptary. 1832 jyly Han ordasyn qum basyp ketpeýi úshin Jáńgirdiń bastaýymen otyrǵyzylǵan Orda ormanyn memleket tarapynan qorǵaý 1876 jyldan qolǵa alynyp, 1890 jy­ly Orda orman sharýashylyǵy mekemesi qurylǵan eken. 1908 jyly mekeme janynan pıtomnıkter jasaqtalyp, zertteý jumystary júrgiziledi. Sonyń nátıjesinde – Naryn qaraǵaıy dúnıege keledi. Qazirgi tańda munda 16405 gektar orman qory bar. Orda ormanshylary hannyń isin jalǵastyryp, jyl saıyn 15 gektarǵa qaraǵaı kósheti, qum kóshkinin toqtatý maqsatynda 80 gektarǵa aǵash egedi eken. 

Qazaq ulttyq baspasóziniń tarıhy da dál osy Orda topyraǵymen baılanysty. Munda 1911 jyly 16 naýryzda Sháńgereı Bókeev, Baqytjan Qarataev, Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırınderdiń bastamasymen «Qazaqstan» atty gazet shyqsa, 1917 jyly Ǵabdolǵazız Musaǵalıev bastaǵan bókeılik zııa­lylar toby «Uran» atty gazet shyǵaryp, Alash qozǵalysyna ún qosty. Al 1919 jyly «Tuńǵysh qazaq sovettik baspahanasy» ashylyp, kitap basý isi qolǵa alyndy. Osy tusta tuńǵysh ret «Jazýshylar quramasy» atty uıym quryldy, ol qazirgi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń balamasy ispetti bolatyn, onyń quramynda Ǵumar Qarash, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Halel Esenbaev syndy aǵartýshy qaıratkerler boldy. Bul jerde 1919 jyly tuńǵysh pedagogıkalyq basylym – «Muǵalim» jýrnaly dúnıege kelgen. Osy tarıhtyń bári mýzeı-keshen quramyndaǵy «Baspasóz mýzeıinde» qujattar men jádigerler tilimen sóılep tur.

Jol azaby joıyla ma?

«Qazaqstannyń kıeli jerleri­niń geografııasy» jobasy aıasynda Bókeı ordasy tarıhı mýzeı-kesheni jalpyulttyq 100 nysan tizimine endi. Ordanyń orny bólek, mán-mańyzy erekshe ekendigi onsyz da daý týǵyzbas aqıqat qoı. «Jańa mártebemiz jol azabynan qutqarar ma eken?» deıdi ordalyqtar. Oblys ortalyǵy Oral qalasy­nan 550 shaqyrym qashyqta jat­qan Han ordasy aýylyna barar­ joldyń teń jarymynda asfalt tóselmegen. Aýa raıynyń qolaı­syz kezeńinde jolaýshylar jol azabyn ábden tartady. 

– Bókeı ordasy aýdanyna jol sa­lýǵa bólingen qarjy bar, biraq eshbir merdiger oǵan belsenip shyqpaıdy, – degen edi Batys Qazaq­­stan oblysynyń ákimi Al­­taı Kólginov osy máselege oraı qoıylǵan tilshi saýalyna. Onyń sebebi, jol qurylysyna bólingen qarjy esebin qaıta qaraý kerek. Bókeı ordasynyń shalǵaılyǵy, jergilikti asfalt zaýytynyń joqtyǵy, qurylys materıaldarynyń túgeldeı alys­tan tasymaldanyp ákelinýi – osy­nyń bári jol shyǵynyn eselep arttyrady. Sondyqtan bul taqyryp – respýblıkalyq deń­geıdegi keńselerde talqylanýy tıis másele bolyp tur.

Aıtpaqshy, Bókeı ordasy aýda­nynyń ortalyǵy Saıhyn selosynan Reseı Federasııasy temirjolynyń birneshe baǵyty ótedi. Biraq 14 halyqaralyq poıyz­­dyń bireýi de Saıhynǵa toq­tamaıdy. Sebep – poıyz toq­taıtyn bolsa, shekara, keden beketteri ashylyp, tekserý bas­talady, poıyzdyń júrý ýaqyty kesheýildeıdi, Reseı jaǵyna bul tıimsiz. Batysqazaqstandyq jurtshylyq tarapynan RF poıyz­darynyń Jánibek jáne Saıhyn stansalaryna da toqtap, jergilikti halyqqa da qyzmet kórsetýi týraly talaı jylǵy ótinishi ázirge oryndalmaı kele­di. 

– Han ordasyn kórgisi keletin­der Reseı Federasııasynda da óte kóp, – deıdi belgili ólketanýshy, «SAYAT» etnotýrıstik ortaly­ǵynyń dırektory Aıbolat Qu­rym­baev. Aıbolat Shamuratuly dál osy Han ordasy aýylynda Jáńgir­ han atyndaǵy orta mektepte birneshe jyl dırektor bolǵan. Máseleniń mán-jaıyna qanyq.

– Ordaǵa reseılikter kóp­ keledi. Bizben shekaralas Volgo­grad oblysyndaǵy Elton shıpaly kólinde, Astrahandaǵy Bas­qunshaq sorynda jyl saıyn myńdaǵan demalýshy bolady. Sol týrısterge arnaıy baryp, Bókeı ordasy týraly, tarıhı mýzeı-keshen týraly aıtyp, birneshe márte týr uıymdastyrdym. Olar Han or­da­syndaǵy ǵımarattardy kó­rip, tarıhyna qanyǵyp, erekshe rıza bolyp ketedi. Aqshasyn da aıa­maıdy. Biraq eki aradaǵy 90 shaqyrymdyq dala joly úlken kedergi. Osy araǵa taqtaıdaı te­gis jol salmasa da sál-pál retke keltirse, týrıster tasqynyn ájeptáýir ulǵaıtýǵa bolar edi, – deıdi Aıbolat.

Jaqynda Bókeı ordasy aýda­nynyń ákimi Nurlan Rahym­janov Oral men Bókeı ordasy arasynda áýe qatynasyn jolǵa qoıý oılastyrylyp jatqanyn habarlady. «Han ordasynyń jalpyulttyq 100 nysan tizimine engizilýi bókeıordalyqtar úshin zor maqtanysh bolýmen birge úlken jaýapkershilik júkteıdi. Shalǵaıdaǵy Bókeı ordasymen jol qatynasy nashar bolǵandyqtan, aýdanǵa shaǵyn avıasııa ákelý máselesi qarastyrylýda. Kúni búgin ushaq qonatyn áýejaıǵa laıyq jer izdestirilýde. Sonymen qatar Han ordasy aýylynda týrıs­terge arnalǵan oıyn-saýyq oryndary da salynatyn bolady», deıdi aýdan basshysy. 

P.S. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy bastalyp, Jalpyulttyq 100 nysan tizimine engeli Han ordasyna da kelýshiler kóbeıe túsipti. Ǵaısa Temirbolatuly jaqynda ǵana Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń teleradıokesheninen mamandar kelip, derekti fılm túsirip ketkenin aıtady. Han ordasyna kelýshiler jergilikti halyq talaı jyl shegip kele jatqan jol azabyn da kórip, bilip ketedi ǵoı. Endeshe Ulttyq Qundylyqqa aınalǵan kıeli mekenge qatynaıtyn jol máselesi de keshikpeı sheshiler dep ordalyqtar úmit kútedi.   

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy