Jánııa Áýbákirova: Asýlarmen arpalysý – bul meniń sanaly tańdaýym

– Jánııa Iаhııaqyzy, bilýimizshe, siz jaqynda Eýropaǵa týrne jasap qaıttyńyz. Birneshe jyl bu­ryn stýdentterińizben Berlındegi Kon­sert-haýst, áıgili Karnegı-Holl men Kennedı-ortalyq sekildi álemniń eń belgili sahnalarynda óner kórsetip qaıtqan edińizder. Birneshe eldi qamtyǵan bıylǵy sapar syryn bilsek bola ma?

– Siz ataǵan zaldardy 2009 jyly baǵyndyryp qoıǵanymyz ras. Sodan beri bizdiń ujymymyz úlken shoý-baǵ­dar­lamamen Qazaqstannyń barlyq aıma­ǵyn, Astana men Almatyny aıtpa­ǵan­­da, Germanııa, Reseı, Ońtústik Koreıa­, Shveısarııa, Qytaıda jyl saıyn óner kórsetip keledi. Mysa­ly, bıyl EKSPO qonaqtarynyń aldyn­da kon­sert bersek, dál qazir kon­ser­­vato­rııa­nyń Hory Majarstanǵa gast­rolge daıyn­dalyp jatyr. Dástúrli mýzykanttar quramy osy qarasha aıynda Makaodaǵy Halyqaralyq festıvalǵa jol tartady, al jas pedagogtar men stý­dentterdiń shyǵarmashylyq toby Úndi­standaǵy Qazaqstan elshiliginiń shaqy­rýymen Delıge konsert qoıýǵa atta­nady. Bizdiń konservatorııadaǵy jumy­symyz kún saıyn osylaı býyr­qanyp júrip jatady.

Al týrnege kelsek, bıylǵy jyl men úshin qatardaǵy kóp jyldyń biri emes, shyǵarmashylyq qyzmetimniń mereıli jyly. «Qalaı atap ótsem bolady?» dep kóp oılandym. О́ıtkeni ótken-ketkenge bajaılap qarasam, ómirde birine-biri kereǵar, ortaq baılanysy az ártúrli ispen kóp aınalysýyma týra kelipti. Konservatorııanyń kúndelikti tirligi, ár túrli jobalarmen shuǵyldaný, kóptegen halyqaralyq baıqaýlar, rektorlyq qyzmetimniń ákimshilik aýqymdy qyry – uzaq jyldardan beri ekpinmen jasap kele jatqan daǵdyly sharýadan bólek jeke shyǵarmashylyǵym úshin mańyzdy, basqasha bir nárse jasaǵym keldi. Jeke konsertimdi ótkizgennen beri de bes jyl ýaqyt ótip ketipti, al osynsha ýa­qyt ártúrli orkestrmen, kameralyq mýzy­ka­men túrli konsertterde ǵana óner kórsetippin.

Osylaısha, shyǵar­ma­shylyǵym taǵy bir asýǵa kóteril­gen ataýly jyly men eń basty maman­dy­ǵymdy – konserttik pıanıstka ekenimdi esime alyp, ózime, ónerime oralýdy jón kórdim. Qazaqstanda, Eýropada, Azııada, Úndistanda birneshe konsert berý týraly ıdeıam jartylaı bolsa da oryndaldy, qalǵan bóligin, buıyrsa, osy kúzde jalǵastyramyn dep otyrmyn. Osy ýaqyt aralyǵynda men elimizdiń barlyq qalalarynyń konserttik zaldarynda turǵan, qaqpaǵyn ashsa, syńǵyrlaǵan saz tógilip sala beretin ǵajaıyp roıaldarynda oınap, ónerimdi qadir tutqan kórermenniń qoshemeti men yqylasyna bólendim. Eýropanyń buryn tabanym tıip kórmegen qalalarynda bolyp, mýzykanyń qasıetin sezetin ǵajap kórermenderdi kezdestirdim. Alǵan áserim tilmen aıtyp jetkizgisiz.

– Kásibı pıanıst qana emessiz, peda­­gog­syz, ákimshilik-basqarý qyz­me­ti­ńiz taǵy bar. Siz basqaratyn kon­­­­ser­­vatorııada qazaq óneriniń dúl­dúl­deri, halyq ártisteri jumys isteı­di, tipti shákirtterińizdiń ishinde de halyqaralyq konkýrstardan júl­de alyp, ózin juldyz sezinip úl­ger­genderi bar. Kileń ataqtylardy basqarý, olar­men jumys isteý de bir óner bolar?

– Árıne, juldyzdarmen jumys isteý jeńil dep aıta almaımyn. Rasynda da, olardyń kópshiligi elimizdiń óner keńistigi men mýzykanttar áleminde tolyqtaı moıyndalǵan myqtylar. Olardyń óneri halyqtyń ıgiligi bolyp esepteledi, sondyqtan qoǵam aldynda jınaǵan azdy-kópti abyroıyn tómendetpeı, ókpeletip almaı, jumys talap etý úshin úlken ómirlik tájirıbe ǵana emes, ónegeli adamı qasıetter men sypaıy minezben úılesim tapqan úlken mádenıet kerek. Bárine belgili, shyǵarmashylyq adamdary laýazymnyń salmaǵy men bedelin moıyndaı ber­meıdi, olar úshin mýzykanttyń kásibı bedeli anaǵurlym mańyzdy. Meniń bas­qarýymdaǵy jyldarda qandaı da bir qoǵam nazaryn aýdarǵan qarama-qaıshylyqtar nemese kelispeýshilik bolǵan emes, tipti ujym ishinde kózqaras qaıshylyǵy, túsinbestik týa qalsa, onyń ózi óte sırek oryn alǵan eken. Dál osy syılastyq pen ózara demeý, qoldaý úshin ujymyma rahmet aıtamyn. 

– Siz Qazaqstannyń klassıkalyq mýzyka mektebine kóptegen jańa álem­dik baǵyttar, sony stıl alyp kelgen adamsyz. Al ózińiz shetel sahnasyna shyqqanda, olar da sizden ózgeshe, jańa nárse kúte me?

– Klassıkalyq mýzykany súıetinder, bul jaǵynan óte konservatıvti bolyp keledi, al ekinshi jaǵynan, árıne, belgili shyǵarmalardyń jańasha oryndalǵanyn kútip otyrady. Tájirıbeli mýzykanttar óz shyǵarmashylyǵynda dástúrdiń qalyń-qalyń qatparlaryn biriktire otyryp, álemdik shedevrlerdi oryndaýda ózindik qoltańba izdeıdi. 

– Siz «kez kelgen saladaǵy klassı­ka tek qana bıik deńgeıde orynda­lýymen qundy, onda orta deńgeı degen bol­maýy kerek» degendi jıi aıtady eken­siz. Teledıdardaǵy konsert­teri­ńiz­den baıqaıtynymyz, zalda júz pa­ıyz klassıkanyń tabynýshylary otyr­ǵanyna senimdi adamdaı shabyt­ta­nyp oınap jatasyz. Biraq mýzy­kańyzdy túsinbeıtindermen betpe-bet kelgende, qandaı oıda bolasyz jáne aınalańyzda ondaı adamdar kóp pe?

– Men úshin mýzykant retindegi qyzmetimniń mańyzdy bir salasy «aǵartýshylyq» ekenin sát saıyn qaıtalap otyramyn. Konsertterimde men oınaıtyn mýzyka adamdardyń bárine túsinikti bolsa eken degen nıetpen ár shyǵarmany oryndaý aldynda qysqasha tarıhyna toqtalyp, aýyzsha áńgimelep beremin.

Bul shyǵarmanyń qalaı týǵanyn, onyń ne aıtqysy keletinin, názik qyrlaryn túsindiremin. Biraq, átteń, bul únemi roıalda oınap júrgen praktık-pıa­nıstiń áńgimesi ǵana ǵoı... Árıne, tyń­daý­shylarymnyń menen ózderine qyzyq­ty shyǵarmanyń syryn, mýzyka álemine súńgitip, eriksiz jetelep áketetin naqtyly bir mysaldardy estigisi keletinin túsi­nemin. Bul tásil meni aýdıtorııamen jaqyn­datyp qana qoımaı, shyǵarmany ózimniń de tereńirek túsinýim úshin jaqsyraq oınaýǵa kómek­tesetin ǵalamat jol ekenin endi ǵana sezinip júrmin. Mysaly, men Eýropa aýdı­torııasynda óner kórsetsem, ol jer­degi kórermenniń aldynda kirispe sóz aıtýdyń qajeti joq.

Al Qazaqstan zaldaryndaǵy ahýal ózgesheleý. Sahnaǵa shyqqanda ekige jarylatyn sııaqtymyn. Biraq qandaı sahnaǵa shyqsań da talap ortaq – mýzyka adamdardyń bárine túsi­nikti bolýy kerek. Bálkim, sen oryn­daǵan mýzyka ádemi bolýy múmkin, biraq ol túsiniksiz bolsa, kóńilsiz áser qaldyrady. Keıde bylaı da bolady: sen áldebir ataqty kompozıtordyń salmaqty shyǵarmasyn janyńdy salyp oınap jatasyń. О́zińshe kásibı turǵyda, durys, keremet, sapaly oryndap jatyrmyn dep oılaısyń, biraq nege ekeni belgisiz, kórermen esinep, zerikken syńaı tany­typ, óte samarqaý qabyldaıdy. Al sen bolsań, bul jabyrqańqy sátti zalda otyrǵan kórermenge qaraǵanda ótkirleý jáne aýyrlaý sezinesiń. Degenmen men konsertterime keletin tyńdarmannyń talǵamynyń bıik ekenine senemin, sol sebepti shyǵarmanyń ishine jasyrylǵan búkil sulýlyqty aýdıtorııanyń qabyl­damaǵanymen keliskim kelmeıdi.

– Fortepıanonyń qupııasyn to­lyq­taı ashtym dep oılaısyz ba?

– Bulaı dep toqmeıilsip sóıleýge birde-bir mýzykanttyń júregi daýalaı qoımas, tipti olaı deýge haqysy joq dep oılaımyn. Keń zaldyń ishin kúńgir­letip uly shyǵarmalardy oınap jatqan mýzy­kant kúndelikti turmystyń qar­ba­l­asynan qol úzip, tirshiliktiń ábi­geri­nen alysqa uzap ketedi. Bul bireýge qııalı áńgime sııaqty estilýi múmkin, biraq dál osy sátpen betpe-bet kelgen mýzykanttyń basyndaǵy jaǵdaı, shynynda da, basqa. Bul jan azaptalatyn sát.

Shyntýaıtyna kelsek, biz, óner adamdary, óte qyzyq halyqpyz, osynsha azapqa ózimizdi erikti túrde salamyz jáne soǵan erikti túrde shydaımyz. Arpalysyp, azapqa túsý, tolqý, kúmándaný, jandy jegideı jeıtin ishki syn, tehnıkalyq qıyndyqtardy jeńý, ýaqyttyń jetpeýi... Klassık-mýzykanttardyń kópshiligi bul bıiktik­terdi baǵyndyrýdyń qıyn ekenin, tipti keıde shamasy jetpeıtinin túsinedi. Bul minez be, álde basqa sebebi bar ma, bilmeımin, biraq árqashan qoljetpes bıikterdi ǵana baǵyndyrýdy oıladym. Qıyndyqqa qarsy júrý, asýlarmen arpalysý – bul meniń sanaly túrde jasaǵan tańdaýym. Eń bastysy, sol arpa­ly­sym nátıjesiz bolǵan joq, tal­py­nysym, qulshynysym tabysqa jet­kizdi. Bul turǵyda meni nátıje emes, sol nátı­jege jetkizetin úderis joly yntyq­tyrady. О́ner joly degen osy, bir belesti baǵyndyrsań, aldyńnan taǵy biri qol bulǵap shaqyryp turady. 

– 23 jyldan beri «Jánııa Áýbá­kirovanyń avtorlyq mektebi» jumys istep keledi. Bul mektepten Almaty, Ber­lın, Kalıfornııa, taǵy basqa shetel­dik konservatorııalarda bilimin jal­ǵastyryp ketken talantty ul-qyzdar kóp túlep ushqan eken. Sizdiń mektebińizge qabyldaný qıyn ba, ne ereksheligi bar, sol týraly da áńgimeleı otyrsańyz...

– Bizdiń mektebimizge túsý tipti de qıyn emes, eń qıyny – sonshama kóp júktemeni kóterip, shydap, ári qaraı jalǵastyryp oqyp ketý.  Meniń mektebim bizdiń elimizdegi jańa tıpti mektepterdiń qataryna jatady. Alǵash jumysyn uıymdastyrý da ońaı bolǵan joq. Mektepti qurý tarıhyn eske alyp otyryp onyń qandaı qıyndyqtary bolǵanyn aıtaıyn desem, kezinde arqaǵa batqan sol aýyrtpalyqtardyń biri de esime túspeı tur. Esime tek mekteptiń eń jarqyn sátteri, qýanyshty kóńil kúı men pedagogtardyń jańashyl qadamdary ǵana oralady.

Biz ujymymyzben ártúrli olım­pıadalardan, konkýrstardan jetis­tik­pen oralǵan oqýshylarymyzdyń jeńi­sin maqtan tutyp júrgenimizge, mine, bıyl 24 jyl bolypty. Al mek­tepti ashyp jatqan kezdegi eń alǵashqy qıyn­­dyq­tar, ashanamyzǵa pesh izdegeni­miz, demeý­­shilerimizden birinshi ret bala­lar­dy tasymaldaıtyn kólikti syıǵa alǵa­ny­myz, eń birinshi taqtalar men par­­ta­lardy, kompıýterlerdi satyp alǵan­­­daǵy qýanyshymyz eshqa­shan umy­tyl­maıdy. Mektep tabaldy­ryǵyn endi attaǵan balalardy shyǵarma­shy­lyq­qa baýlyp, qajyrly eńbek etip kele jat­qan jas ári talantty pedagogtik ujym qandaı qurmetke de laıyq. Osy jyldar aralyǵynda keshegi keńestik oqý júıesiniń eń jaqsy dástúri men zamanaýı álemdik baǵyttardyń tájirıbesin ádemi úılestire aldyq – biz balany jeke tulǵa jáne kásibı maman retinde daıyndaýdyń ózindik jolyn qalyptastyra aldyq. 

Keıde syrt adamdardan bizdiń oqýshy­larymyzdyń erekshe ekenin, al mundaı talanttardyń basqa mektepterde joq ekenin estigende, kóńilimiz kókke eki-aq eli jetpeı qalady. О́z mektebim bolǵan soń maqtap jatqam joq, biraq bizdiń ata-analarymyz áli ekinshi balasyn ómirge ákelmeı jatyp, olardy osy mektepke ornalastyrýǵa kelisip jatady. Oqý jyly kózdi ashyp-jumǵansha ótedi de kete­di, al biz túlekterimizdiń álemniń eń tań­daýly oqý oryndarynda bilim alyp, adam­ǵa paıdaly qyzmet salalarynda ta­bys­ty eńbek etip júrgenderine qýanamyz. 

 – Klassıka – qymbat óner. Barlyq maǵynasynda. О́zińizdiń kúndelikti ómi­rińiz, jalpy ómir súrý saltyńyz qym­bat tura ma? 

– Kúndelikti ómirde – meniń tutyný­shylyq qabiletim óte qarapaıym, brend-trend dep sońyna túsip qýmaımyn, jarq-jurq etken asa qymbat dúnıelerdi múlde qajetsinbeımin. Al jaı ǵana Jánııa­dan gastroldik saparǵa shyǵatyn pıanı­st­kaǵa aınalǵan kezde, o-o-o, talap-tile­gim taban astynda ózgerip te, ósip te shy­ǵa keledi. Ol qandaı talaptar? Eń aldy­men men óner kórsetetin zaldyń akýs­tı­kasynyń jaqsy bolýyna asa mán bere­min jáne roıal mindetti túrde sapa­ly bolýy tıis. Sondaı-aq týrne uıym­das­tyrý úshin, konsertti túsirý úshin, kom­panııanyń promoýshni úshin qarjy qajet bolady. О́ner qaırat­keri­niń su­ran­ysy artyq kórinýi de múm­kin, sebebi bıik ónerdi tyńdarmannyń názik tal­ǵamymen qabystyryp, odan da joǵa­­ryǵa kótergiń keledi. Sodan soń máde­nı úderis degenniń ózi eshqashan toqta­maı­dy, kerisinshe, jańalana túsedi jáne ol óte kóp adamı, kásibı, tulǵalyq, eń aqy­ryn­da, materıaldyq resýrsty qajet etedi. 

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»