Qazaq eliniń uly muraty jolyndaǵy ulttyq-rýhanı qundylyqtardy aıqyndap, kósemdikpen jiktep kórsetken zamana qaıratkeri Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty strategııalyq baıyptamasynda: «Qazirgi qoǵamda shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes, kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný – kórgendilikti kórsetedi» dep aıtylǵan.
Iá, orynsyz, jónsiz, dańǵaza daǵdy-ádetter, pasyq pysyqaılardyń shaıtannyń duǵasyndaı maǵynasyz baldyr sózderi saltanatty asqaq aýdıtorııalardyń da, jıyn-toılardyń da, jınalǵandardyń da berekesin ketiretini anyq. Jalǵan namysqa tyrysý, ótkinshi qyzyqqa berilý haqynda dana halqymyzdyń: «О́ser eldiń balasy qozysyn baǵyp qoı qylar, О́speıtin eldiń balasy qoıyn soıyp toı qylar» degen naqyly bar-aý! Uly jurtymyzdyń ulyq, ozyq mádenı-tarıhı dástúrleri, asyl ósıet-ǵıbrattary, qareketteri, adamgershilik qasıetteri – Máńgilik Eldiń tórine shyǵaratyn, rýhanııat keńistiginde sharyqtatatyn qamal-qorǵanymyz, qorǵap-qoldaýshymyz. Munyń aty – ult pen urpaq qamyn ditteıtin kisilik irilikke, tulǵalyq bitim men minezge jerden piship alǵandaı «tolyq kámálatqa» ıe úlkendik. Tolyq tulǵaǵa úlgilik, izgilik, sypaıylyq tanytý, biliktilik, kóshelilik kórsetý, jarqyn bastamaǵa, jaqsy iske janqııarlyqpen qol ushyn, aqyl-keńesin berý, ómir, taǵdyr jolynda altyn balyq ile-tuǵyn qarmaq ustatý, baısaldy, ádiletti sóıleý, minsiz sheshim shyǵarý, sonymen qatar kishilerge úlkendi tyńdaý, taǵylym-tájirıbesin, sózin, ar-ojdanyn oı-sanaǵa uıalatý ári qurmettep syılaý – baıyrǵy qymbat jaýharymyz edi.
Ulttyq sananyń aıryqsha taza, kórkem qasıetterge, sáýlet-symbatqa ıe bolýy óte mańyzdy. Mysaly, Alash zııalylarynyń memleket, ult, halyq, tarıh, mádenıet, til, din, jer úshin sińirgen ushan-teńiz jaqsylyqtary jurttyń murat-tileginen ári adamgershilik pen ádep-mádenıetinen týyndaǵany kámil. Burynǵy analarymyz úıelmeli-súıelmeli balalaryna: «Bir úıli jansyń, bir-birińe qonaqsyń» dep otyrady eken. Tatýlyq-yntymaqqa baýlý degenimiz osy. «Tárbıelilikten asqan mura joq, keńesten asqan qorǵan joq, danalyqtan asqan baılyq joq» dep Imam Álı aıtqan. BUU Bas Assambleıasynda Eleonora Rýzvelttiń (1884-1962) «Adamgershilik qarym-qatynas ǵylymyn jasaýǵa mindettimiz» dep nyǵyrlap aıtqany bar. Tiride syılaıtyndaı, ólgende jylaıtyndaı óz ortańmen ádemi, jarastyqty qarym-qatynas jasaı bilý – ónerdiń padıshasy, izgiliktiń qaǵıdasy.
Iá, tarıh sahnasynda Eskendir Zulqarnaıynnyń aıdaı álemge dańqyn jaıǵan óziniń qaramaǵyndaǵylar ǵoı. Al bul kúnde baǵynyshtylar jalynyshtylar esebinde. Jylansha arbaıtyn sýmańdaǵan qubaqan jylymqurttar, «keseldi qýlar», qubyjyq kórinister qoǵamnyń ishki ózegin jegideı jep barady. Bul rette halyqtyń aqyl-aýzyndaı, arqan-qazyǵyndaı úlkenderdiń moınynda uly qyzmet bar. «Úlkendik – adam ishinen ózin-ózi baǵaly esep qylmaq. Iаǵnı nadan atanbastyǵyn, jeńil atanbastyǵyn, maqtanshaq atanbastyǵyn, ádepsiz, arsyz, baılaýsyz, paıdasyz, suranshaq, ósekshi, ótirikshi, aldamshy, keseldi osyndaı jaramsyz qylyqtardan saqtanyp, sol minezderdi boıyna qorlyq bilip, ózin ondaılardan zor eseptemek. Bul minez – aqyldylardyń, alǵyrlardyń, artyqtardyń minezi», dep Abaı jasy, jany, joly, aqyly ózgeshe alýan qyrly el serkeleriniń naǵyz bolmysyn naqty sıpattaıdy.
Eldi aýzyna qaratqan keıbir quzǵyndardyń aılaly áreketter jasap, boıynda dúnıeqońyzdyq, jaǵympazdyq, shenqumarlyq órship, mysyqtabandap jyljyp degenin istetedi, aıtqanyna kóndiredi, arystannyń aýzyndaǵyny qaǵyp túsiredi. Abaı aıtady: «Kápir kózdiń dúnıede arany úlken, Alǵan saıyn dúnıege toıa ma eken...» nemese «Qartań baı, qatty saq bol, tilge kónseń, Múıiz shyǵar qatynnyń tiline erseń. Tipti ońbassyń ózińe-óziń máz bop, Dastarhan men qatyndy maqtan kórseń». Muny qazirgi jahandaný jaǵdaıyndaǵy qoǵamnyń sýreti ǵoı dersiń!
Zaman, ýaqyt, parasat bıiginen sóıleıtin, ulttyq ıgilikterdi boıtumardaı kıe sanaıtyn dana jurtymyzdyń: «Kóp otyrsań kól azady, Kóp sabylsa jer azady, Kóp jasasa, er azady, Er azǵan soń, el azady» degeninde shyndyqtyń sáýlesi bar-aý!
Ustazdyq, hakimdik, oıshyldyq-oqymystylyq jolda, el basqarý ónerinde, bıler ınstıtýty tarıhynda, ata tarıhymyzda, ata dástúrimizde, oqý men tyńdaý, oılaý, jazý men sóıleý ónerinde, ǵylym, mádenıet, bilim berý júıesinde, ata men nemere, áke men bala arasynda, aǵa býyn men jas býyn ortasynda, óner ataýlarynyń barshasynda sabaqtastyq, ózara baılanystylyq bolmaıynsha rýhanı órkendeý, jetilý, jańarý bolmaıdy, ulttyq sana, mádenıet kórkeıip jetilmeıdi. Negizinde, sabaqtastyq qubylysy – ulttyq órkendeýdiń kúretamyry!
Serik NEGIMOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri