Keshe Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń jetekshilik etýimen Senattyń jalpy otyrysy ótip, onda palata depýtattary «2018-2020 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasyn talqylady. Atalǵan qujatqa baılanysty ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly 116 usynys túskendikten zań jobasy Májiliske qaıtaryldy.
Eń aldymen Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov senatorlarǵa elimizdiń 2018-2022 jyldarǵa áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamy men «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qorynan 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» zań jobasyn tanystyrdy. Baıandamashynyń aıtýynsha, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn qalyptastyrý úshin aldaǵy osy kezeńge barreline 45 AQSh dollary bolatyndaı munaı baǵasynyń deńgeıi negizge alynyp otyr. Sondyqtan da Ulttyq qordan bólinetin kepildendirilgen transfert kólemi 2018 jyly 2,6 trıllıon teńge, 2019 jyly 2,3 trıllıon teńge, 2020 jyly 2,0 trıllıon teńge dep josparlanǵan.
Al Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshev qarjy retteýshisiniń aqsha-nesıe saıasaty týraly depýtattardy habardar etti. Ulttyq banktiń negizgi basymdyǵy baǵalardyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý ekeni, 2018 jyly ınflıasııanyń nysanaly dıapazony 5-7 paıyz sheginde belgilenip, 2020 jylǵa deıin birte-birte 4 paıyzǵa deıin tómendetý kózdelip otyrǵany aıtyldy.
Atalǵan zań jobasyn daýysqa salý nátıjesinde biraýyzdan qabyldanǵan soń, Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov «2018-2020 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy jóninde baıandady. Onyń aıtýynsha, bıýdjetti jasaqtaý barysynda teńdestirilgen jáne aıqyn bıýdjet jónindegi parlamenttik tyńdaýdyń usynystary, sondaı-aq Esep komıteti men Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń usynymdary eskerilgen.
Negizgi baıandamadan keıingi suraq-jaýap barysynda sóz alǵan senatorlar Úkimet múshelerine el ishindegi áleýmettik-turmystyq máselelerdi kóterdi. Aıtalyq, depýtat R.Ábdikerov úlkendi-kishili aýyl-aımaqtarda ornalasqan apatty úılerdiń jaı-kúıine óz alańdaýshylyǵyn bildirdi. Al Investısııalar jáne damý mınıstri J.Qasymbektiń jaýabynda jalpy elimizde apatty jaǵdaıda turǵan 7-8 myńǵa jýyq úı bar ekendigin aıtty. «Bul úılerdiń basym bóligi jekemenshikte bolǵandyqtan, oǵan tikeleı bıýdjetten qarjy bólý qarastyrylmaǵan. Biraq, memleket tarapynan tıisti baǵdarlamalar qolǵa alynyp, sonyń aıasynda búginge deıin 2 300-den astam apatty turǵyn úıler jóndeldi. Osy baǵyttaǵy jumystardy jalǵastyra túsetin bolamyz», dedi mınıstr. Al senator S.Ershov bolsa, Bilim jáne ǵylym mınıstrinen orta bilim berý isindegi ustazdardyń biliktiligin arttyrýǵa qarastyrylǵan bıýdjet shyǵystary jaıyn sóz etti.
«Talqylap otyrǵan bıýdjette birqatar pánder boıynsha úsh tilde oqytý turǵysynda 6,9 mlrd teńge eskerilgen. Muǵalimder tıisti tildik daıyndyqtan ótkennen keıin, ınformatıka, fızıka, hımııa, bıologııa pánderi boıynsha aǵylshyn tilinde oqytýdy qamtamasyz etýi kerek. Iаǵnı, tildik kýrstardan ótkennen soń ustazdar pánderdi aǵylshyn tilinde oqytýda osy tildi tıisti deńgeıde meńgerýge qaýqarly bola ma? Bıyl bul maqsattarǵa 864 mln teńge bólindi. Alaıda, bıýdjetti naqtylaý kezinde osy somadan 728 mln teńge nemese bólingen kólemniń 84 paıyzy qysqartyldy. 2018 jyly osy ústemeaqyǵa 2,3 mlrd teńge josparlanǵan. Biraq muǵalimder úshin qysqa merzimdegi kýrstaryna qarjy baǵyttaý tıimsiz bolýy múmkin. Sebebi osy baǵytta sońǵy nátıjege jetý qıyndaý. Bul turǵyda qarjyny bastapqydan aǵylshyn tiline oqytýǵa negizdelgen joǵary oqý oryndarynda pedagogtardy daıarlaýǵa salǵan durys bolar. Sonda tórt jyldan keıin biz aǵylshyn tilinde pán júrgize alatyn muǵalimder legin qalyptastyramyz», dedi senator.
О́z kezeginde mınıstr Erlan Saǵadıev bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar memleket úshin tyń qadamdar ekenin atap ótti.
«Biz bıyl úlken eksperımentti bastap kettik, onyń ishinde muǵalimderdi daıarlaý men aǵylshyn tilinde oqytýǵa aýysý sharalary qamtylǵan. Aldaǵy jyly málimetterge súıene otyryp, ustazdardy daıarlaý kestesine tıisti túzetýlerdi engizemiz. Bıyldyń ózinde 1 500 muǵalim aǵylshyn tilinde oqytýdy bastady. Al endi ustazdardy daıarlyqtan ótkizýge toqtalsaq, shynynda kýrstar qysqa merzimdi emes, muǵalim B2 deńgeıine deıin jetýi tıis. Eger de qysqa merzimdi kýrstar oǵan 1-shi deńgeıden ótýge múmkindik berse, onda ol kelesi kezeńge barýy kerek. Bul turǵyda muǵalim de aǵylshyn tilinde pán júrgizýge jáne onyń ústine tıisti ústemeaqyǵa ruqsaty bolýy úshin qajetti deńgeıge jetýi kerek», dedi mınıstr. Sonymen qatar E.Saǵadıev ustazdardy daıarlaý men olarǵa arnalǵan qosymsha tólemderge bólinetin qarjy jyl saıyn artatynyn atap ótti. «Bul baǵytta tıisti jumystardy júrgizip jatyrmyz. Jalpy, búginde baıqalǵan nátıjeler oń kórsetkishke jetti», dep túıindedi sózin mınıstr.
Sondaı-aq depýtat Murat Baqtııaruly aldaǵy jyldan bastap turǵyndar sany 2 myńnan asatyn aýyldardyń óz bıýdjeti bolatyndyǵyn eskertip, ony ıgerý men júrgizý isinde ákimderdiń áreketine qatysty máseleni kóterdi. Ulttyq ekonomıka mınıstriniń bergen jaýabynda osy kezge deıin Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynda jeke bıýdjeti bekitiletin aýyl ákimderin arnaıy oqytylǵany aıtyldy.
«Árıne, biz olarǵa bıýdjetti qalyptastyrý tetigi men ony ıgerý joldaryn oqytyp úırettik, túsindirdik. Bul baǵyttaǵy jumystarymyzdy áli de jalǵastyra túsemiz. Meniń oıymsha, eshqandaı da problema bolmaýy tıis», dedi T.Súleımenov.
Al qosymsha baıandama jasaǵan Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy Olga Perepechına osy zań jobasyn talqylaý barysynda turaqty komıtetter men depýtattardan 127,7 mlrd teńge somasyndaǵy ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly 116 usynys túskenin atap ótti. Úsh jyldyq kezeńge 85,6 mlrd teńge, onyń ishinde 2018 jylǵa 22 mlrd teńge somasyndaǵy usynystar qoldaý tapty.
«2018 jyly bul usynystardy qarjylandyrý kózi Úkimettiń rezervin 4,8 mlrd teńgege azaıtýmen qatar, «Quryq» portynyń qurylysyna kózdelgen shyǵystardy 16,9 mlrd teńgege deıin tómendetý bolyp tabylady jáne ol bıyldyń ózinde-aq iske asyrylǵan bolatyn», dedi O.Perepechına. Aıta keteıik, usynylǵan ózgerister aıasynda myna baǵyttar qarjylandyrylady dep kózdelýde: Ishki ister mınıstrligi men gıdrometeorologııalyq qyzmet bólimshelerin materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýǵa – 6,7 mlrd teńge, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystaryndaǵy ekologııalyq qolaısyz aýdandar turǵyndaryna ústeme boıynsha qaryzdy óteýge – 3,3 mlrd teńge, elimizdiń ártúrli aımaqtaryndaǵy densaýlyq saqtaý jáne sport nysandarynyń qurylysy men jańǵyrtýǵa – 2,0 mlrd teńge, sýmen jabdyqtaý nysandarynyń, turǵyn úıler, onyń ishinde turǵyn úı qurylysy jónindegi «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasyndaǵy úıler jáne ınjenerlik jelilerdiń qurylysy men jóndeý jumystaryna, gazdandyrýǵa – 7,7 mlrd teńge, sý kólemin ulǵaıtý jáne ózenderdiń gıdrologııalyq tártibin jaqsartýǵa – 1,6 mlrd teńge; qazaq álipbıin latyn árpine kóshirýge jáne basqa da jalpy memlekettik sharalardy iske asyrýǵa 0,7 mlrd teńge bólinetin bolady.
Osyndaı túzetýler engizilýi tıis dep tanylǵan zań jobasy Parlament Májilisine jiberildi. Sodan keıin sóz alǵan Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev depýtattarǵa zań jobasyn qoldaǵandary úshin alǵysyn bildirdi.
«Búgin ózderińiz talqylaǵan bıýdjet jobasy elimiz ekonomıkasynyń odan ári damýyna jáne Elbasy tapsyrmalaryn tolyq oryndaýǵa múmkindik beredi. Al bıýdjetti talqylaý kezinde senatorlar kótergen máselelerdiń bári de Úkimette oń sheshimin tabady», dep sendirdi B.Saǵyntaev. Kún tártibine shyǵarylǵan úshinshi másele bıýdjet zańnamasyn qalyptastyrý máseleleri boıynsha boldy. Ulttyq ekonomıka mınıstri T.Súleımenov tanystyrǵan zań jobasy birqatar ótinishterdi kelisý men bıýdjet úderisterin ákimshilendirýdiń jekelegen kezeńderin alyp tastaýǵa qatysty túzetýlerdi kózdeıdi. Atap aıtqanda, memleket-jekemenshik áriptestigi jobalaryn josparlaý rásimderin ońaılatý maqsatynda kelisý úderisin 5 kezeńnen 3 kezeńge deıin qysqartý usynylyp otyr.
Jıyn sońynda senator S.Jaqsybekov bıýdjettik zańnamany odan ári jetildirý boıynsha jumys tobyn qurý qajettiligi týraly, senator J.Nurǵalıev aýyl sharýashylyǵy keshenin sýbsıdııalaý júıesindegi túıtkildi máseleler jóninde jáne senator G.Kım jol qaýipsizdigine qatysty depýtattyq saýaldaryn jarııa etti.
Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»