Halyq qalaýy

Bizdi turaq­ty mekeni, ilim-bilimi bol­maǵan kóshpendi halyq dep sıpattaıtyndar qatty qate­le­sedi. Tirshiligi mal sharýa­shy­lyǵymen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, ata-babalary­myz jaz – jaılaýǵa, qys – qystaýǵa kóship-qonyp, óziniń saıyn dalasyn sharlap júrgeni bolmasa, basqa eldiń aýmaǵyna jer aýystyryp otyrmaǵany belgili. Al kóshpendiler dep bir qurlyqtan ekinshi qurlyqqa nemese bir elden basqa elge kóship júretin halyqty aıtsa kerek. Tap osy aqıqatqa súıen­sek, óz jerimizden synyq-sú­ıem alystamaǵan qazaq elin «kósh­pendiler» dep ataý shyn­dyq­qa esh syıyspaıdy.

Mal-jan úshin jaılaýdan jaı­laýǵa kóship-qonyp júrgen burynǵy atalarymyzdyń ór­ke­nıetten de qol úzbeı, jazý-syzýy erte bastalǵany ǵylymı turǵyda baıaǵyda-aq dáleldenip qoıylǵan. Qazaq jerinen ta­bylǵan orta ǵasyrlarǵa tıe­sili Orhon-Enıseı jazýlary, Jambyl oblysynyń Shý óńi­rinen tabylǵan Júsip Bala­sa­ǵunnyń «Qudatǵý biligi» biz­­diń jazý mádenıetimiz erteden bastalǵanyn kórsetedi. «Or­­hon-Enıseı jazýlary» degen ataýmen tanylǵan kóne túrkilerdiń rýnıkalyq jazýy bizdiń halqymyzǵa da ortaq. Bul adamzat tarıhyndaǵy eń kóne álipbılerdiń biri retinde belgili. Halqymyz ıslam dinin qabyldaǵan soń rýnıkalyq jazýlar birtindep ysyrylyp, arab tili men arab álipbıi tarala bastady. 900 jyl boıy qazaq jerinde arab álipbıi qoldanylyp keldi. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev álipbıimizdiń jıi aýysqany týraly óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eńbeginde atap kórsetkendeı, 1929 jylǵy 29 tamyzda KSRO Ortalyq Atqarý Komıteti men KSRO Halyq Komıssarlary Keńe­siniń Prezıdıýmy latyn­dan­dy­rylǵan jańa álipbı – «Birtutas túrki alfavıtin engizý týraly» qaýly qabyldady. Latyn álip­bıiniń negizinde jasalǵan jazý úlgisi 1929 jyldan 1940 jylǵa deıin qoldanylyp, ol keıin krıllısaǵa aýysty­ryldy. 1940 jylǵy 13 qara­sha­da «Qazaq jazýyn latyn­dan­dyrylǵan álipbıden orys gra­fıkasy negizindegi jańa álipbıge kóshirý týraly» Zań qabyldandy. Osylaısha, qa­zaq álipbıin ózgertý tarıhı negi­zinen naqty saıası sebeptermen aıqyndalyp keldi.

Iá, shyn máninde, uzaq jyldar bodandyqtyń buǵaýynda, saıasattyń salqynynda qalǵan qazaq eli úshin kırıllısadan qutylyp, álemdik órenıetke ne­gizdelgen latyn grafıkasyna kóshý ejelgi arman bolǵany daýsyz.

Jalpy, kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshý týraly másele – elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan beri dúrkin-dúrkin kóterilip kele jatqan másele. Al resmı túrde ol Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII ses­sııa­synda sóılegen sózinen bas­talady. Sol jıynda: «Qa­zaq álipbıin latynǵa kó­shirý jónindegi máselege qaı­ta oralý kerek. Bir kezderi biz ony keıinge qaldyrǵan edik. Áıtse de latyn qarpi kom­mýnıkasııalyq keńistikte ba­sym­dyqqa ıe jáne kóptegen elder, sonyń ishinde postkeńestik elderdiń, latyn qarpine kóshýi kezdeısoqtyq emes. Mamandar jarty jyldyń ishinde máseleni zerttep, naqty usynystarmen shyǵýy tıis. Álbette, biz bul jerde asyǵystyqqa boı aldyrmaı, onyń artyqshylyqtary men kemshilikterin zerdelep alýymyz kerek» − degen salı­qaly oıyn bildirdi.

Budan keıin de Elbasy bul máselege birneshe ret qaıta oraldy. Kezekti Joldaýynda 2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshý týraly oılaryn taratyp aıtty. «Bul oı elimiz táýelsizdik alǵannan keıin meni jıi mazalady. Biraq biz kóp ultty halyqpyz. Ár ulttyń oı-pikiri bar. Qazirgi kırıllısa arqyly qazaqtardyń da, qazaqstandyqtardyń da birneshe býyny tárbıelenip, bilim aldy. О́mirdi tanydyq, dúnıeni kórdik. Sondyqtan latyn qarpine kóshken jaǵdaıda da kırıllısa kópke deıin qa­tar qoldanylady, ekeýi biraz­ǵa deıin birge paıdalany­lady dep oılaımyn» deı kelip: «Biz 2025 jyldan bastap álip­bıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele. Bir kezde tarıh bederinde biz mundaı qadamdy jasaǵanbyz. Balalarymyzdyń bolashaǵy úshin osyndaı sheshim qa­byl­daýǵa tıispiz jáne bul álem­men birlese túsýimizge, bala­larymyzdyń aǵylshyn tili men ınternet tilin jetik ıgerýine, eń bastysy – qazaq tilin jań­ǵyrtýǵa jaǵdaı týǵyzady» − degen bolatyn.

Elbasy bul máselege úlken jaýapkershilikpen kelýimizdi talap etti. Bizdiń elimiz kóp ultty memleket, ıaǵnı latyn gra­fıkasyna kóshýdi jan-jaq­ty saralaı, birte-birte júzege asyrýdyń qajettigin eskertti.

Latyn qarpiniń qajetti­li­gine bizdiń kózimiz aıqyn jetip otyr. Áýeli, tilimizdegi qazirgi jat dybystardy tańbalaıtyn áripterdi qysqartyp, sol arqyly qazaq tiliniń tabıǵı taza qalpyn saqtaýǵa múmkindik týady. Qazaq tilin oqytqan ýaqytta basy artyq tańbalarǵa qatysty emle, erejelerdiń qysqaratyny belgili. Ol mektepten bastap barlyq oqý oryn­darynda oqytý úrdisin jeńil­detedi. Ýaqyt ta, qarjy da únem­deledi. Sondaı-aq latyn gra­fıkasyna kóshý qazaq tili­niń halyqaralyq dárejege shy­ǵýyna jol ashady. Qazaq til­ine kompıýterlik jańa tehno­logııalar arqyly halyq­aralyq aqparat keńistigine kiri­gýge tıimdi jol ashylady. Jáne túbi bir túrki dúnıe­si­men rýhanı, mádenı, ǵylymı, eko­nomıkalyq qarym-qaty­nasty, tyǵyz baılanysty kúsheıtýge múmkindik beredi.

Tutastaı alǵanda, latyn grafıkasyna kóshýimiz du­rys tańdaý. Jastar jaǵy latyn qarpindegi qazaq jazýyn tez ıgerip alady. Mektep­te aǵyl­shyn tili pánin oqyta­tyn­dyq­tan olar latyn álipbıin tez qa­byl­daıtyny sózsiz.

Jańa latyn grafıkasy – qol­danylýǵa óte yńǵaıly, álem­dik jańa tehnologııalarǵa beıim­delgen, qazaq tiliniń, son­daı-aq Qazaqstanda turyp jat­qan bas­qa da san ulttyń tildik jaı­laryn da qamtıtyn jaqsy alfavıt bolyp shyqty dep oılaımyn.

Bıyl latyn grafıkasynyń jańa nusqadaǵy birneshe jobasy tilshi-ǵalymdardyń, áde­bıet­shilerdiń, jalpy jurt­shylyqtyń talqylaýynan ótip, osy bekitilgen nusqa qabyl­danyp otyr. Bul tańbany jasaýda burynǵy nus­qalar, latyn grafıkasyna kóshken týystas elderdiń tájirıbesi es­­ke­rildi. Árıne, talas-tartys ta, kelispeýshilikter de az bolmaǵany belgili. Pikirdiń ár alýandyǵy mundaıda óte qajet. Sol pikirlerdiń eń ba­ǵalysy iske septigin tıgiz­geni anyq. Muny bizdiń Abaı atyn­daǵy Qazaq ulttyq pedago­gıkalyq ýnıversıtetinde ótki­zilgen dóńgelek ústelder men konferensııalarda aıtyl­ǵan ár alýan oılardan, jasalǵan qorytyndylardan anyq baı­­qadyq. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev ta búkil­ha­lyq­tyq tal­qy­laýdyń barysyn ji­ti qada­ǵalap, baǵyt berý ar­qy­ly álipbı nusqasynyń ómir­sheń bo­lýyna kómegin kóp tıgiz­di. Ol ózi de aqyl-keńesin aı­typ otyr­dy. Endi, mine, ja­ńa álipbıi­miz ómirge kelip, kúp­ti kóńi­limiz jaılanǵandaı bolyp otyr­myz. Uzaǵynan súıin­dirsin.

Memleket basshysy óziniń Jar­ly­ǵynda jańa nusqada berilip otyrǵan latyn gafı­ka­syna ne­giz­delgen qazaq tili álipbıin bekitýmen birge Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimetine qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa qurýdy, qazaq tili álipbıiniń 2025 jylǵa deıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńimen kóshýin qamtamasyz etýdi, bul jóninde uıymdastyrýshylyq jáne zańnamalyq sıpattaǵy sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.

Osyndaı keleli ister­di uıym­das­tyrýdan respýb­lı­ka­daǵy pedagogıkalyq joǵary oqý oryn­darynyń kósh basyn­da turǵan Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnı­ver­sıtetiniń ǵalymdary da tys qala almaıdy. Qazaq tili álip­bıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıs­sııa tarapynan jańa álipbı­di engizýdiń kezeńderi naqty­lanyp, ár kezeńniń maqsat­tary men mindetteri belgi­lengennen keıin biz úshin atqa­rylar jumystar da orasan. Ol úshin respýblıkadaǵy kósh­basshy pedagogıkalyq oqý orny bolǵandyqtan Abaı atyn­daǵy QazUPÝ janynan elimiz­diń bilim mekemelerindegi peda­gogıkalyq kadrlardyń bilik­tiligin arttyratyn «Latyn grafıkasyn oqytý ádistemesi» ortalyǵyn ashýdy qajet dep sanaımyn. Ár oblysta osy or­talyqpen tyǵyz baılanys­ta jumys isteıtin latyn ne­giz­di qazaq álipbıin oqytý or­ta­lyq­taryn uıymdastyrý kerek.

Tahır BALYQBAEV, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, professor