– Keshegi kóne zamandardaǵy naǵyz sheberlerdiń qolynan shyqqan tarıhı muralardy sol qalpynda saqtaı alsaq, bul eldigimizdiń belgisi ǵoı. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵandaı, babalarymyzdan mıras bolyp qalǵan sol eskertkishterdi saqtap qalý paryzymyz ekeni dálel qajet etpese kerek.
– Adamzat tarıhynyń kúretamyry – mádenıet, al mádenıettiń kúretamyry – adamzattyń aqyl-oıy men is-áreketi. Ol materıaldyq qundylyqtardy dúnıege ákeldi. Bul – bárimizge belgili aqıqat. Aýmaǵy jaǵynan álemdegi alǵashqy ondyqqa kiretin qazaq jeri ejelden-aq san túrli mádenıettiń toǵysqan orny. Munda kóshpendilik pen otyryqshylyq mádenıet aralasyp jatty. Onyń ústine qazaq dalasynda XII-XIII ǵasyrlarda bastalǵan rýhanı-mádenı tóńkeris uly ózgeris ákeldi emes pe? Eskertkishterdi qaıta qalpyna keltirý jumystaryna tyń serpin bergen respýblıkalyq «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda qıraǵan, mújilgen kóptegen tarıhı jádigerimiz jańardy. On ekinshi ǵasyrdan bastap sońǵy jıyrma birinshi ǵasyrdyń eskertkishteri de sol baǵdarlamanyń tizimine kirdi.
– Quralbaı О́mirzaquly, restavratorǵa qoıylar talap qatań. Onyń tarıhı-mádenı eskertkish avtorynyń bastapqy sheshimine birdeńe qosýyna, bolmasa birdeńeni alyp tastaýyna quqyǵy joq. Ol sol eskertkishti jasaǵan sheberdiń kezindegi jumysyn qaıtalaýy kerek. Sondyqtan da elge ólmes mura qaldyrǵan sol sheberdiń ózindik oı-talǵamy, tas óńdeý tásili men qurastyrý ádisin saqtaı otyryp, qaıta qalpyna keltirý naǵyz bilikti mamannyń ǵana qolynan keledi emes pe?
– Onyńyz ras. Qaıta qalpyna keltirý jumystaryn ǵylymı tilde «restavrasııa» deımiz ǵoı. Bul ǵylymnyń basty talaby aldymen eskertkishterdiń ornalasqan jerin anyqtaý. Onyń arhıtektýralyq, arheologııalyq qundylyǵyna kóz jetkizý. Sodan keıin baryp tarıhyna zertteý júrgizý jumystaryna muryndyq bolý. Esepke alyp, pasporttap, qorǵaý aımaǵyn belgileý odan keıingi sharýa. Iá, bul jaýapty da kúrdeli is. О́ıtkeni tarıhı eskertkishterdi qalpyna keltirý jańadan salynatyn qurylys bolmaǵandyqtan, ǵylymı izdenisti, yjdaǵattylyq pen uqyptylyqty talap etedi. Eskertkishterdiń kóne materıaldaryn joımaý, onyń bastapqy dızaınynan aýytqymaý, túsi men óńine, kólemine ózgeris engizbeý, arhıtektýralyq mańyzy bar túpnusqany saqtaý máselesine erekshe mán beriledi. Qıraǵan tastardyń ornyn anyqtap, óz ornyna qoıý, oıý-órnekterdiń qısynyn keltirý asa tózimdilikti qajet etedi.
Restavrasııa degen bolmysy bólek, ózindik qoltańbasy bar óner ǵoı. Qazaqstanda osy eskertkishterdi qorǵaý baǵytynda qalyptasqan tamasha mektep bar edi. Onda buryndary restavrator sheberler, ǵylymı jobalaý, zertteý baǵytynda teńdesi joq ǵalymdar bolýshy edi. Sońǵy kezderi sol mektepten bereke qashaıyn dedi. Sonyń saldarynan ǵylymı zertteý jumystary aqsap, eskertkishterimizdi qaıta qalpyna keltirý jumystary irkilip qala ma degen qorqynysh ta joq emes. Árıne elimizdegi bul sala mamandarynyń nemen aınalysatyny kópke tańsyq. Kóne zaman sheberleri jasaǵan eńbektiń óńin buzbaý úlken yjdahattylyqty qajet etedi. Alaıda ashyǵyn aıtsaq, restavrasııamen aınalysatyn keıbir mekemeler eskertkishterdiń qundylyǵyna emes, bólinetin qarjyǵa kóbirek mán berip ketti. Al muny erteńgi urpaq keshirmeıdi.
Restavratorlarǵa qoıylatyn basty talap bireý bolý kerek. Ol – negizgi baǵyttan aınymaý. Kóne eskertkishterdiń qasıetin joımaý. Buryn bir eskertkishti qaıta qalpyna keltirý úshin eki-úsh jyl, tipti keıbir jádigerlerge ondaǵan jyldar jumsaıtyn edik. Qazir eki-úsh aıda jańarta salady.
– Iá, qazirgi konservasııa, restavrasııa jumysy ǵylymı zertteýlerge negizdelýi tıis qoı?
– Keıbir ǵalymdar Mańǵystaýdaǵy eskertkishterdiń Ázerbaıjandaǵy, Irandaǵy, О́zbekstandaǵy tarıhı-mádenı eskertkishterge uqsaıtyndyǵyn aıtyp júr. Ásirese kesene ishindegi naqyshty oıý-órnekteri aýmaıdy. Otandyq ǵalymdardyń zertteýinde órkenıet kóshi qaıdan tarady, uqsastyq qaıdan paıda boldy? Ony anyqtaý úshin, árıne júıeli zertteýler qajet. Turan dalasynda, dálirek aıtsaq kıeli Túrkistan men Mańǵystaý ólkesinde kóshpelilerdiń ımperııalyq rýhy, dala órkenıetiniń naǵyz úlgileri erekshe kóp saqtalǵan. Demek sol zamannan mura eskertkish órneginiń órkenıettik syry bary jadymyzdan shyqpasa eken. «Osyndaı eskertkish bolǵan eken» dep qana qaraý – mádenı muraǵa qııanat, onyń fılosofııalyq, dúnıetanymdyq qupııasy qosa ashylyp otyrýy tıis. Sonda ǵana tarıhymyzdy tolyq tanýǵa, halqymyzdyń rýhanı órleýine jol ashady.
– Kókeıde júrgen bir saýal bar edi. Bizde restavrasııa salasyna qatysty kadr máselesi qalaı sheshilip jatyr?
– Búgindegi ózekti máseleniń biri – qaıta qalpyna keltirý salasyndaǵy maman tapshylyǵy. Búkil dúnıe júzi boıynsha Máskeýde ǵana Restavrasııa akademııasy bar. Biraq onda tek sýretshiler, ıaǵnı ıkonopısester men kartınalardy qaıta qalpyna keltirýshiler daıyndalady. Sondyqtan mamandy óz kúshimizben daıyndaýǵa májbúrmiz. Búginde Mańǵystaýda Maqsut Nurqabaevtan asqan tájirıbeli maman joq. Ol mamandardy oqytyp-úıretýde osy kúnge deıin kóp eńbek sińirip keledi. «Mańǵystaýrestavrasııa» mekemesi restavrasııa salasynda ózindik ǵylymı, sheberlik mektebine aınaldy. Degenmen de otandyq jáne sheteldik tájirıbeli restavrator mamandarmen turaqty baılanys ornatý, tájirıbe almasý júıeli jolǵa qoıylmaı tur.
Osy oraıda arnaıy ǵylymı ortalyqtan restavratorlar úshin eń bolmaǵanda jylyna bir ret biliktilikti arttyrý kýrsy ashylyp, jaǵdaı jasalsa, nur ústine nur bolar edi. Árıne mádenı mura salasymen aınalysyp otyrǵan quzyrly oryndar mundaı máseleni eskerse eken. Ár eskertkishtiń syryna úńilseń, jazylmaǵan dastandar jatyr emes pe?! Tek ony asha bilsek, túısine bilsek eken. Elimizde eshkimniń mádenıetine uqsamaıtyn, óz zamanynyń jaýharlary bolǵan tarıhı muralar, jádigerler jeterlik. Memleketimizdiń qamqorlyǵynyń arqasynda qazaq halqynyń ǵasyrlar qoınaýynda umyt qalǵan muralary qaıta jańartyldy. Áli de kóptegen eldik mańyzy bar ister atqarylady. Topyraq astynda qanshama kómilip jatqan nemese kútýsiz, qorǵaýsyz joıylyp bara jatqan, óziniń izdeýshisin kútip turǵan dúnıe bar?!
Eń bastysy eldegi ár azamattyń tarıhı tanymy ornyqty, rýhanı-mádenı muralarǵa janashyrlyǵy, oıy sergek, rýhy bıik bolsa, halqymyz kez kelgen tyǵyryqtan shyǵary sózsiz. Qazaq jerindegi san ǵasyrdyń saraptamasynan ótken kıe men qasıet urpaqqa taǵylym berip, izgilik syılap kele jatqan joq pa?! Tek óskeleń urpaq tarıhı júrisinen jańylmaǵaı!
Áńgimelesken
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»