Eýropanyń ozyq oıly aqylynyń jemisi – Eýropalyq odaq kári qurylyqty oısyratqan sońǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń, «ǵasyr qasireti» atanǵan bosqyndar problemasynyń betin qaıtaryp, HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵyndaǵy alǵashqy qarqyndy damý jolyna shyqty.
Sarapshylardyń aıtýynsha, sońǵy ýaqytta Eýropalyq odaq ekonomıkasy (eýropalyq ólshem boıynsha) joǵary ósimge qol jetkizip, Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkadan tolassyz aǵylǵan mıgranttar tasqynynan sál tynystap, jedel kúsh jııa bastady. Eýropalyq Ortalyq bank tóraǵasy Marıo Dragıdiń pikirinshe, eýroaımaq ekonomıkasynyń ósimi sońǵy 20 jyl ishindegi eń joǵary dárejege jetip, ústimizdegi jyldyń úshinshi toqsanynda amerıkalyq ekonomıkalyq ósim kórsetkishterinen asyp túsken kórinedi. Eýropalyq odaq jetekshileriniń kóńiline qanat bitirip otyrǵan taǵy bir jetistik, Germanııa sııaqty iri ekonomıkalardyń ósimimen birge, daǵdarystan turalaǵan Italııa ekonomıkasy sııaqty ortasha deńgeıdegi ekonomıkalardyń da joǵary ósim kórsetkishterine qol jetkizýi bolyp otyr.
Ásirese, Shyǵys Eýropa elderindegi ekonomıkalyq ósimniń joǵary qarqyny sarapshylardy tańdandyrýda. Máselen, ústimizdegi jyldyń úshinshi toqsanynyń qorytyndysy boıynsha Rýmynııa eliniń ekonomıkasy 8,8 paıyz ósimge qol jetkizdi. Bul eýropalyq ólshem boıynsha rekordtyq kórsetkish bolyp tabylady. Polsha jáne Chehııa elderiniń ekonomıkasy da buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen damyp, úshinshi toqsandy 5 paıyzdan joǵary ósimmen aıaqtady. Shyǵys Eýropa elderindegi ekonomıkalyq ósimniń joǵary deńgeıi tórtinshi toqsanda da qarqynynan jańylar emes. Jalpy, eýroaımaq ekonomıkasynyń ósimi úshinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha 2,5 paıyzdan asyp tústi.
Osy rette Eýropalyq odaq degenimiz ne ekenine qysqasha toqtalyp ótken artyq bolmas. Kári qurylyqtyń damyǵan memleketteri osydan 40 jyldan astam ýaqyt buryn EO-nyń irgetasyn qalady. Aldymen bul odaq alty memlekettiń (Belgııa, Germanııa, Italııa, Lıýksembýrg, Nıderland jáne Fransııa) basyn biriktirse, búginde bul ıntegrasııalyq qurylymǵa kári qurylyqtyń 28 memleketi múshe bolyp tabylady. Quramyna kiretin memleketterdiń ekonomıkalyq damý deńgeıiniń ártúrli bolýyna qaramastan, EO 500 mıllıonnan astam adamdy biriktiretin álemdegi eń baı ekonomıkalyq odaq bolyp tabylady. Onyń birikken IJО́ kólemi 15 trıllıon AQSh dollarynan astam qarjyny quraıdy. Bul álemniń eń iri ekonomıkasy – AQSh-tyń ishki jalpy óniminiń kólemine para-par. Ekonomıkalyq odaq 1992 jyly Maastrıht sharty boıynsha zańdy túrde bekitilgen. Soǵan sáıkes ortaq rynok jáne ortaq valıýta jumys isteıdi. EO-ǵa múshe elderdiń is júzinde ekonomıkalyq táýelsizdigi shektelgen. Eýropalyq odaqtyń ekonomıkalyq saıasatyn bir ortalyqtan Brıýssel júrgizip otyrady.
Eýropalyq odaq quramyndaǵy Shyǵys Eýropa elderi ekonomıkasynyń sońǵy kezeńdegi joǵary qarqynmen damýy Brıýsseldi bir jaǵynan qýantsa, ekinshi jaǵynan erekshe alańdatyp otyr. Onyń eń basty sebebi, sońǵy ýaqytta Shyǵys Eýropa elderine Qytaıdyń ekonomıkalyq yqpaly kúsheıip barady. Brıýssel 16+1 formatyndaǵy platformany Qytaı tarapy birikken Eýropanyń berik erejelerin álsiretý úshin paıdalanyp kete me degen senimsizdik tanytady. Brıýsseldiń bul kúdigi negizsiz de emes. Qytaıdyń ekonomıkalyq áleýeti men shetelderdiń ınfraqurylymdyq jobalaryn qarjylandyrýǵa degen qulshynysy jyldan-jylǵa artyp keledi. Al Shyǵys Eýropanyń kedeı elderi úshin ekonomıkalyq damý kezeńi qarqyndap turǵan kezde Qytaı ınvestısııasy aýadaı qajet. 16+1 formatyna kiretin Vengrııa, Bolgarııa, Rýmynııa, Polsha, Bosnııa jáne Gersegovına, Serbııa, Horvatııa, Slovenııa, Slovakııa, Albanııa, Makedonııa, Chernogorııa, Chehııa, Lıtva, Latvııa jáne Estonııa memleketteri QHR-men tyǵyz ekonomıkalyq baılanys jasaǵannan utpasa, utylmaıtynyna senimdi. Tipti olar Qytaımen ekonomıkalyq qarym-qatynasty odan ári damytýǵa erekshe qulshynys tanytýda. Máselen, Vengrııa sońǵy ýaqytta Aspanasty elimen baılanysqan ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa – «Shyǵysqa ashylǵan tereze» dep baǵa berse, Serbııa – «Aspanasty elimen shynaıy dostyq jemisi», al Polsha bul ekonomıkalyq qarym-qatynasty «sheksiz múmkindik» dep baǵalaýda. Bul rette Vengrııanyń premer-mınıstri Vıktor Orban «Álemdik ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi Batystan Shyǵysqa, Atlantıkadan Tynyq muhıty aımaǵyna aýyp barady. Batysta bul qubylysty baıqamaýǵa tyrysady, biraq ol aǵattyq. Bul meniń ǵana pikirim emes, bul – fakt», dep atap kórsetti. «Qytaı úshin Shyǵys Eýropanyń 16 memleketi saýda-sattyq áriptester ǵana emes, sonymen birge Eýropalyq odaqqa aparatyn altyn kópir», – deıdi CSIS ortalyǵy azııalyq jobasynyń dırektory Djonatan Hıllman.
Qalaı bolǵanda da, Qytaı Shyǵys Eýropa elderine ınvestısııa salýǵa barynsha qulshynys tanytyp otyr. Al 16+1 formatyndaǵy elder úshin Qytaı ınvestısııasy ınfraqurylymdyq jobalardy jandandyryp, ekonomıkalyq ósimge qol jetkizýdiń birden-bir tıimdi kózine aınaldy. Vashıngtondaǵy Halyqaralyq strategııalyq zertteýler ortalyǵynyń (CSIS) málimeti boıynsha, 2012 jyldan beri Eýropanyń osy 16 memleketine salynǵan QHR ınvestısııasy 15 mıllıard dollardan asqan eken. Aldaǵy ýaqytta Serbııa ınfraqurylymdyq jobalar úshin Qytaıdan – 1,9 mıllıard, Vengrııa – 1,5 mıllıard, Chehııa 3 mıllıard ınvestısııa tartqaly otyr.
Ekonomıkaǵa salynǵan sheteldik ınvestısııalar Shyǵys Eýropa elderiniń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartyp, bankteriniń tabyspen jumys isteýine jaǵdaı týǵyzdy. Bloomberg agenttiginiń málimdeýinshe, Shyǵys Eýropanyń bank sektory bıylǵy jyldy óte joǵary tabyspen qorytyndylamaq. Máselen, ústimizdegi jyldyń ótken toǵyz aıynyń qorytyndysy boıynsha, Polsha bankteriniń jalpy taza tabysy 8 paıyz ósse, Vengrııanyń OTR banki osy merzim ishinde tabysyn 20 paıyzǵa arttyrdy. Shyǵys Eýropa elderi bankteriniń tabysty jumys isteýi turǵyndardyń banktegi depozıtterin kóbeıtýge múmkindik berdi. Bul óz kezeginde halyqtyń tutynýshylyq suranysyn arttyryp, ishki rynoktyń qarqyndy damýyna qozǵaý saldy.
Eýropalyq odaq memleketteri ekonomıkadaǵy qazirgi qarqyndy ósimdi eldiń áleýmettik salasynyń onsyz da joǵary áleýetin arttyrýǵa baǵyttamaq. Naq osy másele Geteborg qalasynda ótken Eýropalyq odaq elderiniń sammıtinde jan-jaqty tilge tıek etildi. Sarapshylardyń biraýyzdy pikiri boıynsha, Eýropadaǵy ekonomıkalyq tabysty damý úrdisi kelesi jyly da jalǵasyn tabady.
Eýropalyq odaq ekonomıkasynyń jandanýy Qazaqstan ekonomıkasy úshin de tıimdi bolmaq. Sebebi EO Qazaqstannyń eń iri saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq seriktesi bolyp tabylady. Máselen, «RFSA reıtıngtik agenttigi» AQ-tyń deregi boıynsh, Qazaqstan 2005 jyldan 2017 jylǵa deıin ekonomıkasyna 243 mıllıard tikeleı shetel ınvestısııasyn tartsa, onyń teń jartysyna jýyǵy Eýropalyq odaqtyń úlesine tıedi eken. Endeshe bul iri ekonomıkanyń damý qarqyny artsa, elimizdiń ekonomıkasyna da tyń serpin ákeletini daýsyz.
Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»