Azattyqpen joly ashylǵan Almaty, Alashymen baǵy ashylǵan Almaty

15-16 qarashada Astanada Almaty qalasynyń kúnderi ótedi

Almaty árqashanda Qazaq eliniń abyroı-bedelin asqaqtatýǵa qyzmet etetin mádenı, ǵylymı, qarjylyq, ınnovasııalyq jáne týrıstik or­ta­lyq bolyp tabylady. Eldiń asa qýat­ty ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası áleýeti osynda shoǵyrlanǵan. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ishki jalpy ónimniń besten birine jýyǵyn óndirip, memlekettik bıýd­jet kirisiniń shıreginen astamyn berip otyrǵan da Almaty ekendigin ár­daıym atap kórsetip keledi. Almaty sonymen birge Táýelsizdigimizdiń altyn besigi sanalady. Memleketimizdiń damý satylarynyń asa ma­ńyz­dy kezeńderi Al­matymen tyǵyz baılanysty. Son­dyqtan, Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq merekesiniń kúlli almatylyq­tar úshin mán-ma­ńy­zy erekshe. Táýel­siz­dik jyldarynda me­ga­polıstiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq ómi­ri­niń barlyq sa­la­larynda tolymdy tabystarǵa qol jetkizildi. Halyqaralyq sarapshy­lar­dyń baǵamdaýy boıynsha, Edın­býrg, Detroıt jáne Sankt-Peter­býrgpen qatar Almaty álemniń ja­handyq shaharlarynyń tizimine endi. Bizdiń ońtústik astanamyzdyń már­te­besi Ortalyq Azııa­nyń barlyq qala­la­rynyń mańdaı aldyna shyǵyp, álemdik ekonomıkanyń osy ulan-ǵaıyr óńirdegi qaqpasy dep ta­nyl­ǵanyn da Alma­tynyń elordadaǵy kúnderi qar­sańynda mereılene aıtqanymyz jón bolar. Táýelsizdikke qolymyz jetken jyldarda Almaty elimizdiń as­ta­na­sy boldy. Táýelsizdigimiz osy qa­lada jarııalandy, Tuńǵysh Prezıdentimiz osy qalada bılik tizginin ustady. Táýelsiz elimizdiń damý baǵdarlamasy da osynda jasa­lyp, jasampaz iske jol ashyldy. Keıinirek, elordamyz Aqmolaǵa aýy­syp, As­tana deıtin ásem qala paıda bol­ǵan soń, keıbireýler endi Al­maty­nyń kúıi ketedi dep sáýe­geı­lik aıt­qan. Al Almaty As­ta­na­ǵa laıyqty enshi berip shyǵaryp saldy da, ózi qarashańyraq bolyp qala berdi, ósip-órkendep, kemeldene tústi. Ol mádenı-rýhanı qarashańy­raq bolýmen qatar, qarjylyq, ın­novasııalyq, iskerlik ortalyq bo­lyp boı kóterdi. El ekonomı­ka­sy­nyń sheshýshi tutqasyna aınaldy. Bul jóninde sıfrlar sóılesinshi. Almatyda eldegi jalpy ishki ónim­niń 20 paıyzy, ıaǵnı besten biri ón­dirildi; barlyq túsetin salyqtyń shıregi osynda jınalady; kóterme jáne bólshek operasııalardyń 50 pa­ıyzdaıy osynda jasalady, son­daı-aq syrtqy saýda aınaly­my­nyń altydan biri Almatyda jú­r­gi­ziledi; salynǵan turǵyn úıdiń 16,4 paıyzy osynda; barlyq ınves­tı­sııa­nyń 9 paıyzy osynda salyna­dy. Ta­ǵy da atap aıtarlyq bir jáıt, eli­mizde erekshe mán beriletin sha­ǵyn jáne ortasha bıznes jú­ze­ge asyratyn taýar aınalymy­nyń, ju­mystary men qyzmetiniń úshten biri Almatynyń úlesine tıedi. Qala ekonomıka­syn­da qarjy­lyq jáne bank sektory qyzmeti aı­ryqsha ba­sym. Qazaqstan bankteri­niń 80 pa­ıy­zy osynda sho­ǵyrlan­ǵan, Ult­tyq Bank, Qazaqstan qor bırjasy, saqtandyrý kompa­nııa­­lary­nyń já­ne zeınetkerlik aktıvterdi basqarý jónindegi kompa­nııa­­lar­dyń kópshi­ligi osy jerde jumys isteıdi. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵytyn ustana otyryp, Al­ma­ty qalasynyń basshylyǵy eń al­dymen energııa keshenin, kólik ınfraqurylymyn damytýǵa, sý jú­­ıe­sin jańartýǵa nazar aýdaryp, pármendi jumysqa kiristi. Áleý­met­tik baǵyttaǵy nysandardyń qu­rylysyn jappaı júrgizý, ákim­shi­lik-aýmaqtyq jaqsartý jáne son­daı-aq «ómir súrýge qolaıly qala» qaǵıdasy boıynsha qala mańyn­daǵy aýmaqty damytý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaý – megapolıs úshin aıryqsha mańyzdy bolyp otyr. Almatynyń ınvestısııalyq múm­­­kindigi asa joǵary. Onyń res­pýb­lı­kamyzdyń iskerlik jáne qarjylyq ortalyǵy bolýynyń ózi ınves­tı­sııa­ǵa dańǵyl jol ashady. Halyq­ara­lyq FITCH reıtıngtik agenttiginiń baǵalaýy boıynsha, onyń ınves­tı­sııalyq reıtıngi VV+ deńgeıinde. Birshama jyldardan beri negizgi ka­pıtalǵa salynǵan ınvestısııa­nyń úles salmaǵy jóninde mu­naı­ly Atyraý oblysynan keıingi Qazaq­stan­daǵy ekinshi aımaq. Investısııa qandaı salaǵa qu­ıy­lady degende, ol qala ómirin tú­g­el qamtıdy dese de bolady: qoz­ǵal­maı­tyn múlik operasııalary; jalǵa berý jáne qyzmet kórsetý; kólik jáne baılanys, ónerkásip; qarjy; saýda, jóndeý isi; densaý­lyq jáne áleýmettik qyzmet, qonaq úıler men meıramhanalar; qury­lys; bilim berý t.b. Investısııalarǵa usynylatyn jobalar kóp. Bıýdjet qajetin qar­jy­landyrý úshin memlekettik ba­ǵa­ly qaǵazdar shyǵarý quqy da Al­matyǵa berilgen. Ǵylymı-ınnovasııalyq damý or­talyǵy retinde bolashaqta Al­ma­ty qalasy ınnovasııalyq damý­dyń kósh­basshysy bolmaq. Eks­port­qa shy­ǵarylatyn ónim óndirý­ge baǵyt­talǵan iri fırmalar aıma­ǵyn qurý úshin úlken sharalar júrgizilip ja­tyr. Sonymen qatar aımaqtyq kó­lemde ınnovasııalyq ınfra­qury­lym­dar – venchýrlyq qor­lar, bıznes – ınkýbatorlardy damytýǵa baǵyt ustalyp otyr. Qalada ornalasqan iri qazaq­stan­d­yq fırmalar men qarjylyq qurylymdar sheteldik ozyq kom­panııalarǵa qatysý úlesine ıe bola otyryp, sol kompanııalar óndiri­si­niń bólimderin Almatyda ornalas­tyrý saıasatyn júrgizbek. Bul Al­maty aglomerasııasyn iri halyq­aralyq ınnovasııalar men ozyq tehnologııalar ortalyǵy retinde kórsete alady. Kóliktik, saýda-logıstıkalyq or­talyq bolýdy da Almatyǵa taǵ­dyr­dyń ózi jazǵandaı. Ol Batys pen Shyǵystyń ortasynda jatyr. Osy eki aımaqqa qatysatyn kólik tolqyny  Almatyny basyp ótedi. Al ómirdiń ózi Batys pen Shyǵys­tyń arasynda úlken saýda júrýin talap etedi. Bolashaqta Almaty TMD aýqy­myn­da kólik, júk tasý salasynda kóshbasshyǵa aınalmaq. Áste de ol bireýdiń qalaýymen emes, Ońtús­tik-Shyǵys Azııa – TMD – Eýropa ko­rı­dorynda onyń tirek pýnkt bol­­ǵan­dyǵynan. Halyqaralyq kó­ter­­me saýda jáne dıstrıbýsııa or­taly­ǵyn qurý maqsatynda saýda ınfra­qu­ry­lymyn damytý kózde­lip otyr. Almaty qalasyndaǵy ónerká­sip­ke ınvestısııalyq múkindiktiń 57 paıyzy shoǵyrlanǵan. Munda tamaq, jeńil, farmasevtıkalyq ónerkásip, máshıne jasaý damyǵan. О́nerkásip óndirisiniń sharyqtaý shegi ótken daǵdarystan burynǵy 2007 jylǵa saı keledi. Sonda 384,5 mıllıard teńgeniń ónimi ón­dirilgen edi. Al daǵdarys kezinde biraz tómen quldyrady. Sóıtse de, byltyrǵy jyldan bastap qaıtadan ósý jolǵa qo­ıyl­dy. 2010 jyldyń alǵashqy jar­ty­synda-aq ósim kólemi odan buryn­ǵy jylmen salystyrǵanda 26,8 pa­ıyzǵa artty. Qazirgi kezde ósý qar­qynynyń artýyna óńdeý óner­kási­bi, metallýrgııa ónerkásibi, son­daı-aq «elektrmen jabdyqtaý, gaz ben bý berý» salalary aıtar­lyq­taı úles qosyp otyr. Kásipkerlikti damytýdyń asa iri ortalyǵy – Almatyǵa osyndaı anyqtama barynsha saı keledi. 2009 jyly munda 77,9 myń shaǵyn jáne orta bıznes nysany bolǵan eken, qarjy-ekonomıkalyq daǵ­da­rys jyldarynda da olardyń sany azaımaǵanyn aıtqan jón bolar. Shaǵyn bıznestiń kásip­oryn­dary negizinen saýda isimen, avtomobılder, turmystyq tehnıka jáne jeke menshik buıymdardy jóndeýmen aınalysady, qozǵalmaıtyn múlik, jalǵa berý, qyzmet kórsetý, óńdeý ónerkásibi jáne qurylys sala­syn­da jumys isteıdi. Qala ekonomıkasyn negizinen jer­­gilikti bıýdjetke túsetin sa­lyq­tyń 60 paıyzyn kásipkerlik quraı­dy. Sodan da qala ákimi Ahmetjan Esimov bas­qa­ratyn Iskerlik keńes shaǵyn jáne orta bızneske barynsha qoldaý kór­setedi. Ási­rese kásipker­lik­ke ákim­shi­lik kedergi jasamaýǵa aıryqsha mán beriledi. Munyń ózi lısenzııa alý­daǵy mashaqatty ba­ryn­sha azaı­typ otyr. Sondaı-aq ká­sip­kerliktiń bes túrine lısenzııa alýdy joıý jó­ninde usy­nys jasal­dy. Bul shaǵyn bıznesti damytýǵa jańa jol asha­tyn bolady. Jalpy kásipkerlikti damytýdaǵy Almaty qalasynyń tá­jirıbesi búkil respýblıkada keńi­nen qoldanylýda. Qalanyń qarjylyq ortalyq re­tinde odan ári damýynyń bola­shaǵy kóp jaǵdaıda baǵaly qaǵaz­dar na­ry­ǵyn damytýǵa baılanys­ty. Ulttyq kompanııalardyń Qa­zaq­standyq qor bırjasyna shyǵýy, ujymdyq ınvestısııalaý ıns­tı­týty men jınaq­taý­shy zeınetkerlik qorlardyń ju­mysyn ıkemdeý ná­tıjesinde Alma­ty qa­lasyn bır­jalyq saýda orta­lyǵyna aınal­dyrýǵa jaqsy negiz qalanyp otyr. Megapolıstiń damýy úshin my­na­daı úlken mindetter tur: qar­jy­lyq rynokqa qatysatyn qazaq­stan­dyq ny­­sandardyń osy qalada or­nyǵýy; otandyq ekonomıkany ja­ńar­tý úshin baǵaly qaǵaz ry­no­gy ar­­qyly halyq­tyń ishki jına­ǵyn iske qosý; qazaq­standyq jáne sheteldik emıtent­ter­diń baǵaly qa­ǵaz­daryn ornalas­ty­ra­tyn alań retinde Qazaqstan qor bır­ja­sy­nyń jumysyn jandan­dy­rý. Osy mindetterdi júzege asyrý maq­sa­tynda qalada úlken sharalar ja­sa­lyp jatyr. 2006 jyldan bastap Almatyda Aı­maqtyq qarjylyq ortalyq (AAQO) jumys isteıdi. Oǵan qaty­sý­shylarǵa keń túrde qyzmet kór­setý kesheni usynylady. Aımaqtyń tabıǵı-rekrea­sııa­lyq áleýeti men halyqaralyq stan­­dartqa saı keletin ınfra­qu­ry­lymy Alma­ty­ny respýblıka­nyń týrıstik qaq­pa­sy dep ataýǵa múm­kindik beredi. Ústimizdegi jyldyń basynda Astana men Almaty qalasynda 7-qys­qy Azııa oıyndary úlken ta­byspen ótti. Jarystar ótkizý úshin 125 jáne 95 metrlik keremet shań­ǵy tramplınder kesheni sa­lyn­dy. Bul keshender tehnıkalyq parametri boıynsha álemdegi eń úzdik­terd­iń qataryna qo­sylady. Son­daı-aq, shańǵy jáne bıatlon stadıondary da boı kóterdi. Balýan Sholaq atyndaǵy sport sa­raıy kúrdeli jóndeýden ótti. Ataq­ty bıik taýdaǵy «Medeý» muz aı­dy­ny men «Shymbulaqtaǵy» shańǵy ký­ror­­ty qaıta jańǵyrtyldy. Dúnıe jú­zin­de uzyndyǵy jóninen ekinshi oryn alatyn gondol joly salyn­dy. Onyń uzyndǵy 4,5 shaqyrym. Bar­lyq sport nysandary halyq­aralyq sarapshy­lar tarapynan joǵary baǵa aldy. Bolashaqta «Shymbulaq» ký­ror­ty álemdegi bıik taýdaǵy eń úzdik degen on kýrorttyń qataryna qosylmaq. Mundaı ǵımarat Orta­lyq Azııada Almatyda ǵana bar. Aq Azıada búkil el úshin úlken oqıǵa boldy. Sonyń arqasynda Al­maty úlken sporttyń tarıhyna enip qana qoımaı, halyqaralyq deńgeı­degi megapolıske aınaldy. Bizdiń qa­lamyzdy qazir búkil álem tanıdy. Halyqaralyq týrızmdi da­mytý úshin Almatyda barlyq jaǵ­daı bar. Osy jaıdy eskerip, qala basshylyǵy týrızmdi odan ári damytýdy basty mindettiń biri sanap otyr. Barlyq saladaǵy jumysty jaq­­sartýdyń nátıjesi halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıyna áser etedi. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, halyq­tyń áleýmettik ómirindegi ıgi óz­geris­ter­di ańǵarýǵa bolady. Ekono­mıkalyq daǵdarystyń áserine qara­maı, búkil elimizdegi turǵyn úı qu­ry­lysynyń 11 paıyzy Almatyda júrgizildi. Soń­ǵy bir-eki jylda 16 myń úles­ker páterli boldy. Jalpy alǵanda, memle­keti­miz­diń saıasatynyń arqasynda aımaqta halyqtyń áleýmettik ómiriniń sa­pa­sy aıtarlyqtaı ósti. Sońǵy bir jylda halyqtyń aılyq jalaqysy 4,3 paıyzǵa ósip, ol qala boıynsha 121,3 myń teńgege jetti. Jumys­pen qamtamasyz etilgen halyqtyń sany 1,6 paıyzǵa ósti. Halyqtyń áleýmettik jaǵ­da­ıyn sóz etkende, densaýlyq saq­taý jú­ıe­sine arnaýly toqtalǵan jón. Táýel­sizdik jyldarynda ol úlken ózgeriske ushyrady. Qan­sha­ma jańa nysandar paıda bol­dy. Bul rette salamatty ómir sal­tyn ornyqtyrý ortalyǵy, kardıologııalyq jáne rev­mato­lo­gııalyq ortalyq, qan or­ta­lyǵy, perınataldyq ortalyq, emdeý-dıag­nostıka ortalyǵy, qa­la­­lyq patologııa-anatomııalyq bıýro, eń­bek jáne áleýmettik qalpyna kel­tirýdiń emdeý ortalyǵy, balany qal­pyna keltirý ortalyǵy, aý­dan­­ara­lyq týberkýlezge qarsy dıspanser kóńilge oralady. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bas­­ta­ma­shylyǵymen júzege asyp jat­qan «100 mektep, 100 aýrýhana» jo­ba­sy qalanyń densaýlyq saqtaý sa­la­­syna aıtarlyqtaı oń yqpal jasa­dy desek lázim. Osy joba aıa­synda qala­lyq neonatal­dyq orta­lyqtyń qury­ly­sy aıaq­ta­lyp, ana men bala­nyń ómiri men densaýlyǵy úshin úlken sharýa tyndyryldy. Bul bú­kil res­pýb­lıkadaǵy jańa týǵan balalar­dyń kardıohırýr­gııa­syn jú­ze­ge asyra­tyn perına­tal­dyq orta­lyq bolyp tabylady. Táýelsizdik jyldarynda qala­da­ǵy jalpy bilim berý isi jańa deń­geı­ge kóterilgenin kóp dálel­deý­diń qajeti joq. Qalada buryn da bilim berý mekemeleri jumys istedi, qa­jet­ti ótep jatty. Sóıtse de bilim berý­diń jańadan 42 memlekettik ny­sany salynypty. So­nyń 20-sy soń­ǵy úsh jyldyń esebine kiredi: 11 balabaqsha, 5 mektep, 11 estý kemistigi bar balalarǵa arnalǵan mektep-ın­ternat, úsh mektepke jańa qosym­sha ǵımarattar salynǵan. Sózdi túıip aıtqanda, almatylyqtar elimizdiń bas merekesin osyndaı tabystarmen qarsy alǵaly otyr.   Almaty Jazylmaǵan jyr ma eken, Shertilmegen syr ma eken? Kóktóbeniń etegi – Kóktem kóshken bir meken. Almasy da azaıyp, Arnasy da azaıyp, Qaıran shahar ǵajaıyp Sál muńaıyp tur ma eken?   Shabyt bolyp sharyqtap, Baqty qushqan Almaty. Jeti ózennen qalyqtap Aqqý ushqan Almaty. Jeltoqsannyń janylǵan Qaıraǵyndaı Almaty. Azattyqtyń saǵynǵan Baıraǵyndaı Almaty.   Araılaryń ópkende, Kógeretin kóktembiz. Kóktóbedeı kók belge О́leń izdep jetkenbiz, О́mir izdep jetkenbiz. Saıraǵasyn umtyldym Tańda qusym, Almaty. Qazaq degen jurtymnyń Armanysyń, Almaty.   Tundyratyn tumamdy Tunyǵymsyń, Almaty. Munar-munar munarly Ǵumyrymsyń, Almaty. Aqyn bolyp fánıge Kirdik keshe, Almaty. О́leń atty sábıge Kindik sheshe – Almaty. Ǵalym JAILYBAI, halyqaralyq «Alash» ádebı  syılyǵynyń laýreaty.   Metro – el mereıi Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda kópten kútken Almaty metrosy iske qosylmaq. Biz osy mańyzdy oqıǵaǵa oraı «Metropolıten» memlekettik kommýnaldyq mekemesiniń dırektory Murat О́kshebaevqa jolyqqan edik. – Murat Tańqybaıuly, tek almatylyqtar ǵana emes, búkil Qazaqstan halqy metro­nyń iske qosylýyn asyǵa kútýde. Bizdiń bilýimizshe, metromen zaýlaıtyn sátterge sa­naýly kúnder qaldy. Osy tarıhı kúnge daıynsyzdar ma? – Biz Elbasynyń bergen tapsyrmasy boıynsha jeltoq­san aıynyń basynda metro­polı­ten­niń qurylys jumys­taryn bitirip, iske qosýymyz kerek bola­tyn. Qazirgi tańda bar­lyq ju­mys­tar tolyqtaı aıaqtaldy. Tek ashylýǵa daıyn­dyq jumystary júrgizilýde. Sondyqtan, belgilengen mejede Almaty turǵyn­dary metro­ny paıdalana alady degen senimdemin. – Metro jelisiniń jalpy uzyndyǵy qandaı? Neshe stansa iske qosylatyn bola­dy? Jolaqysy qansha? – Iske qosylaıyn dep otyrǵan metronyń alǵashqy kezegi. Onyń uzyndyǵy 8,56 km. Bul jeliniń boıynda jeti beket ornalasqan. Alǵashqy kezde 7 poıyz qatynaıtyn bolady. Jol­aqyǵa keletin bolsaq, onyń mólsheri shamamen 75-100 teńge aralyǵynda. Qalalyq máslıhat jol­aqynyń naqty somasyn daýys berý arqyly bekitedi. – Shet memleketterde bolyp jatqan neshe túrli oqıǵa­lar­dan keıin, bizdiń metro qaýip­sizdigi taqyrybyn aınalyp ótý­ge bolmas. Osy týraly aı­typ berseńiz. – Almaty metrosyna mingen árbir jolaýshy óz ómiri úshin alańdamaýyna bolady. О́ıtkeni, metronyń qaýipsizdik jáne avto­mattandyrylǵan basqarý júıe­lerin ornatý barysynda, biz shet memleketter metrolarynyń jú­ıe­leri men onda oryn alǵan lań­kestik oqıǵalaryn, zań buzýshy­lyq áreketterdiń barlyǵyn esker­dik. Shetel metrolarynda qol­dany­latyn ozyq úlgidegi tehnologııalar men júıelerdi engizdik. Almaty metropolıteninde otyz­ǵa jýyq avtomat­tandyryl­ǵan qaýipsizdik júıeleri orna­tyl­ǵan. Barlyq jerde beınekameralar or­natyldy. Sonymen qatar, metroda polısııanyń ar­naıy bólimshesi qyzmet atqara­tyn bolady. Bizde engizilgen tehnologııalar TMD metrolarynyń eshqaısysynda joq. – Jeltoqsan aıynda iske qosylatyn 7 beketten basqa stansalar salyna ma? Jal­py, metronyń keleshegi qandaı? – Almaty metropolıteni tek osy iske qosylatyn 7 beketpen shektelip qalmaıdy. Al­ma­ty sııaq­ty alyp shaharǵa shy­naıy paıdasy tıip, turǵyn­dar­dyń jú­rip-turýynyń qolaıly­ly­ǵyna septesýi úshin metro jelisi qala shetindegi kentter men shaǵyn aýdan­dar­dyń aýma­ǵyn da qamtýy kerek. Bul máse­le­ge qa­tysty jumys­tar atqarylýda. Ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda Almatynyń ortalyǵyn Qalqaman kentimen baılanys­ty­ratyn metronyń ekinshi keze­giniń qurylysyn bastadyq. Ol Alataý beketinen jalǵasyn taýyp, Abaı dańǵylynyń asty­men týra Qal­qaman kentine deıin barady. Qa­zir­gi tańda 300 metr­den astam ton­nel qazyldy. Bul joldyń bo­ıynda taǵy 5 stansa salý jos­parlanyp otyr. Qazan aıynda qa­la­lyq más­lı­hat be­ket­terdiń ataýyn da bekitti. Son­dyqtan, qa­ra­jat ýa­qy­tyn­da bólinip otyr­sa, 5-6 jyl kó­le­minde ekinshi kezek­tiń quryly­syn tolyq­taı aıaqtaı­myz degen úmittemiz. Sonymen qatar, Almaty-I temir jol beketine aparatyn jerústi jol jobasy da daıyn. Áńgimelesken Aıgúl ShAHMARAL, jýrnalıst.   Alataý aýdany. Avtory - Elbasy Alataý aýdany Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń tikeleı tap­syr­masymen Almaty qala­sy­nyń sol­tús­tik-batysynda sho­ǵyr­lanǵan el­di mekenderiniń kóp jyldar boıy qor­dalanǵan áleý­mettik-ekonomı­ka­lyq másele­l­erin sheshý maq­satyn­da 2008 jy­ly shilde aıynda qurylǵan bola­tyn. Sol ýaqyttan beri ol Al­ma­ty qa­lasynyń qalyp­ty ómir sú­rip jat­qan aýdandary qataryna qo­sylyp, turaqty ilgerileý jolyna túse bildi. Búginde aýdannyń damýyna bar­­lyq jaǵdaılar jasalýda. Eń aldy­men, aýdanda memlekettik basqarý mekemeleri – aýdan ákimi appara­ty­nyń ǵımaraty, halyqqa qyzmet kór­­setý ortalyǵy, salyq basqar­ma­sy, prokýratýra, aýdan­dyq sot, ishki ister basqarmalary qurylyp, óz mindetterin tolyq­qan­dy atqarý­da. Aýdan tur­ǵyn­daryna yńǵaıly bolýy úshin or­talyǵy retinde «Shańyraq-2» shaǵyn aýdany belgilenip, az ýaqyt aralyǵynda jo­ǵaryda atalǵan mekemeler shoǵyr­lan­ǵan ákimshi­lik kesheni salyndy. Bas-aıaǵy 3 jyl ishinde jańa aý­dannyń damýyna qalalyq jáne res­pýb­lıkalyq bıýdjet esebinen 48 mlrd. teńge kóleminde qarajat bólindi. Osy oraıda, alǵashqy kúnnen bastap qajetti áleýmettik nysan­dardy salý jumystary basty na­zar­ǵa alyn­dy. 3 jyl ishinde «Ul­jan», «Áı­ge­rim-2» shaǵyn aýdan­daryn­da 1200 oryn­dyq zamanaýı talaptarǵa saı jal­py bilim beretin mektep salyn­dy, «Shańyraq-1» shaǵyn aýdanynda sporttaǵy da­ryn­dy balalarǵa arnal­ǵan respýb­lıkalyq sport ınternaty ashyldy. «Shańyraq-2» shaǵyn aý­da­nynda 1 aýysymda 200 adam qa­byl­daı­tyn qalalyq emhana iske qo­syl­dy. Son­daı-aq «Shańyraq-1» sha­ǵyn aý­danynda 120 oryndyq, «Sha­ńy­raq-2», «Uljan-1», «Darhan» sha­ǵyn aýdandarynda 320 oryndyq ba­la­baqshalar paıdalanýǵa berildi. Jalpy uzyndyǵy 100 shaqy­rym bolatyn 257 kóshede qurylys-jón­deý jumystary júrgizilse, aýdan aýmaǵyn gazdandyrý jumys­tary aıa­synda uzyndyǵy 117 shaqy­rym gaz qubyry tartyldy. Muny­men qosa, 155 shaqyrym elektr jú­ıeleri tar­tylyp, 86 jańa trans­for­ma­tor­lyq qondyrǵy ornatyl­dy. 13 ­shaqyrym sý qubyry tar­ty­lyp, 5 shaqyrymda káriz júıeleri júrgizildi. Alataý aýdany qurylǵan kún­nen beri oń sheshimin taýyp kele jatqan basty másele – óz betimen ba­syp alyn­ǵan jer telimderin zań­dastyrý bolatyn. Búginde aýdan aý­maǵynda óz betimen jer basyp alý áreketteri tolyǵymen toqtatyldy. Zańsyz jer telimderi zańdas­ty­ry­lyp, tur­ǵyn­dar kóp jyldar boıy arman etken zańdy qujattaryna qol jetkizýde. Arnaıy júrgizilgen ınventarızasııa kezinde anyq­tal­ǵan 4523 zań­syz jer telimderiniń 3895-i boıyn­sha zańdastyrý jónin­de sheshimder shyǵaryldy. Zań­da­sý­ǵa jatpaıtyn jer telimderinde tu­ra­tyn azamat­tar­dyń da máselesi sheshimin tabýda. Búginde bul tur­ǵyndar úshin «Qa­ra­sý» shaǵyn aý­danynda 600 turǵyn úıdiń qury­lysy júrip jatyr. Aýdanda jalpy qala boıynsha údemeli ekonomıkalyq damýdyń basym baǵytynyń biri – Indýs­trıal­dyq aımaqty damytý joba­sy iske asyrylýda. Jobaǵa sáı­kes taıaý bolashaqta 490 gektardy quraıtyn aımaqta óndiris pen áleýmettik ınfraqurylymdy da­mytý, jańa jumys oryndaryn qurý kózdelgen. Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­­sizdiginiń 20 jyldyǵy aıasynda «Trýdovık» shaǵyn aýdanynda «Ha­lyq» atty sporttyq saıabaq kesheni ashyldy. Jeltoqsannyń ba­syn­da «Darhan» shaǵyn aýdanynda qazirgi zaman talaptaryna saı sa­lynǵan aýdandyq ishki ister basqar­masy­nyń ǵımaraty qoldanysqa berilmek. Osylaısha avtory Elbasy bo­lyp tabylatyn aýdan bolashaqta kórkeıip, damı bermek.   Shyǵys aınalma joly shyraıly-aq Alataý baýraıyndaǵy arý qa­lada eń iri de eleýli joba­lar­dyń birinen sanalatyn shy­ǵys aınalma avtomobıl joly­nyń qury­ly­sy aıaqtalýǵa ja­qyn. Bú­ginderi joldyń máreli bóligin­degi ju­mystar qyzý qar­qynmen óris­te­gen. Bul ju­mystardy Iýrıı Slýev jetekshilik etetin «Dormehstroı» JShS ujymy júr­gizýde. Alty jolaqty keń ma­gıstralǵa tús­ken­nen-aq jyl­dam­dyqty saǵa­ty­na 80 shaqy­rym­ǵa jetkizip, ushyrta jónele­siz. Munda av­to­kólik ıeleriniń qaýipsizdigi qam­ta­masyz etilgeni birden baı­qa­la­d­y. Eki jerasty jáne segiz jer­ústi jaıaý júrgin­shi­ler ótke­lek­teriniń salynýy shyǵys aınalma jolynyń taǵy bir artyqshylyǵy bolmaq. Mega­po­lıstiń eń iri jo­basyn aıaqtaý úshin qurylys­shy­lar ýaqytpen sanaspaı, erteden qara keshke deıin jumys isteýde. Ál-Fara­bı dańǵylyndaǵy Tát­tim­bet kóshe­si­niń buryshynan bas­ta­la­tyn shy­­ǵys aınalma jo­ly­nyń jal­py uzyndyǵy 7,2 sha­qy­rym. Ol Halıýllın jáne Nıkolaev kóshe­­leriniń qıylysyn­daǵy úsh deń­geıli kólik jola­ıy­ryǵynda tú­ıin­deledi. Sóı­tip, osy aradan Qul­ja kúre jo­ly men Talǵar jaqqa taram­da­lyp ke­tedi. Jol­aıyryqqa deıingi qoz­ǵalys osy taıaý kún­der­de ashyl­maq­shy. Odan ári aıyrymdyq jolaqtar, ja­ryq­­tandyrý, jıekjoldar, aryq­­tar, abattandyrý men kór­keı­tý ju­mystary qala­dy. Sonymen, Táýelsizdik merekesine qaraı al­matylyqtar men qala qonaq­tary ortalyqtan ha­lyq­aralyq áýe­jaıǵa deıin on bes mınótte jetý múmkindigin alady.   Tildik ahýal aıshyqtary Almaty qalasynyń jergilikti bıýdjetinen memlekettik tildi damytý jumystary úshin 2008 jyly 113 mln.teń­ge, 2009 jyly 124 mln.teńge jumsalsa, 2010 jyl­ǵa 175 mln. teńge, 2011 jyl­ǵa 187 mln. teńge qarjy bólindi. Qalanyń jergilikti at­qarý­shy organdaryndaǵy memlekettik tildegi qujat aına­ly­mynyń kórsetkishi artyp keledi. 2008 jyly 60%, 2009 jy­ly – 65%, 2010 jyly – 75% boldy, al bıyl 82%-ǵa jetti. 19 etnomádenı ortalyq­tyń 28 tobyndaǵy 371 tyń­daý­shyǵa qazaq tili, 16 etnomádenı orta­lyq­ta 32 topqa bólingen 497 tyń­daýshyǵa óz ana tilderi oqytylýda. Almaty qalasynyń jergilikti atqarýshy organdarynda jumys isteıtin memlekettik qyzmetshilerdiń qazaq tilinde is júrgize alatyndary 65%-dy, ár túrli deńgeıde túsine­tin­deri  27%-dy quraıdy. Qazaq tilinde tárbıeleıtin jáne bilim beretin balabaq­sha­lar men mektepterdiń sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Iаǵnı, qala­da qazaq tilin tutynýshylar qa­tary kún sanap kóbeıýde. Al­ma­tydaǵy 216 balabaqshanyń 81-i qazaq tilinde, 82-si – aralas. Olar­da tárbıelenýshilerdiń 15 myńy – qazaq. Buǵan qosa, 18 myń sábı aralas toptarǵa baryp júr. О́zge ult ókilderiniń óz ba­la­laryna qazaqsha tárbıe berýge degen yqylasy jyl saıyn ar­typ keledi. Qalada ózge ult ókil­deriniń balalary 3692 qazaqsha tárbıelenýde. Taza qazaq tilinde oqyta­tyn mektepterdiń sany 50-ge jetti. Al, 1989 jyly olar­dyń sany – 7, 1999 jyly – 32 bolǵan. Soń­ǵy úsh jyldyń ishinde ǵana onǵa jýyq qazaq mektebi ashyldy. Olar­dyń barlyǵy – jańadan sa­lynǵan ǵıma­rattar. Taıaý jyl­dary taǵy da 7 qazaq mektebi shańyraq kóter­mek. Ara­las mektepterdi jeke bó­­lip shyǵarýdyń da júıeli jos­pary bar. Osydan jıyrma jyl buryn Almatydaǵy qazaq mektepterinde oqıtyn balalar sany 8 myńdaı ǵana bolsa, bıylǵy oqý jylynda olardyń sany 70 myńnan asty. Almatydaǵy 53 joǵary oqý ornyndaǵy 186 myńnan astam stýdenttiń jartysynan astamy ana tilimizde oqıdy. Salys­ty­ryp qaraǵanda, 1990-1991 oqý jyl­­dary joǵary oqý oryn­darynda qazaq tilinde oqytatyn toptar sany 13,6 paıyz bolsa, 2000-2001 jyldary 30,1 paıyzdy qu­raǵan. Al ótken oqý jylynda qazaq tilindegi toptardyń sany 51,6 paıyzǵa jetti. Aıqarma bettiń materıaldaryn daıyndaǵan Almaty bólimshesiniń tilshileri Mamadııar Jaqyp, Qorǵanbek Amanjol. Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV,  Sársenbek QYZAIBEKULY.