Quqyq qorǵaý qyzmeti qaraldy

1995 jyly jańa Kons­tıtýsııamyz qabyldanǵan kezden bastap el azamattary sot­ta zań boıynsha óz quqyq­ta­ryn qorǵaýǵa, barlyq derlik daýlaryn sot arqyly sheshýge tolyq múmkindik aldy. Alaıda qazirgi kúni osy talaptar óz sheshimin taýyp kele me? Ár­kimniń óz konstıtýsııalyq qu­qyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaý qalaı qam­tamasyz etilýde? Bul máse­le­ler kimdi bolsa da oılan­dy­ratyny anyq. Mine, osyǵan oraı keshe Prezıdent janyn­daǵy Adam quqyqtary jónin­degi komıssııa otyrysy bolyp ótti. Atalǵan keńeıtilgen ke­ńes­te elimizdiń Joǵarǵy So­ty­nyń árkimniń konstıtýsııalyq qu­qyqtary men bostandyq­ta­ryn sot arqyly qorǵaýyn qamtama­syz etý, sondaı-aq sot organ­da­rynyń adam quqyq­ta­ry sala­syndaǵy ratıfıkasııa­lanǵan halyqaralyq sharttar norma­la­ryn qoldaný jónin­de­gi qyzmeti talqylandy. Bul úshin oty­rys­tyń jumysyna respýblıka bı­li­giniń zań shy­ǵarýshy, atqarý­shy jáne sot tarmaqtary organ­darynyń ókil­deri, advokattar, quqyqtaný­shy ǵa­lymdar, ha­lyq­aralyq jáne úkimettik emes quqyq qorǵaý uı­ymdarynyń ókilderi qatysty. Áýelgi baıandamany Jo­ǵar­ǵy Sot sýdıasy Á.Júkenov ja­sady. Ol ótken kezeń ishinde adam­nyń jáne azamattyń qu­qyq­tary men bostan­dyq­ta­ryn, eldiń konstıtýsııalyq qu­ry­ly­myn, birtutas ekono­mı­kalyq jáne quqyqtyq ke­ńis­tigin qor­ǵaý jolynda óz óki­lettikterin júzege asyra­tyn sot bıligin óz aldyna derbes, táýelsiz memlekettik bılik tarmaǵy retinde ornyq­ty­rý jóninde belgili bir sharalar júzege asyrylǵanyn atap kórsetti. Elimizdiń Jo­ǵarǵy Sotynyń Qazaqstannyń árbir azamatynyń óziniń kons­tı­tý­sııa­lyq quqyqtary men bos­­tandyqtaryn sot arqyly qor­ǵaýyn qamtamasyz etý bary­syn jáne adam quqyqtary sa­la­syndaǵy ratıfıkasııa­lan­ǵan ha­lyqaralyq sharttar nor­ma­la­ryn sot organdary­nyń qoldaný jáıi týraly jan-jaqty aıtyp berdi. Búgingi tańda Qazaqstanda úsh býyndy sot júıesi qu­ryl­ǵan. Mamandandyrylǵan eko­no­mıkalyq, ákimshilik, qyl­mys­tyq, áskerı sottar jumys isteýde. Qazaqstannyń quqyq­tyq júıesine 2007 jyldan bastap alqabıler ınstıtýty engizildi. Qazaqstannyń sot júıesinde sottyń sanksııa­sy­men tutqyndaý jónindegi erek­she ókilettikter 2008 jyl­dan bastap prokýratýra organ­darynan alynyp, sotqa berildi. Osy qadam memlekettiń bú­kil álemde qabyldanǵan adam quqyqtary salasyndaǵy jal­py­ǵa birdeı tanylǵan stan­darttarǵa bekemdiginiń jar­qyn kórinisi bolyp tabylady. Osy oraıda ústimizdegi jyly elimizdiń Sýdıalardyń ha­lyq­aralyq assosıasııasynyń to­lyq músheligine qabyldanýy Qazaqstannyń sýdıalar qoǵam­dastyǵynyń azamattardyń qu­qyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi ju­my­syn taný bolyp tabylady. Osylaısha sot reformasy Qa­zaqstanda júzege asty dep aı­týǵa bolady. Alaıda, ornyq­qan úsh býyndy sot júıesi jetkilikti dárejede tıimdi bolmaı shyq­ty. Halyqtyń ob­lystyq sottardan alystap ketkeni baıqalady. Azamattar oblystyq satylardy aınalyp ótip, tikeleı Joǵarǵy Sotqa júginetin bolyp aldy. Osy qatelikter oblystyq sot­tarda túzetilýi kerek edi. О́ıtkeni, Joǵarǵy Sotqa Konstıtýsııa boıynsha júktelgen jergilikti sottardyń qyzmetin qada­ǵa­laýdy júzege asyrý mindeti sot isteri boıynsha qadaǵalaý­men almastyryldy. Sondyqtan oblystyq sot­tarda zańdy kúshine enbegen sheshimder men úkimder týraly shaǵym berý boıynsha appe­lıa­sııalyq alqa jáne zańdy kú­shine engen sot aktilerin qaıta qaraý boıynsha kassasııalyq alqa qurylady. Osynyń arqa­synda qazirgi tańda Qazaqstan azamattarynyń, sondaı-aq el aýmaǵynda turaqty nemese ýa­qytsha turatyn ár adamnyń sot arqyly óz quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy qam­tamasyz etý adam qu­qyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy halyq­ara­lyq-quqyqtyq standart­tar­dyń yqpalymen zor mánge ıe bola bastady. Adam quqyq­tarynyń asa mańyzdy qun­dy­lyq ekenin halyqaralyq qaý­ym­dastyq pen bizdiń memleketimiz qazir moıyndap otyr. Qorytyndylaı kelgende oty­rysta sot júıesiniń ashyqtyq pen aıqyndylyq deńgeıin jo­ǵarylatý qajet ekendigi aıty­lyp, sot tóreligin demo­kra­tızasııalaýdyń mańyzdy komponenti bolyp tabylatyn ha­lyqtyń sot qyzmeti týraly aq­paratqa qol jetimdiligin ul­ǵaıtý, sondaı-aq halyqtyń sotqa degen senimin odan ári arttyrý qajettigi sóz boldy. Kún tártibindegi ekinshi má­sele boıynsha IIM Jol polı­sııa­synyń qyzmetin jetildirý, jol qozǵalysy qaty­sý­shy­lary­nyń quqyqtaryn ha­­lyqaralyq standarttarǵa sáı­kes qamta­ma­syz etý jónindegi atalǵan komıssııa usynymda­ryn júzege asyrý týraly baıan­daldy. Komıssııa usynym­dary Elbasyǵa, Joǵarǵy Sotqa, Parlamentke jáne Úki­metke jol­danatyn bolady. Aleksandr TASBOLATOV.