Qazaqstan ıadrolyq bombadan ózin aýlaq ustaıdy

Hafız Mataev sonadaıdan sańy­raý­qulaq tárizdes bulttyń kóteril­ge­nin kórgende birden jerge jabysa tú­setin. Alpys jyl burynǵy jary­lys­tyń jańǵyryǵy onyń esinen áli shyǵa qoıǵan joq. «Sol kúni biz jerden shyqqan gúrildegen daýysty estidik», – deıdi ol. 81 jastaǵy Mataev Keńes Oda­ǵy­nyń basty ıadrolyq synaq alańyna kórshiles eldi mekende ǵumyr keshken. Ol jarylystyń artynsha ile-shala aýyldarynda seńgir kókti qaptap ketetin qyzǵan qumnyń jaýynyna eti úırenip ósti. Burynyraqta mektep dırektory bolǵan ol óziniń uzaq jasaýyn aqyr-sońynda ol mekennen kóship ketkenimen baılanystyrady. Ákesi de, sheshesi de obyrdan qaıtys boldy. Keıinnen aǵasy da sol aýrýdan kóz jumdy. «Bul meniń basymdaǵy qasiret», – deıdi ol. Keńes ókimeti Qazaqstannyń shy­ǵy­syndaǵy Semeı polıgonynda 1949 ben 1989 jyldar aralyǵynda 456 ıad­ro­lyq synaq ótkizgen. Birinshi jar­y­lystan týra 42 jyldan soń, 1991 jyl­dyń 29 tamyzynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev synaq alańyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Budan birneshe aıdan soń Qa­zaq­stan óz táýelsizdigin aldy. Bul eldiń ıadrolyq qarýsyzdanýyna keń jol ashty. Ortalyq Azııadaǵy memleket Ke­ńes Odaǵynan «muraǵa» qalǵan aýqy­my jóninen álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenalynan erikti túrde bas tartty. Ony joıýda Qazaqstanǵa álem­dik qoǵamdastyq qoldaý kórsetti. «Jańa memlekettiń kúshi ıadrolyq qarýdy ıelenýde emes, ony qoldanbaý men odan tolyq bas tartýda dep sheshti halqymyz», dedi Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń jaqyndaǵy sózderiniń birinde. *  *  * Qazaqstan óz basynan ótkergen ıadrolyq synaqtyń náýbetterin elge tıesili arsenaldan erikti túrde bas tartýy arqyly qabyldaǵan sheshimimen qýattaı tústi. Synaqtan 1,5 mıllıonnan astam adam zardap shekti. «Ra­dıasııalyq sáýleden ekologııalyq apatqa ushyraǵan aımaq 300 000 sharshy shaqyrymdy alyp jatyr, bul Germanııa sııaqty Eýropanyń alyp memleketiniń aýmaǵyna parapar», – dedi Nursultan Nazarbaev polıgon­nyń jabylǵanyna 20 jyl tolýyna oraı ótkizilgen konferensııada. 1953 jyly synaq júrgizilgende aýyldaǵy basqa turǵyndarmen úsh aı boıy kıiz úılerde turý úshin kóshiril­genderin eske alady Mataev aqsaqal. «Olar bizge jarylysqa qaramańdar dep eskertý jasady», – deıdi ol. «Biraq jastar áýesqoı, qyzyqqysh emes pe», – dedi artynsha. Áıteýir, sol jyly tym bolmasa eskertý jasaldy. Araǵa tórt jyl salyp birinshi synaqtar ótkizilgende quzyrly organdar onyń ata-anasyna eshnárseden qorqýdyń qajeti joqty­ǵyn aıtypty. «Odan esh qorqýdyń qajeti joq dep aıtyp edi», – dep eske alady aqsaqal. Aýdany 18 500 sharshy shaqyrym­dy quraıtyn polıgonnyń aýmaǵyn sol kezdegi Iosıf Stalınge qarasty keńestik memlekettik qaýipsizdik bas­shy­sy Lavrentıı Berııa tańdaǵan bo­latyn. Tańdalǵan oryn turǵylyqty adamy joq jer sanalǵan edi. Biraq, shyn máninde ol jerdi meken etkender bar bolatyn. Kóp uzamaı olar túrli aýrýlarǵa shaldyǵa bastady. Jergilikti emshilerge obyr ne leıkemııa syndy dıagnoz qoıýǵa resmı túrde tyıym salynǵan-dy. Olar, so­ny­men birge, bertin kele jarııa bolǵan Keńes ókimeti zamanyndaǵy jazba­larǵa sáıkes osy aımaqta óz-ózine qol salý kórsetkishiniń respýblıkalyq ortasha kórsetkishten eki ese kóp bolǵanyn da jasyryp qalǵan. «Bári de munyń zııandy ekenin biletin, biraq barar jer qaısy?» – deıdi basqa bir turǵyn, 74 jastaǵy Maqsut Qosh­janov. Ol óziniń eki ápkesiniń kóz jumýynyń sebebi jarylystyń salda­rynda dep sanaıdy. Polıgon aımaǵynyń keı jerinde radıasııanyń deńgeıi kúni búgin de qaýipsiz kórsetkishten joǵary. *  *  * AQSh-tyń energetıka máseleleri jónindegi resmı ókili Poneman (Po­neman) synaq alańynyń jabylýyn «aıryqsha úlgige» balaıdy. Álem boıynsha ıadrolyq synaq sany sońǵy onjyldyqta aıtarlyqtaı kemidi. Bul ýaqyt aralyǵynda tek Soltústik Koreıa ǵana halyqaralyq moratorııdi buzǵan bolatyn. Bir onjyldyqta 500-ge jýyq jarylys jasalǵan. Bul Qazaqstan úshin búgin qaıta­la­nýyn eshkim qalamaıtyn el tarıhy­nyń ajyramas bólshegine aınaldy. «Bárinen de buryn, bul jamandyqty jeńý saltanaty boldy», – dep atap ótti Qazaqstan Prezıdenti óz sózinde. Robın PEKSTON.