Din memleketten bólek bolǵanymen, qoǵamnan bólek emes

Keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń ǵımaratynda Din isteri agenttigi, Bilim  jáne ǵylym, Syrtqy ister mınıstrlikteriniń birlesip uıymdastyrýymen Qazaqstan dintanýshylarynyń birinshi forýmy ótkizildi. Forým jumysyn Din isteri agenttiginiń tóraǵasy Qaırat Lama-Shárip kirispe sózben ashyp, minberge Parlament Senatynyń depýtaty, fılosofııa ǵylymda­rynyń doktory Ǵarıfolla Esimdi shaqyrǵan. Senator ǵalymnyń baıan­­damasy dintaný biliminiń má­selelerine arnalǵandyqtan, ol sózinde qazirgi kúngi elimizdegi dintanýshylardy daıarlaý isine toqtaldy. Bul Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde, Qaraǵandyda, Taraza­daǵy joo-larda qolǵa alynǵa­nymen, alaıda ony ári qaraı óristetý asa mańyzdy, óıtkeni, ondaı mamandar qajettigi aıqyn seziledi. Jalpy, osy dintaný isinde men túsinbeıtin bir nárse bar. Ol – baıaǵy keńester zamanynda qudaı joq dep júrgen ateıster­diń qazir taban astynda dintaný­shylarǵa aınalyp shyǵa kelýi. Keıbireýlerdiń osylaısha jalt burylǵanyna tańdanysyn jetkizgen senator ári qaraı dintaný isindegi zańnyń mańyzdy­ly­ǵyna toqtaldy. Dintanýshylar óz jumysyn zańǵa súıenip atqarýy tıis. Bizdiń qolymyzda qoǵamda da, Parlamentte de qyzý talqy­lanǵan jańa jaqsy zańymyz bar. Ata Zańymyz boıynsha  din memleketten bólingen, biz – zaıyrly memleketpiz. Alaıda, memleket dinnen qansha bólingen desek te, dindi qoǵamnan bólip qaraı al­maımyz. Qoǵam degenimiz – memle­kettiń sýbstansııasy ǵoı. Máse­leniń kúrdeliligi de osynda. Memleket dinge degen qatysyn zań arqyly belgileıdi, zaıyrly mem­le­kettiń basqa áser etý joldary joq. Osy jerde elimizdegi dinı birlestik qurýshylardyń zańdy tereń túsinýleri qajettigin aıt­qym keledi. Sonda ǵana eshqandaı máseleler týmaıdy, din órke­nıet­ti jolǵa túsedi.  Munymen qosa, degen senator, zańnyń mátinin nasıhattaý qajet. Eshkimniń kóńi­line kelmesin, keıbir buqaralyq aqparat quraldarynda zań mátinin durys uǵynbaýshylyq seziledi. Biz zaıyrly memleket bolǵan­dyq­tan, rýhanı qajettilikter men dinı qajettilik degen másele bar.  Zańda dinı qajettilikter kórse­tilgen,  din degenimizdiń ózi  rýha­nııattyń bir quramdy bóligi emes pe, alaıda osy jerde rýhanı álemimizdegi aqyn-jazýshylar­myz,  óner adamdary qaıda qala­dy. Olar biz de rýhanııatpen shu­ǵyldanyp júrmiz deıdi ǵoı. Mine, osy jerdegi názik tusty áli de oılana túsýimiz kerek, degen ǵalym keıbir din ókilderiniń biz Qazaq eliniń búkil rýhanııatyna jaýap beremiz degenderi  óte jań­saq oı ekenin aıtty. Son­dyq­tan, zańdy alǵa tartqanda aldymen qazaq tilindegi mátinge súıengen abzal. О́ıtkeni, zań túbiri qazaq tilinde jasalǵan, sol sebepten zań aıasynda jumys jasaýda osy mátin basshylyqqa alynsa qatelik bolmaıdy, dedi. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Sheıh Ábsattar qajy Derbisáli: «Bıylǵy jyl – erekshe jyl. Búgin 16-sy eken, tap bir aıdan keıin Qazaqstan táýelsiz­diginiń 20 jyldyǵyn toılaımyz. Osy Uly toı qutty bolsyn. Uly toı degennen shyǵady, bul bizdiń dinimizdiń de táýelsizdik alýynyń 20 jyldyǵy bolyp tabylady. О́ıtkeni, dinniń táýelsizdikke deıin qandaı jaǵdaıda bolǵanyn bárimiz bilemiz. Osy jyldar ishinde 100 jylǵa tatyrlyq ister jasaldy. Keńestik dáýirdegi belgisiz elimiz álemge tanyldy. Men ózim sol zamanda shetelde oqyǵan adammyn, sonda bizdi olar orys, biraq dini musylman dep tanyǵan zaman ótti. Qazaqstan degen ataý estilmeıtin. Munyń barlyǵy aıta bersek, kóp áńgime, men osy minberden 20 jyl ishinde din salasynda atqarylǵan isterge toqtalsam», – dedi. Kelesi kezekte sheıh 1991 jyly 68 meshit qana bolǵanyn, onyń ózinde munarasy barynyń kúmbezi joq, kúmbezi barynyń munarasy joq bolyp kelgenin, al qazirgi kúni elimizde 2500 meshit jumys isteıtinin aıtty. 20 jyl ishindegi atqarylǵan isterdiń bir parasyna toqtalǵan ol alǵa­shyn­da bizdiń dinı qyzmetker­lerdiń arnaıy bilimderi de bolmady, dedi. Sodan aqyldasyp, keńesip, «Nur-Múbárak» ýnıversıtetin ash­tyq. Joǵaryda aıtylǵan osy 20 jyl ishinde ashylǵan meshitterdegi ımamdardyń da arnaıy bilimderi   joq edi. Jaǵdaıdy qalaı túzeý kerek degen nıetten Almaty qalasynda ımamdardyń bilimin jetildiretin ıslam ıns­tıtýtyn ashtyq. Kúni búginge deıin sony 850 ımam bitirip shyqty. Bul – úlken olja, tabys qoı dep oılaımyz. Al tarıhqa júginsek, dep jal­ǵady sózin Á.Derbisáli, bizdiń qa­zaq jerinde, búkil Ortalyq Azııada medreseler bolǵan. Ǵalym baba­la­ry­myz Ábý Nasyr Ál-Farabı, Ulyq­bek, Ibn Sına, Dýlatı sol medreselerden bilim alǵan. Medrese tú­lekteri. Sol medreselik bilim bi­reýiniń ataqty dáriger, biriniń as­tronom, biriniń memleket qaırat­keri, bireýiniń álemge áıgili ǵulama ǵalym bo­lýyna negiz saldy. Mine, biz osy dástúrdi jalǵastyryp, me­dre­seler ashtyq. Ony  bitirgender­diń bir de biri jumyssyz qalǵan joq, úzdik támamdaǵandary bilimderin ári qaraı joo-larda jalǵas­ty­rýǵa múmkindik aldy. Osylaı degen  Ábsattar qajy Derbisáli elimizdegi dinı sektalarǵa qatysty da pikirin bildirdi. Dúnıe júzinde ıslam dininde 4 mazhab bar, dedi osy oraıda qa­jy. Málıkı mazhabyn afrı­kalyq musylmandar ustansa,  sháfıǵı mazhabyn Mysyr, Malaızııa, Indonezııa jáne Qap taýyndaǵy cheshen baýyrlar, al hanbalıdi Saýd Arabııasy, Parsy shyǵanaǵynda turatyndar, biz ustanatyn hanafı mazhabyn Úndistan, Pákstan, Aýǵanstan, Túrkııa men Ortalyq Azııa jáne burynǵy Odaq sheń­berindegi musylmandar tutady. Osylardyń ishinde bizdiń mazhab, eger qazirgi zamanaýı tilmen aıtsaq, demokratııalyǵy basym­daý mazhab. О́zgeleri qatal, bizdikin abzalyraq dep sanaımyz. Al salafıler degenmiz – bul hanbalı mazhabyn negiz etip alǵan iri aǵym. Bul qatty jol. Al ahmadıshylar – ol anyq sekta, olardyń qajylyq jasaýǵa da qu­qyqtary joq. Oǵan tyıym salyn­ǵan. Osydan-aq biraz jáıdi ańǵa­rýǵa bolady, olardyń dini bir jaǵynan hrıstıan, bir jaǵynan ıslamdy qosqan qoıyrtpaq. Son­dyqtan bul taza din emes. Sheshen qoǵamda túrli oı tý­dy­ryp júrgen hıdjab tóńire­ginde de jastarǵa oı tastaǵan. Bizdiń apa­larymyz, analarymyz eshqashan áýretti jerlerin ashyp júrmegen, biraq ol Irannyń, Pákstannyń úlgisimen tigilgen kıimder emes, taza qazaqy ulttyq ǵuryptaǵy kıimder edi. О́kinish­tisi, qazir kóshede qyzdarymyz pákstandyq áıelder­diń, ırandyq qyz-kelinshekterdiń kıimderin kıip bara jatady. Mine, osy máse­leni órkenıetti jolmen qalaı sheshýge bolady degendi kóp oılan­dyq. Osydan keıin Almaty qala­syndaǵy «Balýan Sholaq» atyn­daǵy saraıda «Ásem kıim – áıel kórki» degen sán úlgileriniń baıqaýyn jarııaladyq. Zamanaýı turǵydaǵy áýretti jerleri jabyq kıim úlgilerin usynyp jáne ony jyl saıyn ótkizýdi durys dep taptyq. Jastarymyz ózderine  una­ǵan úlgilerge qaıta-qaıta qol soǵý­men boldy, degen haziret sózi jurt­shy­lyqqa biraz oı salǵandaı boldy. Qazaqstan Mıtropolııasynyń vıkarııi, Qaskeleń epıskopy Gennadıı óz sózin qazaq jerine hrıstıan dininiń kelýinen bastap, onyń búgingi jaǵdaıyna da toqtalyp ótti. Adam balasyna bir pendeniń din atyn jamylyp, zorlyq etýi – Jara­tý­shyǵa jaq­paı­tyn is. Sondyqtan, taza din ustanǵan adam lańkestik áreket­ter jasaýǵa barmaıdy, dep joǵa­ryda sóılegen sheshenniń sózine de qosylatynyn jetkizdi. Forým jumysy birqatar sheshender sózinen keıin birneshe seksııalarda jalǵasty. Onda din  ókilderi men dintanýshy ǵalym­dar adamzat qaýymdastyǵynyń rýhanılyǵyn baıytýda, ǵalamdyq qaýip-qater men qoqan-loqqyǵa qarsy turýda birige qımyldaý qajettigin, yntymaqtastyq tetikterin jetildirý jónindegi praktı­kalyq sharalardy talqylady. Sonymen birge, forýmǵa qaty­sýshylar búgingi tańda erekshe ózekti bolyp otyrǵan din jáne dinı senim bostandyǵy, konfes­sııaaralyq jáne memleket pen konfes­sııalar ara­syn­daǵy qaty­nastar máselesin de sóz etti. Sońǵy ýaqytta elimizdiń keıbir óńirlerinde oryn alǵan jaǵym­syz úderisterge alańdaýshylyq tanytqan forýmǵa qatysýshylar qoǵamda tikeleı nemese janama túrde dinge qatysty máseleler týyndaǵanyn moıyndaýǵa tıisti ekendigimizdi atap kórsetti. Keıbir kúshter ózderiniń ekstremıs­tik, lańkestik jáne áleý­metke, qoǵamǵa qarsy áreketterin dinniń bıik múddesimen baılanys­tyrýǵa tyrysady. Oǵan birlese qı­myl­dap, jol bermeýge tıispiz, dep otandyq dintanýshy ǵalymdar úshin turaqty pikirtalas alańy qajet­tigine toqtaldy. Osylaısha, Qazaq­stannyń dintanýshylar as­so­sıa­sııasyn qurý qajettigin sóz etti.  Ol jaıynda forým sońynda qabyldan­ǵan qararda atap kór­setildi. Jáne osy qararda orta mektepterde «Dintaný negizderi» qosymsha kýrsyn engizý, sondaı-aq shet elderdiń orta jáne joǵa­ry oqý oryndarynda osy másele­degi tájirıbelerin zerttep, qory­tyndy jasap, óz ıgiligimizge paı­dalaný máselesi de qarasty­rylǵan. Forým sońynda «Qazaqstan­nyń dintanýshylar kongresi» qoǵamdyq birlestiginiń jarǵysy bekitildi. Anar TО́LEÝHAN, Sýretti túsirgen Sovetbek MAǴZUMOV.