Álipbı aýystyrý qaı zamanda da ońaı bolmaǵan. Kóp talqy, keńes, keriske túspeı sheshim qabyldanbaıtyny anyq. Qazaq halqy qazirde sondaı kúrdeli kezeńde tur. Osy oraıda avtory «Júsipbek» dep jazylyp (Aımaýytov – red.), «Eńbekshil qazaq» gazetiniń 1924 jylǵy №178 nómirinde jaryq «Jazý tańbalarymyzdy azaıtý týraly joba» atty maqalany usynyp otyrmyz.
Hat tanýdyń bir qıyndyǵy – jazý tańbalarymyzdyń kóptiginen. Qazaqtyń ana tilinde dybys az (24) bolsa da, jazýǵa kelgende kóbeıip ketedi.
Hat taný qashan ońaılanbaq? Árıne dybys basyna bir-aq tańba bolǵanda.
Tatarlar bas qaripterdi alyp júr. Olaı jazǵanda jazýdyń burynǵy túri múlde ózgerip, tanylmastaı jat bolyp ketetin kórinedi. Ol kórmege de ádemi emes, tolyp jatqan ırek, keritindi bolyp shyǵady.
Jazý mashınasyna laıyqtap, Ahmet aǵaıdyń shyǵarǵan qaripteri bar. Onda da dybys basyna bir tańba alynǵan. Bul qaripter bas tańbalardy alǵannan áldeqaıda qolaıly.
Qaıtse de tańbany azaıtý máselesi maıdanǵa shyqty. Kep – durys sheshýde.
Ahmet aǵaıdyń shyǵarǵan tańbalary osy kúnnen bas- tap, baspahanalarǵa arnalyp jasalsa, jaqsy-aq bolar edi. Onda hat taný bir jola jeńildenip, orys jazýynyń qataryna keler edi. Biraq ol qaripter jaqyn arada iske asady dep úmit etýge bolmaıdy.Tyńnan qarip jasatýǵa kóp qarjy kerek. Qarip kóp kerek. Kúlli Qazaqstan, Túrkistan jerlerine (bas- pahanalaryna) túgel jetkendeı qarip qolǵa ońaı túspeıdi. Olaı bolsa, qarip azaıtý áńgimesi birtalaı zamanǵa sheıin sozylýǵa múmkin.
О́mir, ǵylym joly jeńildikti tileıdi. Kórneý turǵan jeńildik bolsa ony jaıǵa qaratý, «Asyqpa, biraq jarylqaımyn» deý durys emes. Sondyqtan qarip azaıtýdyń qolaıly jolyn izdeý kerek.
Bizdiń túpki maqsatymyz – dybys basyna bir tańba berý. Soǵan jetýge talpyný kerek.
Bireýler osy maqsutqa bir-aq sekirip jetemiz, jańa qaripter jasalyp shyqqansha, osy kúngi tańbalarymyzben júre turalyq deıdi. Men oılaımyn: tańbalarymyzdy buzbasaq ta, sanyn azaıtyp, jańa qaripterge jetýge bir adym salǵan durys dep, nege deseńiz, jańa qaripke birjola túsip ketsek, osy kúngi baspa tanıtyndar tosańsyp, jańa jazýdy tanymaı qalýǵa múmkin.
Jańa qaripterge tez túsinip ketý úshin, odan beri de oqýshylardy azdy-kópti kózin úıretip, ázirlep alý kerek. Júzden tórt-aq adamy hat tanıtyn qazaqtyń kózin ashamyz dep júrgende, birjola jańa qaripke túsip ketsek, sol tórteýin soqyr qylyp alý qaýpi bar – bul bir. Ekinshi, tyńnan hat tanıtyndarǵa jazý úırený jolyn jeńildetý úshin qazirgi qoldanyp júrgen qaripterimizdi azaıtý paıdaly.
Bul týraly meniń usynatyn jobam mynaý:
Bizde basta, ortada, aıaqta, jeke jazylatyn qarip tańbalaryn eseptegende, barlyǵy 100 tańba bar eken. Osynyń 58 tańbasyn alyp tastasaq, jazýymyzǵa, baspamyzǵa kemshilik kelmeıdi deımin. Shyǵaryp tastaıtyn tańbalar sońǵylar: ﺖ , ﺘ , ﺞ , ﺠ , ﭽ , ﭻ , ﺪ , ﺮ , ﺰ , ﺴ , ﺲ , ﭗ , ﭙ , ﺐ , ﺒ , ﺎ , ﻲ , ﻴ , ﻰ , ﮫ , ﻩ , ﯟ , ﯘ , ﻮ , ﻦ , ﻨ , ﻤ , ﻞ , ﻠ , ﯔ , ﯖ, ﮓ, ﮕ , ﻚ , ﻜ , ﻖ , ﻘ , ﻊ , ﻌ ,
Kórinip tur: ár qariptiń jeke tańbalary men bas tańbalaryn alyp otyrmyn. Sózdiń ortasynda jáne aıaǵynda jalǵanyp jazylatyndaryn shyǵaryp tastap otyrmyn. Ortalyqta jazylatyn tańbalar ózi de az bolady eken. Ony eseptep kórdim. Bas tańbalar úsh ese, jeke tańbalar eki ese, orta tańbalar bir ese jazylady eken. Árıne bul nobaı esep.
Sonymen buryn úsh-tórt, alty tańbaly bolyp jazylatyn (A, B, P, T, J, L, t.b.) qaripteri endi eki-aq tańbamen jazylady. Buryn eki tańbaly (D, R, Z, O,U, Ý, E) qaripteri endi bir-aq tańbamen jazylady.
«E» tańbasynyń «ﻪ»-sin alý qolaıly. О́ıtkeni jalǵanyp jazylatyn «E» kóp keledi.
«H», «Sh», «F», «H» tańbalaryn endi shyǵaryp tastaý kerek deımin. О́ıtkeni ol dybystar qazaq tilinde joq. О́zimizde joq dybystardy álipbıge kirgizýdiń qajeti joq.
Qazaq «hár», «hám», «hesh», «haman», «qahar», «shahar», «halyq», «habar», «húkimet», «mahkáma», «hakym», «hajat» demeıdi; «ár», «ám», «esh», «áman», «kár», «shár», «qalyq», «qabar», «ókimet», «mekeme», «ákim», «qajat» dep aıtady. Eger sıngarmonızm zańyn qoldanatyn bolsaq, qazaqtyń óz yńǵaıyna kóshý kerek. Basqa jurttan kiretin «falsafa», «fotografııa», «fikir», «flegmatık» degen syqyldy sózderdi «pálsepe», «potograpııa», «pikir», «pilegmatık» dep jazýdan kemshilik joq. Bul qaripterdi joǵaltsaq (16=4h4) on alty tańbany joıǵan bolamyz. Bul – úlken kiris.
Jalǵyz-aq «H» men «H» dybysynyń ádebıette, ásirese odaǵaı sózderde jolyǵatyny bolady. Mysaly: «H», «Oh», «Aıhaı», «Úhleme», «Aha» degen syqyldy. Solar úshin bul eki dybysty alý durys pa? Joq, olardy shyǵaryp tastap: «Aı-oı», «Aı-qaı», «Úleme» dep jazǵanymyz durys pa? Alda-jalda bul ekeýin tastaı almaımyz desek, onda men bulardyń bir ǵana tańbasy H», «H» alýdy usynamyn.
Sonymen burynǵy 100 tańbanyń 58 tańbasyn joǵaltyp, 42 tańbaǵa qaldyramyn.
Men burynǵy jobamda emleni ózgertýdi usynǵamyn. Eger ol joba boıynsha emle ózgerip, osy joba boıynsha tańbalar azaıǵanda, jazý túrimiz qalaı bolar eken? Jazyp kórmekshi!
Bul joba baspahana jumysyna da óte jeńildik keltiredi. Qarip terý jumysyn úırenýge ol úlken ońaı. Endi qarip kishireıtip jasaýǵa bolady.
Ásirese, bala oqytýǵa, hat tanytýǵa óte paıdaly. Buryn 100 tańbamen tanystyrylatyn shákirt, endi 42 tańbamen ǵana tanystyrylady. Endeshe, eki ese ońaılatqan bolady.
Taǵy bir qolaılysy: bul jobany qazir iske asyrýǵa eshbir bóget, eshbir rashod jolyqpaıdy. Burynǵy basylǵan kitaptarmen artyq aıyrmasy da joq.
Jáne «L», «R», «E», «Z», «O» syqyldy jeke qaripterdi oqyp, kózi jattyǵý keleshektegi Ahańnyń qaripterine tez túsinýge óte qolaıly.
Bul jobamen baspahanaǵa ǵana ózgeris kirgizgenimiz bolmasa, qoljazbamyz túk ózgermeıdi.
Meniń bul jobamdy keıbireýler búırekten sıraq shyǵarǵan kórer. Olaı emes. Bul qazirgi shaǵymyzǵa eń paıdaly, eń qolaıly jol.
Sózdi uzartpaı, endigisin synshylardyń qaraýyna beremin.
Gazet basqarmalaryna: Qazaqstan, Túrkistanda shyǵatyn barlyq gazetter osy jobany da kóshirip basýyn tileımin.
Júsipbek