Qazaq kúresin sergeldeńge salǵan biz emes!

Bul maqalany oqyǵan adam Arman Shoraev respýblıkalyq qazaq kúresi federasııasynyń prezıdenti qyzmetine saılanǵanǵa deıin Qazaq elinde ulttyq kúres bolmaǵandaı, bolsa da qııýy qashqan, berekesi joq tirlikti kózge elestetedi. Bul jigit qazaq kúresine bir búıirden, tóteden qosyldy. Biz Armandy jatyrqaǵan joqpyz, «ulttyq kúresten alyssyń» dep shetke qaqpadyq. Respýblıkalyq federasııanyń tizginin onyń qolyna ustatqan men bolatynmyn.  

Shoraev maqalasynda Dúnıe­júzilik qazaq kúresi federasııasy (DQKF) quryltaıshylarynyń «keıbiriniń qazaq kúresiniń salasyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn on adam ekendigin» tilge tıek etipti. Armannyń bul aıyptaýyna jaýap daıyn: sanaly ǵumyrlaryn ulttyq kúreske arnaǵan Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshylary Baýy­rjan Janalın, Marat Ja­hıt, Dıqanbaı Bıtkózov, Baqyt Jańbyrbaev ulttyq kúreske sorpasy qosylmasa, onda Shoraev­tyń sorpasy qalaı qosyl­maq? Men osy kúresten eki márte So­sıa­lıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaevtyń jáne «Ońtústik Qazaqstan» gazetiniń júldeleri úshin jarystarda túıe balýan atandym. Bulardan basqa belgili sport tarıhshysy Qydyrbek Rysbek, respýblıkaǵa tanymal sport qaı­ratkeri Sadyq Mustafaev jáne Qazaqstan Res­pýblıkasynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Ǵalym Qule­keshov federasııanyń alǵashqy quryltaıshylary bolyp tabylady. Shoraev aıtqan on ada­m­nyń segizi – osy azamattar Osyn­­daı mamandar quryltaıshy bol­ǵan ulttyq kúres birlestigin «kól­deneń kók attylardan qural­dy» deýge Armandy ne ıter­melegeni belgisiz. Osy jerde Sho­raevtar qurǵan «Halyqaralyq Qazaq kúresi federasııasy» quryl­taı­shylarynyń qatarynda osyndaı maıtalman mamandar bar ma eken? degen zańdy saýal týady.

Osy azamattardyń tikeleı atsa­lysýymen ulttyq kúrestiń ja­ńa erejesi jazyldy; derbes kúres kúrteshesi tigildi; buryn ádis­ter sambodaǵydaı 1, 2, 3... dep san­men baǵalanyp kelse, endigi jerde «taza jeńis», «jartylaı jeńis», «jambas», «búk» degen qazaq­sha termınderdi paıdalana bas­tadyq. Qaı qurylyqta jarys ótse de tóreshiler balýandarǵa: «basta!», «toqta!»... dep qazaqsha buı­ryq beretin júıeni eń alǵash bizder qoldanysqa engizdik. О́z basym joǵarydaǵy azamattarǵa basymdy ıip, shynaıy kóńilden rızashylyǵymdy bildiremin.

Armannyń ekinshi aıyptaýy DQKF on adamnan turatyn qoǵamdyq birlestik retinde qury­lyp, Astana qalasynyń ádilet departamentinde tirkeldi, bul zańǵa qaıshy, degenge saıady. Kez kelgen qoǵamdyq birlestik jekelegen múddeles tulǵalardan qurylady. Sonymen birge birlestiktiń basshysy qaı jerge turaqty tirkelgen bolsa, keń­sesi de sol jerde bolatyny bel­gili. Al Shoraevtyń «...fe­de­rasııa tirkeýden ótken kezde Astana qalasynyń ádilet depar­tamentinde basshylyq qyzmette bolǵan Serik Tókeevtiń týǵan inisiniń yqpaly bolýy múmkin», degeni el ishinen ósek tergen adam­nyń sózi tárizdi. Federasııa tirkelgen kezde inim Jaqsybek Tókeev Astanadaǵy ádi­let depar­tamentinde emes, basqa meke­mede qyzmette bolatyn..

Armannyń úshinshi aıyptaýyn sportty bilmeıtin adamnyń sózi der edim. Onyń aıtýynsha, 2017 jyly kúzde Ashǵabadta bolǵan jabyq keshendegi Azııa oıyndarynda qazaq kúresi belbeýli kúrestiń tasasynda qalypty. Bul jerde Shoraev qatelesip otyr. Biz ulttyq kúresimizdi eshkimniń aıaǵynyń astyna salyp bermeımiz. Qazaq kúresi, qyrǵyzdyń alashy jáne belbeýli sporttyq kúres Birikken Kúres odaǵyndaǵy (qazirgi UWW, burynǵy FILA) Dástúrli belbeýli kúres túr­leri komıtetiniń quramynda bolǵan­dyqtan, jarys baǵdarlamasyna «belbeýli kúres» degen jalpy ataýmen kirdi. UWW-degi grek-rım, erkin jáne áıelder kúresi «Olım­pııalyq kúres túrleri komıtetiniń» quramyna enedi. Sondyqtan jabyq keshendegi Azıada baǵdarlamasynda «belbeý­li kúres» dep jazylǵanymen, qazaq kúresinen, qyrǵyzdyń alyshynan jáne sporttyq belbeýli kúresten Azııa oıyndarynyń júldeleri jeke-jeke sarapqa tús­ti. Jarys kezinde «Kazakh kuresi» degen aıshyqty jazý saraı tórinde jarqyrap turdy.

Shoraev atalmysh maqala­synda «Bul oıynnyń baǵdar­lamasynda ózbektiń kýrashy, túrikmenniń kóróshi, tatardyń belbeý kúresi... bar. Biraq qazaq­tyń kúresi joq», degendi jazbas buryn máseleniń mánine tereńdep barǵany durys edi. О́zbektiń kýrashy men túrikmenniń kóróshi jabyq Azııa oıyndaryna jeke ataýmen engeni bolmasa, UWW-diń quramynda joq.

2010 jyly Astanada ótken úshin­shi álem chempıonatyna FILA prezıdenti Rafael Mar­tınettıdi arnaıy shaqyrdyq. Sol joly Rafael Martınettı Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasyn FILA músheligine qabyldaý týraly qujatqa qol qoıdy. Bul – ulttyq kúresimizdiń tarıhyndaǵy eń bir jarqyn ári tarıhı sát bolatyn.

2005-2017 jyldary Dú­nıe­júzilik qazaq kúresi fede­rasııa­synyń uıymdas­tyrýy­men 7 álem chempıonaty, 11 Azııa chempıonaty, 3 Álem kýbogy, 3 Eýropa birin­shiligi, Iran men Brazılııada kadetter men jastar arasynda álem chem­pıo­nattary jáne Ońtústik Afrıkada 2 Afrıka birinshiligi, Brazılııada Ońtústik Amerıka chempıonaty uıymdastyryldy. Búginge deıin 30-ǵa jýyq iri halyq­­ara­lyq jarystar ótkizdik. Bul básekelerge halyqaralyq qu­zyr­­ly oryndardyń (FILA, keıin UWW ) baqylaýshylaryn ádeıilep shaqyryp otyrdyq. Biz­diń endigi maqsatymyz: qazaq kú­resin olımpıadalyq emes sport túrlerinen Dúnıejúzilik jáne Panamerıka, Eýropa oıyndary baǵdarlamasyna engizý. Jer sharynyń 50-den astam elimen qazaq kúresin birlese damytý jó­nin­degi memorandýmǵa qol qoıdyq.

Biraq joǵarydaǵy resmı jarystar Týrızm jáne sport mınıs­trliginiń, odan keıin Sport jáne dene shynyqtyrý agenttiniń jarys kestesine saı bekitilgenin, bul básekelerge memleket tarapynan qarjy bólingenin, qan­shama sportshynyń álem jáne Azııa, Eýropa chempıony bol­ǵanyn Shoraev myrza nege qaperge almaıdy?! Osy jarystar arqyly ulttyq kúresimizdiń órisi uzarýmen qatar, nasıhaty qatar júrgenin Arman nege eskermedi eken? Eger Shoraevtyń ýájine qulaq assaq, onda 2005 jyldan bergi álem jáne qurylyq chempıonattaryn tarıhtan syzyp tastaý kerek, degen oı týady. Sonda qalaı, álemniń 4 dúrkin chempıony Aıbek Nuǵymarovty, 3 dúrkin chempıon Ǵanı Seıdildaevty, dúnıe júziniń 2 márte chempıondary, Baqtybaı Qısyqov, Baýyrjan Tálip, Erlan Estek, Muhıt Tur­synbavty, álem chempıony Beı­bit Ystybaevty, basqa da jeńim­paz jigitterimizdi sporttyq ataq­tarynan jáne mınıstrlik ta­ǵaıyndaǵan dárejelerinen aıyryp, ulttyq kúres tarıhyn «Ha­lyqaralyq Qazaq kúresi federasııasy» 2017 jyly kúzde Astanada uıymdastyrǵan «álem birinshiliginen» bastaýymyz kerek pe? Onda sport mınıstrligi men sport agenttiginiń qazaq kúre­sine qatysty birneshe jylǵy qujat­tary men tirligi jelge ushpaı ma?

Al naqty zańdylyq jaǵy­na kelsek, burynǵy FILA, qazir­gi «Birikken kúres álemi» (UWW) resmı túrde tanyma­ǵan, moıyndamaǵan «Haly­qara­lyq Qazaq kúresi federa­sııasynyń» álem chempıonatyn uıymdastyrýǵa quqy joq. Se­bebi qazaq kúresinen resmı álem chempıonatyn ótkizý quqy tek qana Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasynyń quzy­ryna berilgen. Buǵan dálel retinde UWW bas hatshysy Mıshel Dıýs­son myrzanyń DQKF-nyń qazaq kúresi boıynsha bir ǵa­na ha­lyqaralyq organ ekenin ta­ny­ǵan resmı haty qolymyzda tur. Sondyqtan «Ha­lyqaralyq Qazaq kúresi federasııasy» byltyr jalaýlatyp «álem chempıonaty» dep ataǵan Astanadaǵy jarys UWW úshin qatardaǵy «halyqaralyq týrnır» bolyp qana esepteledi. UWW-diń quramyna enbegen federasııanyń jarysy WADA (Búkildúnıejúzilik dopıngke qarsy agenttik) tarapynan da moıyndalmaıdy.

Shoraev atalmysh maqala­synda Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasy zańsyz quryldy, men respýblıkalyq federasııaǵa basshy bolyp kelgenge deıin DQKF-nyń aýqymy tar boldy, degendi aıtady. Osy jerde jo­ǵarydaǵy álem jáne Azııa, Eýropa chempıonattary men Álem kýboktaryn, basqa da ha­lyqaralyq jarystardy kim­der uıymdastyrdy; kimder sol básekelerdiń bel ortasynda júrdi; kimder shetelderge ulttyq kúres erejelerin aparyp, sol elderde federasııalar ashty; kimder syrt memleketterde semınar-keńester men jattyǵý jıyndaryn uıymdastyrdy degen zańdy saýal týady. Bul sharýalardyń basy-qasynda, kerek deseńiz bel orta­synda Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasynyń azamattary júrdi.

Men 2000 jyldyń kúzinen 2006 jyldyń maýsym aıyna deıin respýb­lıkalyq shtattaǵy ulttyq komandalar jáne sport izbasarlary dıreksııasyn bas­qardym. Shy­nymdy aıtaıyn, sol jyldary qolda kúsh turǵanda oblystyq sport basqarmalary basshylaryna arnaıy habarlasyp, joǵary sport sheberligi mektepteri men basqa da sport mekemelerinde qazaq kúresinen bólimder ashylýyna, jattyqtyrýshylarǵa shtattyq birlik bólinýine shama jetkenshe atsalystym. Ol kezde biraz oblysta qazaq kúresi joqqa tán edi. Soltústik pen batystaǵy keı oblystardyń sport basshylary Qazaqstan chempıonattaryna komanda jiberýdiń ózin moıyndaryna artyq júk sanaıtyn. Ońtústik Qazaqstandaǵy Qajymuqan Muńaıtpasuly jáne Baqyt Jańbyrbaev týrnırinen basqa aýyz toltyryp aıtatyn jarysymyz da bolǵan joq. Bizdiń tabandy áreketimizdiń arqasynda ulttyq kúreske shekeden qarap kelgen biraz oblysta qazaq kúresi úıirmeleri jumys isteı bastady. Qysqasy, bul jyldary biraz aımaqta qazaq kúresinen bólimder ashylyp, ondaǵan jat­tyqtyrýshylar ulttyq kúres­ten shákirt baptaýǵa kiristi. So­nyń nátıjesinde keıingi jıyrma jylda ulttyq kúrestiń aýqymy kádimgideı keńeıip, eldiń ár qıy­rynda ótetin jarystar sany kóbeıe tústi. Osy jerde basa mán beretin jaǵdaı: 2005 jylǵy Azııa, 2006 jylǵy álem chempıonattarynan keıin qazaq kúresinde úlken silkinis paıda boldy.

Iá, Arman Shoraev 2011 jy­ly «Qazaqstan barysy» kom­mersııalyq jobasyn qolǵa alǵanda ulttyq kúrestiń órisi men nasıhaty biraz jerge baryp qalǵan edi. Týrasyn aıtsaq, «Qazaqstan barysynyń» dýyn qyzdyryp, bedelin kótergen balýandar Dú­nıejúzilik qazaq kúresi federasııasy talaı jyl uıymdastyrǵan básekelerde shyńdalyp shyqqan jigitter ekenin jurttyń bári biledi. Biz birneshe jyldan beri shamamyz kelgenshe, tórt qurylyqty aralap, ulttyq kúresten semınarlar, sheberlik sabaqtaryn, jarys­tar uıymdastyryp kelemiz. Al Shoraevtyń federasııasy osyndaı dúnıelerdi jasap kórdi me eken? Qaı elge baryp, qazaq kúresiniń tarıhyn aıtyp, ádis-aılasyn tanystyryp, kúrteshesin taratypty? Qazaqstannyń qaı oblysyna kúres kilemin áperdi eken? Qandaı mamany bizdiń Marat Jahıtov, Baqyt Jańbyrbaev, Nurlybek Ermaǵanbetov, Qýanysh Nahanov, Rafael Habırov sekildi halyqaralyq jáne respýb­lıka­lyq deńgeıdegi jarystarda ulttyq kúresti nasıhattap, semınarlar uıymdastyryp kóripti? Bizdiń mamandar shetelderdegi básekeler bitken boıda birneshe kún sonda qalyp sheberlik sabaqtaryn, jattyǵý jıyndaryn ótkizip júr. Bul aıtýǵa ǵana ońaı.

Iá, daıyn balýandardyń basyn qosyp, úkimettiń jáne demeýshilerdiń mol aqshasyna «Qazaqstan barysyn», «Eýrazııa barysyn» jáne «Álem barysyn» ótkizý asa qıyn sharýa emes. Arman, áńgimeni óziń bastadyń, endeshe, Qazaqstan, Mońǵolııa jáne Qytaıdyń bir aýdanynyń basyn qosyp ashqan «Halyqaralyq Qazaq kúresi federasııasyn» «Birik­ken kúres áleminiń» resmı tanymaǵany bárińiz úshin úlken mınýs. Al Mońǵolııa men Qytaıdyń quzyrly oryndary ózderinde «Halyqaralyq Qazaq kúresi federasııasynyń» fılıaly bar ekenin rastaǵany týraly qujattaryń bar ma? Menińshe, ondaı qujat qoldaryńda joq. Taǵy aıtarym, byltyr shógennen (at ústindegi polo) halyqaralyq týrnırge kelgen 30-dan asa eldiń kúresten habary joq adamdaryn «Halyqaralyq Qazaq kúresi federasııasyna» tirkep, «pálenbaı elde fılıalymyz bar» dep, jalaýlatqan tirligiń kózi ashyq, kókiregi oıaý adamdarǵa qalaı áser etetinin tereń oılap kórdiń be?

Al, sizderge qosylýǵa qarsy bolǵan sebebim: eki federa­sııa birikken jaǵdaıda DQK fede­­rasııasynyń talaı jyl­ǵy tarıhy, mamandar men sport­shylardyń kóp jylǵy eńbegi joqqa shyǵatyn edi. Buǵan sizder­men kelissózder barysynda kó­zim anyq jetti. Ekinshiden, biz kommersııalyq týrnırmen shektelgimiz kelmedi. Bizdiń federasııanyń basty maqsaty – qazaq kúresin dúnıe júzindegi iri keshendi oıyndarǵa engizip, sol arqyly bes qurylyqta keń qanat jaıýyna kúsh salý. Al ult­tyq kúreske kimniń qalaı eńbek sińir­genin halyq ózi saraptap, ádil baǵasyn beretini anyq.

Serik TО́KEEV, Dúnıejúzilik qazaq kúresi federasııasynyń birinshi vıse-prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor