Jaqynda Shymkentte 16 jasar bala óz ómirin qıdy. Dál sol kúni ol ápkesine habarlasyp, joǵary synyp oqýshylarynyń maza bermeýine siltep jeti myń teńge suraǵan eken. Al úıge kelgende qaltasynda 500 teńge bolmaǵany úshin test tapsyra almaǵanyn aıtqan. Ulynyń ashýly ekenin baıqaǵanymen, anasy oǵan asa qatty mán bere qoımaıdy. Nátıjesi – sum ajal. Dál osyndaı oqıǵalar Qazaqstannyń árbir túkpirinde qaıtalanyp jatyr. Bul dert Qyzylorda oblysyn da aınalyp ótpedi. Sol sebepti biz oblystyń túrli mamandarymen birneshe jyldan beri áleýmettik zertteý júrgizip, álemdik tájirıbeni zerttedik. Túıgenimiz, sýısıd – júıeli áreketti talap etetin asa kúrdeli problema.
Máselemen josparly túrde kúresý úshin 2015 jyly BUU-nyń Balalar qory men Bilim jáne ǵylym, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý, Ishki ister mınıstrlikteri birlesip Qyzylorda oblysynda «Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy sýısıdter prevensııasy» atty qanatqaqty jobany bastady. Negizgi ıdeıa – ózine ózi qol jumsaýǵa beıim oqýshyny aldyn ala anyqtap, onyń ómirin saqtap qalý. Qazaqstanda alǵash ret iske asyp otyrǵan bul joba kaskadtyq ádis arqyly júzege asty. Aldymen, ıtalııalyq maman Mırıam Iozý oblystaǵy orta mektepter men kolledjderdiń 120 mektep psıhology úshin semınar ótkizdi. Odan soń Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń mamandary arnaıy iriktelgen 22 adamdy jattyqtyrýshy bolýǵa daıyndap, olar óz kezeginde 445 pedagog-psıhologqa arnaıy kýrs ótkizdi. Kásibı shyńdalǵan jarty myńǵa jýyq pedagog-psıhologtar 23 630 muǵalimdi, tehnıkalyq jáne medısınalyq qyzmetkerdi sýısıdtik belgilerdi anyqtaýǵa úıretti. Osylaısha, balamen tikeleı jumys isteıtin bul mamandar «sýısıd saqshylaryna» aınaldy. Oqý-jattyqtyrý kýrstarynda sýısıdtiń teorııalyq tustary, balanyń ózine qol jumsaýy múmkin ekendigin bildiretin tike jáne janama derekterdi taný tásilderi qamtyldy.
Jobanyń ekinshi negizgi komponenti – jasóspirimderden alynatyn saýaldama. BUU-nyń halyqaralyq sarapshylarymen ázirlengen bul saýaldamadaǵy keı suraqtar bir qaraǵanǵa oǵash kórinýi múmkin. Mysaly «О́mirińizdi qıǵyńyz keldi me? Ol týraly oıladyńyz ba?», «О́mirińizdi qııýǵa áreket jasap kórdińiz be?» degen ashyq suraqtarǵa ózimiz de tosyrqaı qaraǵanymyz ras. Sol sebepti, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «О́rleý» biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy, Qazaq psıhologııa qoǵamy jáne Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy mamandarynan arnaıy komıssııa quryp, suraqtardy saraptady. Saraptama suraqtardyń jasóspirimderdiń densaýlyǵyna keri áser etpeıtindigin kórsetti. Sýısıdtik oıy bar balalar, ádette syrttan kómek kútedi, ózi senetin adam bolsa, ashyq áńgimeden qashpaıdy, olar ózderiniń oıy týraly sóz arqyly nemese is-qımyl arqyly belgi beredi, demek tikeleı suraqtar qoıý arqyly sýısıdke beıim oqýshylardy der kezinde anyqtap, olarǵa kómek kórsetýge bolady.
Saýaldama arqyly 1907 jasóspirim «qaýip» toby retinde anyqtaldy. Saýaldamadaǵy jaýaptyń ras-ótirigin tekserý úshin bul oqýshylarmen suhbat júrgizildi. Nátıjesinde, bastapqy tizimnen 1679 bala «joǵary qaýip-qater» tobyna engizildi. Ata-analaryna habar berilip, kelisimin alǵan soń toptaǵy 1494 balaǵa dárigerlik, 432 balaǵa psıhıatrııalyq kómek kórsetildi. 185 bala dárigerlik kómekten bas tartyp, oqý ornyndaǵy psıhologtyń baqylaýyna alyndy.
«Qaýip» toby anyqtalǵannan keıin, barlyq 8-10 synyp oqýshylaryna jáne kolledjderdiń 1-kýrs stýdentterine psıhologııalyq sabaqtar ótkizildi. Sabaq barysynda olar «Psıhıkalyq densaýlyq», «О́z-ózine kómektesý boıynsha keńester», «Depressııa jáne sýısıd týraly oılar», «Dosyń qıyn jaǵdaıǵa tap bolsa, qalaı kómektesýge bolady?» taqyryptarynda maǵlumattar alyp, óz oılarymen bólisti.
Qanatqaqty jobanyń nátıjeleri men qorytyndylary 2017 jyldyń 6 sáýirindegi óńir ókilderýiniń qatysýymen ótken konferensııada jarııalandy. Basty nátıjelerge keler bolsaq, joba barysynda bilim alýshylar barlyq málimettiń qupııa saqtalynatyndyǵyn túsinip, oıyn ashyq aıtyp, mektep psıhologymen ózara senimdi qarym-qatynas ornata bildi. Oqýshylar beımezgil ýaqytta da mektep psıhologtaryna áleýmettik jeli arqyly aqyl keńester surap, qıyn jaǵdaıattary týraly bólise bastady. Buǵan tipti ata-analar da óz rızashylyqtaryn bildirýde. Psıholog pen oqýshynyń arasyndaǵy senimdi qarym-qatynas – balany aman alyp qalýdyń negizgi sharty. Sondaı-aq «qaýip» tobyna túsip, mamandardyń kómegine júgingen balalardyń psıhıkalyq densaýlyq týraly bilimi artyp, jańa ortadaǵy qurby-qurdastarynyń boıynan kúızelis belgilerin ańǵaryp, qajetti amaldardy jasaı alatyn deńgeıge jetti. Osylaısha, kezinde ózine qol jumsaýdy oılastyrǵan balanyń ózi «sýısıd saqshysyna» aınala bildi.
Saýaldamanyń ózi de terapııalyq áser beretindigi anyqtaldy. Muny pedagog-psıhologtarǵa keletin balalar sanynyń 2 ese ósýinen baıqaýǵa bolady. Sonymen qatar joba aıasynda psıhıkalyq densaýlyq problemalarymen qatar, somatıkalyq aýrýlardy da emdeý qajettiligi týdy. Máselen, tán kemshildiginen qysylyp, kóp jyldyq kúızeliste júrgen bir oqýshy mektep psıhologymen ashyq sóılesken soń, hırýrgke jiberilip, uzaq jyldar mazalaǵan máselesiniń sheshimin tapty.
Bir qyzyǵy, qoǵamda sýısıdke kóbine oqý úlgerimi nashar, turmystyq jaǵdaıy tómen, kóp balaly otbasylardyń balalary beıim bolady degen pikir qalyptasqan. Alaıda tájirıbe kórsetkendeı, úzdik baǵaǵa oqıtyn, tártibi jaqsy, baqýatty ári zııaly otbasynyń balalary da «qaýip» tobyna kirip otyr.
Oblysta qanatqaqty joba engizilgenge deıingi eń aýyr kórsetkish 2013 jyly bolǵan edi. Derttiń bul túrinen 18 bala kóz jumsa, budan bólek 13 jasóspirim óz ómirin qııýǵa talpynys jasap, sátin salyp maqsatyna jete almaǵan. Joba engizilgen alǵashqy 2015-2016 oqý jyly 9 bala ózine qol jumsap qaıtys bolyp, 22 bala sýısıdtik áreket jasaýmen shektelse, 2016-2017 oqý jyly qaıtys bolǵany 9, talpynǵany 12 bolǵan. Ústimizdegi oqý jyly 6 oqýshy kóz jumyp, 5-eýi áreket jasap, ólim aýzynan qalǵan. Iаǵnı joba barysynda sýısıd deńgeıi tómendegen.
Syrym ASQAROV «Qyzylorda oblystyq oqý ortalyǵy (ádistemelik kabınet)» KMM-niń dırektory
Qyzylorda