Sakraldy geografııa. Ol ne?

Cakraldy sóziniń túp-tórkini latyn tilinde jatyr. Eýropalyqtar osynaý uǵym-túsinikpen ózderi erekshe qas­terlegen dinı, tipti mıstıkalyq qu­bylystardy, kúnde kórip júrgen t­anys ortadaǵy ózgeshe bolmysty, ırra­sıonaldy dúnıeni, nysandardy beı­nelegen. Kúni búgin de bastapqy maǵynasyn saqtap keledi. Tap osy se­bepti din ataýlyny apıyn retinde qa­byl­daǵan keńestik bılik sakraldy geografııa teorııasy men praktıkasynyń adymyn ashtyrmaı, jórgeginde tun­shyq­tyrdy. Qurandy órtegen, mol­dalardyń  saqal-murtyn zorlyqpen kúzegen, meshitterdi aıaýsyz qıratqan elde dinge, dinı uǵym-túsinikke qatysty oryndar qatań baqylaýdan kóz ashpaı, múlde basqa maqsattarǵa paıdalanyldy. Olardy sakraldy mártebesimen aıshyqtaýdyń ózi qatersiz emes edi. Táýelsizdiktiń arqasynda ǵana babalar murasymen qaıta tabystyq.

Maqalada sakraldy geografııanyń mán-maǵynasy  termınge meılinshe sáıkes – qasıetti, kıeli uǵymdaryn qol­danýmen ashylǵan. Osydan-aq tól tarıhymyz ben órkenıetimiz jahan­dyq úderisten, aqyl-oı básekesinen tys turmaǵanyn baıqaýǵa bolady. Prezıdent belgilegen jobanyń maq­sat-mindetterine boılap, irgeli prak­tı­kalyq nátıjelerge qol jetkizý  úshin  qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylym ıe­leri aqıqatty ashatyn teorııalyq, meto­do­logııalyq qaǵıdattarǵa súıenýi kerek. Sonda ózimizdi ózimizdiń tanýymyz, rýhanı jańǵyrýymyz sapaly jańa bıikke kóterileri sózsiz.

Qazaq halqy sakraldy sózin esti­meı turyp-aq dindi ǵana emes, ja­ryq dúnıeniń tylsym tańǵa­jaı­yptaryn, búkil qor­shaǵan ortany qasterleýdiń klassı­ka­lyq qaǵı­dalaryn qalyptastyra aldy. Adam­dar­dyń kúndelikti ómirine qa­tys­ty tyıym­darymyzdyń ózi mán-ma­ǵy­na­sy jaǵynan qoǵamdyq sanadaǵy, dú­nıe­tanymdaǵy sakraldylyq jaıly tu­­jy­rymdarymyzdyń bıik deńgeıin beı­neleıdi. Máselen, tabaldyryqta turýǵa, bosaǵany kerýge, maldy urýǵa, molaǵa qaraı júgirýge tyıym­dary sha­ńyraqty, mal-jandy, arýaqtardy – eki dúnıeni de erekshe qur­mettegenimizdiń dáleli. Sakraldy geografııanyń paıda bolýy sebebi  men fılosofııasynyń túp­kózdegeni de – osy. Ol tól tarı­hymyzdyń qaı dáýirine bolsyn tán izgilik, bıik rýh, bolashaqqa senim táriz­di qasıettermen úndesip jatyr.

Elbasy maqalasy jarııalanǵannan beride Qazaqstannyń sakraldy nysandaryn anyqtaýǵa, áleýetin zerdeleý men nasıhattaýǵa az kúsh jumsalǵan joq. Degenmen, maqalanyń «Kirispesindegi»: Maqsatqa jetý úshin bizdiń sanamyz isimiz­den ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jań­ǵyryp otyrýy tıis» degen paıymǵa erekshe nazar aýdarý qajet  dep bilemin. Áńgimeniń túıini – sakraldy geo­gra­fııaǵa neni jatqyzatynymyzdy, páni men nysanyn anyqtaǵanda qandaı ólshemderdi basshylyqqa alatynymyzdy biliktilikpen dáıekteýde. Munsyz ýaqyt ta, qarajat ta bekerge zaıa ketýi bek múmkin.

Meniń oıymsha, sakraldy geografııa korpýsyn tizimdeýden ǵylymı taldaýyn túzgenge deıin onyń dúnıege kelýine áý bastan túrtki bolǵan din men dinı uǵym-túsinikke basymdyq bergen jón. Túp­tep kelgende, ekeýi de, birinshiden, bárinen ulyq túpjaratýshyǵa, ekin­shiden, tylsym syrly erekshe qudiretke adamdardyń kózqarasyn, qurmetin bil­diredi. Dástúrli qazaq qoǵamynda túp­jaratýshy retinde Qudaı men Táńiri qabyldana bergen. «Tańǵy as táńiriden», «Tazynyń ıesi bolsa, túlkiniń táńirisi bar» degen halyqpyz.

Qazaqtyń sakraldy álemge sáıkes tildik qory da qalyptasqan. Solardyń ishin­de úsh sózdiń etımologııasy men tanymdyq áleýeti aıryqsha kózge tú­sedi. Ol sózder – áýlıeli, kıeli, qasıetti.

«Áýlıe» – qazaq tiline arabtan engen sóz. Túpjaratýshynyń súıgen quly, adamdy durys joldan adastyrmaýshy degenge saıady. Uly dalamyzda qudaı jolynan qylaýdaı aýytqymaǵan, aqylymen de, qolymen de qaltqysyz qyzmet etkeni úshin áýlıe sanatyna kóterilgender bar ǵoı. Endeshe, sak- raldy geografııa nysandarynyń eń mańyzdy, eń mártebeli bóligin «áýlıeli» termınimen aıshyqtaǵan jón. Máselen, ıslam dininiń ǵulamalary men qaıratkerleri Q.A.Iаsaýıdiń, S.Ǵyl­manıdiń, A.Mashanıdiń, H.Altaı­dyń keseneleri, eger sakraldy geogra­fııa nysandary tizimine ene qalsa,  «áýlıeli» ataýymen ulyqtaýǵa laıyq. Islam dini  Uly dalaǵa VIII ǵasyrdyń ortasynan taraı bastady. Demek, dinı sakraldy geografııa hronologııalyq turǵydan sońǵy XIII ǵasyrdy qamtyp jatyr.

«Kıeli» sóziniń mán-maǵynasy óte  kúrdeli. Halqymyz osy uǵymmen zor­lyq-zombylyqqa, ádiletsizdikke qar­sylyǵyn, adamnyń, tabıǵattyń, qoǵamnyń arasyndaǵy jarasymdylyq pen úılesimdi saqtaýǵa qushtarlyǵyn bildirgen. Júgirgen ańnyń, ushqan qustyń, jer men sýdyń, erekshe qasıetke ıe adamnyń kıesi urady deýimen qoǵamdyq-saıası, rýhanı, ekologııalyq, áleýmettik turaqtylyqty, yntymaq pen yqpaldastyqty bárinen joǵary qoıa alǵan. Batys tarıhnamasynda áli kúnge deıin ómir súrip kele jatqan qate tujyrymdy – kóshpeliler órkenıetten tys qalǵan, olar soǵysqumar, otyryq­shy­larǵa tynyshtyq bermegen tárizdi paıymdardy joqqa shyǵara alǵanyn da bilýimiz kerek.

Kıeli sakraldy geografııanyń tuń­ǵyshy Qazyǵurt taýy desek, esh qate­les­peımiz. О́ıtkeni taýdyń basynda Nuq paıǵambardyń kemesi qalǵany týraly ańyzdy bilmeıtin qazaq joq, oǵan táý etýshiler kúni búginge deıin úzil­gen emes. Túrkilerdiń Otany Altaı­daǵy Bereldi qalaısha sakraldy geo­grafııaǵa jatqyzbaımyz. Sakraldy ny­sandardyń osynaý toby ıslamǵa deıingi dúnıetanymdy aıshyqtaıdy, kóbinese naqty kıemen qosarlana atalady. Aıtalyq, Abylaı hannyń kıesi qyzyl túlki, Raıymbek batyrdyń kıesi aq túıe, Jambyldyń kıesi qyzyl shubar jolbarys, Kempirbaıdyń kıesi kókala úırek eken. Naýryz meıramymen birge aıtylatyn Qydyr ata da halqymyzdyń kıe qudiretine bas ıgeni.

Qysqasy, kıeli sakraldy geografııa hronologııasy boıynsha da, mazmuny jaǵynan da aýqymdy ári baı.

Sakraldy geografııanyń úshin­shi quramdas bóligin halyqtyń, mem­le­kettiń  taǵdyry men tarıhynda bet­bu­rysty mıssııa atqarǵan oqıǵalar orny jáne tulǵalarǵa baılanysty jerler quraýy kerek. Tap osy máselede qoǵamdyq  sanadaǵy mártebesimen eseptesken jón. Máselen, XVIII ǵasyrdyń batyry Raıymbektiń zıratyna túnep, arýaqtan bala suraý, tilek tileý erteden úzilmegen dástúr. Osynysymen-aq batyr zıraty sakraldy nysanǵa aınaldy. Al batyrlyǵy bir mysqal kem emes talaı erlerdiń esimi esten shyqpasa da, zırattary qaıda ekenin bilmeıtinimiz ras qoı. Esesine ómir joly aýyzsha tarıh málimetterimen ǵana sıpattalǵan jannyń basyndaǵy belgisi sakraldy geografııaǵa aınalǵanyna kýámiz.

«Áýlıeli», «Kıeli», «Qasıetti» uǵym-túsiniginen  týyndaıtyn qazaq áleminiń, onyń ishinde tarıhynyń da gýmanıstik jáne jasampaz áleýetin ózimizge de, ózgege de túsindirýdiń mańyzy zor. Bodandyqtaǵy úsh ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde áýlıeli, kıeli jerlerimiz az búldirilgen joq. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýha­nı jańǵyrý» maqalasyndaǵy «Biz jat ıdeologııalardyń áseri týraly aıtqanda, olardyń artynda basqa halyqtardyń belgili bir qundylyqtary men mádenı sımvoldary turǵanyn este ustaýymyz kerek.

Tıisinshe, olarǵa ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyz arqyly ǵana tótep bere alamyz. Qazaqstannyń qasıetti jer­leriniń mádenı-geografııalyq bel­deýi – neshe ǵasyr ótse de bizdi kez kel­gen rýhanı jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn sımvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qaı­nar bulaǵy», degen oı-túıinder, birin­shi­den, ulttyq kodymyzdyń tyny­syn keńeıtýdi kózdeıdi, ekinshiden, máde­nı, ǵylymı, onomastıkalyq, t.b. mindetterimizdi tııanaqtap tur, úshin­­shiden, eń bastysy – qazaq qazaq qal­pyn­da ǵana jahandyq básekege tótep bere alatynyn esh búkpesiz jaıyp saldy. Týrasyn aıtqanda, táýelsizdiktiń ǵu­myryn uzartyp, Máńgilik Elge aınalý úshin, Úshinshi jańǵyrý úshin bizge qazaq bolyp qalǵannan basqa jol joq.

Qazaqstandaǵy tarıhı-mádenı eskertkishterdiń bári birdeı sakraldy bolýy múmkin emes. Áýlıeli, kı­eli, qasıetti nysandar, ádette, kóp bo­la bermeıdi. Negizinde aldymen halyq­tyń ustanǵan dini men dinı uǵym-túsinikteri jatqandyqtan, sonan soń memlekettiligi men azattyǵy birinshi orynǵa shyqqandyqtan olar,  tarıhı genezısi boıynsha úsh dáýirdi bastan keshti: birinshisi – Uly dalada homo sapiens paıda bolǵannan álemdik din ıslam taraǵanǵa  deıingi dáýir. Baqsylyq, totemızm, tasattyq, Dıqan baba, Qambar ata, t.b. senim-nanymdar osy dáýirdiń sakraldy geografııasyna áserin tıgizdi.

Ekinshisi – ıslam dini Uly dalaǵa kelgennen beride  boı kótergen áýlıeli nysandar. Bul oraıda orta ǵasyrlardan belgilileri men keıbir pysyqaılardyń óz paıdasy úshin aıaq astynan oılap tapqan nysandardy shatastyrmaý kerek. Eýropa men Azııanyń toǵysynda ornalasqandyqtan Qazaqstan dinder men mádenıetterdiń, túrli órkenıetterdiń yqpaldastyǵyn bastan ótkerdi. Biz úshin eki rýhanı qundylyqtyń parqy men narqy alabóten. Olar – táńirshildik pen ıslam. Osy ekeýine qatysty jerlerdiń, nysandardyń, eskertkishterdiń bolmys-bitimin anyqtap, sakraldyǵa kiretin-kirmeıtinin ǵylymı bekemdeıtin sát keldi. Otar ólkege aınalǵanǵa deıingi dáýirlerden jetken jat dinder men qazirgi qaterli dinı aǵymdar murasyn sakraldy geografııa mártebesimen taný­dyń reti joq.

Úshinshisi – qazaq handyǵy shańyraq kótergennen keıingi dáýir. Bul dáýirdegi sakraldy nysandarda ulttyq pishin men mazmun basym túsedi. Tutastaı alǵanda, sakraldy nysandar adamdardy ultyna, jynysyna, rýyna, taıpasyna qaraı alalamaı, barshany adam qalpynan shyqpaýǵa úıretedi, olardy jaqsylyqqa shaqyrady, aldaǵy kúnge senimin arttyrady.

Sakraldy geografııa «aqtańdaq­tar­dan» ada emes. Solardy joıý – ulttyq tarıhty qalyń kóp­shi­likke jetkizýdiń pármendi tetigi. Ázir­ge Qyzylorda oblysyndaǵy Begim ana munarasyn, Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy Aqsúmbeni, Qostanaı obly­syndaǵy Muǵalim kólin rýhanı qundylyq retinde árkim moıyndaı bermeıdi. Tarıhı tulǵa Begim ana, shyqqan tegi jaıly ár jyldary Á.Marǵulan, Á.Kekilbaı, A.Seıdimbek, Á.Jámishev, I.Jaqanov, t.b. azamattar zert­teýlerin jarııalady, ańyz-áńgi­me­ler jınady, qundy-qundy usy­nys­ta­ryn alǵa tartty. Jalpy­ulttyq mán berilmegendikten, ókinishke qaraı osy sakraldy nysan kópshilikke tanymal emes.

Jasampaz áleýeti rýhanı jańǵyrý úderisine tolyq jegilmegen sakraldy nysandar bar. Sonyń biri – Shıeli aýdany aýmaǵyndaǵy Oqshy ata kesheni. Derek boıynsha, munda Asan ata, Esabyz, Qysh ata, Ǵaıyp ata, XIX ǵasyr tulǵalary – Bala bı, Dosbol datqa súıekteri jatyr. Jergilikti ákimshilik pen ǵalymdar qolǵa alsa, áýlıeli – kıeli keshendi osy zamanǵa saı abattandyryp, týrızm, bilim, tárbıe oshaǵyna aınaldyrýǵa bolar edi. Jalpy, Qyzylorda oblysynyń mekenderi Syrdy, temir jol boıyn qýalaı ornalasqandyqtan sakraldy geo- grafııany ulyqtaýǵa, kádege jaratýǵa suranyp tur. 

Sakraldy geografııa – jalpy­adam­zat­tyq qundylyqtarmen bite qaınasqan ári ony árlendirgen ulttyq qubylys. Demek, Elbasymyzdyń maqalasyndaǵy: «ta­rıhta tutas ulttardyń eshqashan oryn­dalmaıtyn eles ıdeologııalarǵa shyrmalyp, aqyry sý túbine ketkeni týraly mysaldar az emes. О́tken ǵasyrdyń basty úsh ıdeologııasy – kommýnızm, fashızm jáne lıberalızm bizdiń kóz aldymyzda kúıredi» degen qaǵıdany basshylyqqa alýmen kommýnıstik elesten birjolata qol úzgenimiz jón. Táýelsizdigimizdi álem moıyndaǵan shaqta rýhanı jańǵyrýdaǵy, qoǵamdyq sanadaǵy, onomastıkadaǵy ulttyq, memlekettik múddemizdi basymdyqpen alǵa shyǵaryp, sakraldy jerlerimizdi álippede ulyqtaýdan zań kúshimen qorǵaýǵa deıin qısyndy júıeleı alsaq, eshkim qazaqty ultshyldyqpen aıyptaı almaıdy.

Sakraldy nysandardyń birshamasy eldi mekenderden jyraq jatyr. Erteń solarǵa aparatyn jol, jol boıyna áleýmettik ınfraqurylym túseri sózsiz. Salynatyn jol men ınfraqurylymǵa joba shaǵynan durys onomastıkalyq ataý berýdi qadaǵalamasaq, mysaly, Nysanbaı jyraýdyń basyna, Aqtaý bekinisine, Astanadaǵy panteonǵa aparatyn jol nemese nysan «Novyı Abaı», «Sem bochek», «Sınema Sıtı» atalyp shyǵa kelý qaýpi bar. 

Sakraldy nysandardyń mekenjaıy kóp máseleden habar beredi. Oıymyz túsinikti bolý úshin bir ǵana mysal keltireıik. Almatyda «Ǵylym ordasy» bar. Ol – keshegi Ǵylym akademııasynyń bas ǵımaraty. Munda kezinde Q.Sátbaev, M.Áýezov, Á.Marǵulan, A.Jubanov, t.b. tulǵalar eńbek etken. Sóz joq, sakral­dy, qasıetti meken. Biraq ol Shev­chen­ko kóshesiniń boıynda tur. Esesine Marǵulan kóshesi qalanyń shet jaǵyna yǵysyp ketken. Kerisinshe bolýy kerek edi.

Qysqasy, sakraldy nysandy qorsha­ǵan eldi mekender ataýy, jer-sý onomas­tı­kasy – bári ulttyq-tarıhı reńkpen erek­shelengeni abzal.

Sakraldy geografııa  ataýlaryn qoǵamdyq sanada tól tarıhymyzben ajyraǵysyz baılanysta ornyqtyrý arqyly qazaqstandyq patrıotızmniń irgetasy – jerge, tilge, memleketke qur­metimizdi nyǵaıtamyz. Bul qazaq jerine kózin tigip júrgen basqalarǵa da sabaq bolǵanyna qosa, ulttyq tilimizdiń mártebesin, memleketshil sanamyzdyń deńgeıin arttyrary sózsiz.

Hankeldi ÁBJANOV,

QazUAÝ «Rýhanı jańǵyrý» gýmanıtarlyq zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi,

UǴA akademıgi