Bala psıhıkasyna kim jaýapty?

Balamen jıi sóılesip, qurbysyndaı oıyn ashyq aıtýǵa úıretý kerek deımiz. Biraq ár balanyń áńgimesin tyńdap, oǵan aqylyn aıtyp otyrýǵa ata-analar ýaqyt taba bermeıdi. Úıde bala tárbıesin óz moınyna alǵan ata-áje bolsa bir jón. Biraq búginde kópshiliktiń osy ata-áje degen dárejeni ıelengen aǵa urpaqqa da aıtar nazy bar. Nemere baǵýdyń belgilengen erejesi joq. Balany bylaı tárbıeleý kerek dep naqty bir baǵytty nusqaýǵa da bolmas. О́ıtkeni ár balanyń qalaýy basqa, jan-dúnıesi bólek. Ár búldirshinniń ómirge ózindik kózqarasy bar.

Qazirgi kezde tárbıeniń úzdik úlgisi retinde japondar­dyń bala tárbıesi kóbirek aıtylady. Iá, japon otbasynda uldyń da, qyzdyń da tazalyqqa jaqyn jınaqy, tártipti bolýy úshin ata-anasy kóp eńbek etedi. Bireýdiń ala jibin attamaýǵa úndeı­tin ulttyq danalyq, isti der kezinde atqarýǵa jete­leı­tin tııanaqtylyq, otbasy jáne qoǵam aldyndaǵy jaýap­ker­shilik japon balasynyń sanasyna jaryq dúnıe esigin ashqan sátten bastap quıylady desek artyq emes.

Sońǵy jyldary qazaq qo­ǵamynda jasóspirimderdiń ǵana emes, bastaýyshtaǵy bala­lardyń da kúızeliske jıi ushy­raıtyny týraly máseleler kóterilip júr. Mamandar mu­nyń sebebi balalardyń durys tamaqtanbaýy saldary­nan aǵ­zada qorektik zattar jetpe­gen­dikten dep túsindirse, sarap­shylardyń bir toby otbasy jaǵ­daıymen jáne áleýmettik máselelermen baılanystyrady. Buǵan ata-ananyń balamen jıi áńgimelespeýin, ıaǵnı ul-qy­zy­nyń pikirine qulaq aspa­ýyn da qosýǵa bolady. Ǵalymdar balanyń oı-júıesi durys j­etilý úshin otbasyndaǵy úl­­ken­­der ony materıaldyq tur­­ǵy­da qamta­masyz etip, «bas­­­qasyn ózi bile­di» dep qoıa sal­maı, udaıy pikirin bilip, ár­túrli máseleler tóńi­re­gin­de sóılesip otyrǵan abzal deıdi. О́ıtkeni árbir jas ós­kin­­niń belgili bir nársege qatys­ty ózindik oıy bolady. Ere­sek­ter bolsa «jas qoı» dep, ul-qyzynyń aıtqanyna kóp jaǵdaıda kóńil bólmeıdi.

Ýeıtlı degen danyshpan «Balanyń bolashaǵyn qam­tamasyz etti dep, oǵan mol dú­nıe-múlikti mura ǵyp qal­dyr­ǵan adamdy emes, eńbekqor­lyqty boıyna sińire bilgen jandy aıtsa kerek», degen eken.

Balalar kúızeliske, kúrdeli psıhologııalyq shıelenisti jaǵdaıǵa tap bolmaýy úshin mamandar ata-analarǵa alýan túrli keńes usynady. Jýyrda IýNISEF Balalar qorynyń uıymdastyrýymen Almaty qalasynda jasóspirimderdiń psıhıkalyq densaýlyǵyna qatysty halyqaralyq jıyn ótti. Jıynǵa qatysqan pedagogtar men densaýlyq saq­taý mekemeleriniń ókilderi jas­óspirimder arasynda kez­desetin ómirden túńilý tárizdi qaýipti jaıttardyń aldyn alý máselesin talqylady. Dú­nıe­júzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń málimetine súıensek, álemde jyl saıyn jas­ós­pirimderdiń 10 paıyzy psı­ho­logııalyq kúızelis sal­dary­nan óz densaýlyǵyna zaqym jasaıdy eken. Shamamen 67 myń bala sonyń saldarynan ómirmen qoshtasady degen jan­túrshigerlik aqparattar bar.

О́mirden túńilý faktorlaryna tek kedeıshilikti kiná­laýǵa bolmaıdy. Álemdegi asa baı memleketterde 11-15 jas aralyǵyndaǵy ár tórtinshi ba­la­nyń apta saıyn júıkesi syr berý, álsizdik, uıqysyzdyq sııaqty jaǵdaılarǵa dýshar bo­latyny anyqtalǵan. Osyn­daı psıhologııalyq kúıze­lis ná­tı­jesinde oryn alatyn ózine ózi qol jumsaý fak­­tor­larynyń aldyn alý maqsatynda Qazaqstan Úkimeti IýNISEF-pen birigip, tıisti baǵdarlamalardy qolǵa alýda. Respýblıka Úki­meti­niń jasóspirimderdiń psı­hı­kalyq densaýlyǵy men ómir­lik daǵdylaryn qalyptas­tyrý, ózine ózi qol jumsaý fak­tor­lary­nyń aldyn alýǵa ba­ǵyt­t­alǵan jobalary birneshe ob­lysta júzege asyryla bas­ta­dy. Mektep psıhologtary da balalardyń jaman oıdan arylýyna kóptep úles qosý­da. Biraq balaǵa syrttaı yq­pal emes, otbasynyń ishki yq­pa­ly mańyzdy ekenin esten shyǵar­maıyq.

«Bilim Foundation» qory­nyń basshysy E.Aıtmuhambetov­tiń aıtýynsha, respýblıka­da sýısıdti bastapqy deńgeıde anyqtaıtyn erekshe joba qolǵa alynǵan. Iá, ult taǵdyry ár balanyń taǵdyrynan bas­talady. IýNISEF Balalar qory­nyń Qazaqstandaǵy ókili Iýrıı Oksamıtnyı «Jasós­pirimderdiń psıhıkalyq den­saýlyǵyn nyǵaıtýǵa jańa tásil­derdi engizý arqyly Qazaqstan psıhıkalyq den­saý­lyqtyń jahandyq bilim júıesine ólsheýsiz úles qosý­da», dedi. Dúnıejúzilik psıhıatrııalyq uıym, Eýropa­lyq psıhıatrııa­lyq uıym ókil­deri de balalar­dyń sana­syndaǵy aýytqý­shylyq­tardy boldyrmaýdyń amaldarymen bólisti.

Sheteldik sarapshylar balanyń psıhıkalyq jaı-kúıiniń qalypty deńgeıden aýytqý faktorlaryna mynany qosady: tym buıyǵy bolý, yzaqorlyq, shekten tys qor­qaqtyq, baǵynbastaı buzyq bolý, kóńil-kúı qubylmalyǵy, basqa balalarǵa qosylmaı bólek júrý, oıynǵa qyzyqpaý, túnde uıyqtaı almaý. Sondaı-aq únemi sharshap júrý, ózin ózi jek kórý, basqalar ony jek kóredi degen oıdan aryl­maý, qulaǵyna túrli dybystar­dyń estilýi sııaqty faktorlar bala psıhıkasy óte qaýipti jaǵ­daıda ekeninen habar beredi. Ja­sóspirimder arasynda kezdesetin tamaq­saýlyq – bas­qany oılamaı, esil-derti tamaqqa aýyp tura­tyn qomaǵaılyq aýrýy da psıhı­kalyq jaı-kúıiniń jaqsy emestigin tanytady.

Jasóspirim balanyń minez-qulqyndaǵy aýytqýshylyqty ótpeli kezeńge ǵana telý durys emes. 13-15 jas aralyǵyndaǵy jetkinshekterdiń aınalasyna selqos qaraıtyn apatııalyq kúıi, oıyn jınaqtaı almaýy, tábetiniń buzylýy, júrek, asqazan aýrýlarynyń jıi mazalaýy, umytshaqtyq, mańyzdy máselelerge de selqos qaraý, óz is-áreketine jaýap bermeý, túnde uıyqtaı almaý, jal­ǵyzdyqqa umtylý, temeki, araq sııaqty nárselerge áýestik tárizdi jaıttar baıqalsa, bul balanyń qaýipti jaǵdaıda turǵandyǵyn bildiredi.

Bala tárbıesin tolyǵymen mektepke ysyryp tastap, odan qalsa, bala kútýshisi men mektep psıhologyna jaba salý, bar máseleni synyp jetek­shisiniń moınyna ilip, ózin ur­paǵyn materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etýshi dep qana biletin ata-analar sany sońǵy jıyrma bes jylda kóbeı­geni ras. Qazirgi tańda oqýshy­nyń minez-qulqynda, qımyl-áreketinde túsiniksiz ózgerister baıqalsa, mektep psıhologyna júginý úrdisi beleń alǵan. Alaıda balanyń adam bolyp qalyptasýynan bastap ol alatyn tárbıe eń aldymen ata-anasyna, otbasyna qatysty ekenin umytpaǵan abzal. Mektep psıhology, ustazdar bala tárbıesinde qosalqy ról atqarady, tárbıe tetigi ata-ananyń qolynda bolýy tıis. Balanyń minez-qulqyndaǵy ózgeristerge de ata-ana jaýapty. Eger jas­óspirim ózine nemese tóńiregine qandaı da bir zııan tıgizse eń aldymen ol bilim alatyn mektep emes, ata-ana jaýapty ekenin eskerý kerek. Psı­holog nemese basqa da mamandar balanyń boıyndaǵy úreı­di ýaqytsha seıiltip, ol beıimdele bastaǵan jaman ádetten ýaqytsha aryltýy múm­kin. Biraq bala boıyndaǵy, oı-júıesindegi ózgeristerdi syrttaǵy maman emes, aldymen óziniń týǵan ata-anasy baıqaıdy ǵoı. Sondyqtan qaı jastaǵy bala bolsa da onyń qalyptasýyna qajetti ıgilikti ata-anasy der kezinde boıyna quıa bilgeni abzal.

E.Habbard degen amerıka­lyq jazýshynyń «Balany oqytý degenimiz – muǵalimniń kómeginsiz damýyna qabiletti bolýǵa úıretý» degen sózinde úlken mán bar. «Oqytý» tek mekteptegi ustaz mindeti dep qabyldamaý kerek. Bala bilimdi mektepten ǵana emes, úıde, otbasyndaǵy eresekterden alsa ǵana tolyq tulǵa bolyp qalyptasady. Búginde qalalyq jerdegi qazaq otbasylarynyń kópshiligine tán kórinis – mektepten tys ýaqytta balalardy oıyn-saýyq ortalyqtaryna aparý ádetke aınalǵan. Ishi qapy­ryq, taýarǵa toly dúken­derden basqa eshteńe joq saýda ortalyǵynyń ishinde qy­dy­rýǵa birneshe saǵatyn jibe­redi. Qalalyq, aýdandyq kitap­hanalarǵa osynsha ýaqytyn jibere me eken? Mysaly, Al­mat­y qalasyndaǵy kitapha­nalarǵa bara qalsań, ózge ult­ ókilderiniń balasyna úıde oqýǵa birneshe kitaptan alyp turǵanyn baıqaısyń. Ere­sek­­terge arnalǵan kitap­ha­na­ny aıtpaǵanda, I.A.Kry­lov atyn­daǵy Balalar kitap­hana­syna qaı ýaqytta bas suqsań da oqý zalynda otyrǵan qazaq balasyn kórmeımiz. Qashanda orys tildi ata-ana kitap alyp, buryn alǵan kitabyn ótkizip jatady.

Bir jaǵy elektronıka dúke­ni, ekinshi jaǵy kıim-keshek býtıgi degendeı, rýhanı bereri joq saýda orta­ly­­ǵy­nyń or­tasyndaǵy qapy­ryq foıe­de sendelý bala­nyń oı-órisin keńeıtýge esh­qan­daı kómek bermeıdi, tipti den­saý­lyǵyna zııandy. Onyń orny­na tabıǵı ortada, máse­len, taýǵa, kól jaǵasyna, tipti aýyl­daǵy týys­taryna aparyp, dem­aldyrsa, bala úshin ári tár­bıe, ári demalys bolar edi. Únemi tar kóshe­de, tórt qa­byr­ǵamen qorshal­ǵan úı ishin­de ýaqyt ótkizgen bala kúı­zel­iske ushyramaǵanda qaı­tedi? Ǵalymdar zoobaqta qamap ustaǵan haıýandardyń da aýrýǵa tez shaldyǵatynyn anyq­taǵan. Bala tar jerde qamap ustaıtyn haıýan emes. Qap­taǵan tehnıkanyń (uıaly telefon, teledıdar, kompıýter, t.b.) ortasyna «qamap qoıyp» oı-sanasyn tunshyqtyrǵan soń bala psıhıkasy da qyspaqqa qamalady. Balanyń sanasy sergek bolýy úshin ata-ana tár­bıe aýanyn materıaldyq ortamen shektemeı, rýhanı baǵytqa da burǵany jón bolmaq.

Sharafat JYLQYBAEVA

Sýretti túsirgen Erlan Omar