Adamzat balasy ǵasyrlar boıy alǵa umtylyp, órkenıettiń dóńgelekteri damylsyz dóńgelep kele jatqanymen, áli kúnge deıin yrym-nanymdarǵa senetinder jetkilikti.
XVII ǵasyrdyń basynda bir dáriger yrymshyldyqty ańqaý adamdardyń kádýilgi adasýy dep bilgen eken. Al HH ǵasyr basynda ǵylym kádimgideı jetistikterge jete bastaǵanda, 1910 jyly basylǵan «Brıtan ensıklopedııasy» bolashaqta órkenıet yrymshyldyqtyń sońǵy elesterinen qutylady dep sáýegeılik aıtypty.
Biraq áli kúnge jurttyń yrymshyldyqtan ada bolǵany shamaly. Kóp adamdar aldynan qara mysyq kesip ótse, ásirese eýropalyqtar abaısyzda aına syndyryp alsa, záresi ketedi. Kóshede kele jatyp túshkirip qalsańyz da kez kelgen adam «Saý bolyńyz!» deıdi. Túshkirgen adamǵa saýlyq tileý barlyq halyqta bar. Bir qaraǵanda bul da sypaıylyqtyń bir túri sııaqty bolǵanymen, onyń da túbi yrymshyldyqta jatyr. О́ıtkeni kóptegen halyqtar adam óziniń janyn «túshkirip» jiberedi dep eseptep, saqtyq retinde saýlyq tilep jatady.
Sonymen «Brıtan ensıklopedııasynda» aıtylǵandaı, yrymshyldyqtan arylyp kele jatqanymyz shamaly. Sózimiz qurǵaq bolmaý úshin, qazirgi «fen-shýı» ilimin de mysalǵa keltirýge bolady. Úıdegi berekege, qyzmet babynda mansapqa, mahabbatta úılesimge jetý úshin adamdar osy ilimniń túrli yrymdaryn jasap, buıymdaryn qasterlep satyp alady. Biz bul jerde san ǵasyrlyq tarıhy bar qytaı ilimin joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Kezinde Qytaı ımperatorlary «Fen-shýı» qupııalaryn tereń bilgen adamdardyń ilimin paıdalanyp, ondaı adamdardy óltirtip jibergeni belgili. Vebster sózdikterinde aıtylǵandaı, «yrymnyń ózi belgisizdikten týyndaıtyn, sebepti-saldarly baılanystardy durys túsinbeýden, magııa men oqıǵalarǵa senýden shyqqan túsinik nemese dástúr».
Sportshylar da yrymshyldyq jaǵynan aldyna jan salmaıdy. Olardiki de ǵaryshkerlerdiki sııaqty jaǵdaı. Kóńilderi kúpti, aldarynda ne jeńis, ne jeńilis kútip turǵanyn bilmeıdi. Keıbir sportshylar ózderine úlken jeńis ákelgen kıimderin jýmaıtyny, ony árbir jarysqa kıip shyǵatyny sondyqtan.
Qysqasy, adam balasy qanshama qupııalardyń syryn bilip, ǵaryshty baǵyndyrsa da, yrymshyldyqty toqtatýdyń ornyna, údete túsken sekildi. Munyń bir sebebi Allanyń qudiretin eshqashan tolyq asha almaıtyndyǵynda.
Nege áıtpese, bizder qara mysyq kesip ótse, unjyrǵamyz túsip ketedi. Kóptegen halyqtar 13 degen san men onyń jumaǵa sáıkes kelýinen záre-quty qashady. Osy kúni de moınynan tumaryn tastamaı júretinder jetkilikti.
Al «Amerıka ensıklopedııalarynyń» halyqaralyq basylymdary da yrymshyldyqtyń ómirsheńdigin alǵa tartyp, mádenıettiń bar salasynda eski dástúrler saqtalynyp qana qoımaı, jańa mánge ıe bola bastaǵanyn aıtady.
О́zimizdi alaıyqshy, ózimiz de erkimizden tys yrymshyldyqtyń túrli áreketterin jasaıdy ekenbiz. Bireýdiń basyndaǵy baqytsyz oqıǵany sóz etkende aǵash ústel, jaqtaýlardy «aıtqan jerden aýlaq» urǵylap jatamyz.
Mysaly, elektrondy poshtalar arqyly hattar kelip jatady. Onda mundaı mantra-totemderdi 24 saǵat ishinde ózińde qaldyrmaı, baqyt pen sáttilikke zárý tanystaryńa barynsha kóp jiberseń, ómirińde úlken jaqsylyqtardyń bastalatyny aıtylady. Men birde yrym-nanymǵa múlde senbeımin deıtin tanysymnan ol hatty nege taratqanyn suraǵanymda ol: «Ony yrymshyl bolǵandyqtan jasaǵan joqpyn. Jaı ǵana jaǵymsyzdyqtyń bolǵanyn qalamaımyn» dep jaýap berdi…
Sonaý grekterde de dinmen baılanysty yrym-nanymdar kóp bolǵan ǵoı. Máselen, vavılondyqtar da dúdámal jaǵdaılardan shyǵý úshin mal soıyp, janýarlardyń baýyryn qaraǵan. Qazaqta da jaýyryn qaraý degen bar.
Kúnimiz sátti bastalsyn dep úıden oń aıaqpen attap shyqqannan bastap, yrymshyldyqtyń qalyptasqan dástúrlerin buljytpaı oryndaı bastaımyz. Ulyn úılendirip, qyzyn uzatyp, et jaqyndaryn ana dúnıege shyǵaryp jatqan jandar yqylym zamandardan kele jatqan yrym-nanymdardy jasaıdy.
Sondyqtan da keıbir ensıklopedııalarda aıtylǵandaı, «Adamzat balasy óziniń bolashaǵyna senimdi bolmaıynsha… yrymshyldyq degen eshqashan joıylmaıdy». Keremet bir áýlıeler bolmasa, adam balasy óziniń erteńin ne kútip turǵanyn eshqashan bile almaıdy.
Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»