Jazý máselesi týraly sońǵy sóz

Aldymyzdaǵy shildeniń 10-ynda bolatyn bilimpazdar tobynyń qarsańynda múddemizdi aıtyp qalalyq.

«Eńbekshil qazaqtyń» 154-shi sanynda emle týraly, 178-179-shy sandarynda qarip týraly meniń jobalarym basyldy. 159, 161, 162, 164, 195-shi sandarynda Eldestiń qarsy daýlary basyldy.

Eldes kóp jazdy. Balaǵa sabaq bergendeı «Qazaq tilinde pálen dybys bar, onyń pálenshe tańbasy bar...» dep jurt­ty sendire, ózgeni nadansyna, qazaq tiliniń bel balasy ózi tárizdene jazdy. Mundaı zor máseleni qara borandatyp, soqyr sezimge berilip, qyzýlanyp tekserý aǵat. Bul salqyn aqyl, sanaly oı kerek qylatyn másele. Kep bireýdi túıreýde emes, máseleniń durys sheshilýinde.

Jazý máselesinde aıtystyń shıelenip, aýyr bolýyna zor sebep bar. Emlege ár­kim ár jaqtan, ártúrli qaraıdy. Bireý til­diń tarıhynan, bireý naǵyz grammatıka jaǵynan, bireý estilý (fonetıka) ja­ǵynan, endi bireýler is júzinde qo­laı­ly, jeńildik kelý jaǵynan qarap shesh­pek bolady. Sonymen árkim óziniń ustanǵan negizinen aıyrylǵysy kelmeıdi. El­destiń negizi: til qural (etımologııa), esti­lý (fonetıka). Meniń negizim: kóbinese iske qolaıly (praktıka), jeńildik, qala berse, estilý. Durysynda, emleni iske qolaıly bo­lý jaǵynan ǵana qaraý kerek.

Jazý máselesin sheshkende aldymen «tildiń zańy buzylsa, jalpaq jurttyń tili buzylyp ketedi, joǵalyp ketedi...» degen soqyr nanymnan (fanatızm) quty­lý kerek. Eldes qoryqqandaı til sonsha ­shetin, tıip ketse jarylyp qalatyn qaǵa­naq emes. Eldes «UÝ» dep jazyp, olaı býyndaı ma, Júsipbek «Ý» jazyp, býyn­damaı ma qazaqtyń tiline ıne­niń jasýyndaı paıda, zııan kelmeıdi. Arab, parsy, tatar, sart, mıssıonerler áde­bıetiniń yqpalyna júrip, aıdaýy­na kónbegen, tiliniń zańy, quraly ne ekenin bilmegen «E, Y, I» dybystaryn­ «I»-men; «O, U, Ý» dybystaryn «O»-men – bir-aq tańbamen jazyp kelgen sol taýqymettiń bárin tartsa da, buzylmaı kelgen qazaq­tyń tili bizdiń bir, eki tańbamyzben áste ózgermeıdi. Tipti buzylmaıdy. Qa­zaq joǵalsa, tili de joǵalady; jasasa, ór­­ken­dese, tili de órkendeıdi. Azamat bol­­ǵan balasy at minse, qaltyraýyq balajan sheshe «jyǵylyp qalar ma eken?» dep úıde otyryp taqymyn qysady. Eldes álde qara borandatý úshin joqty sóı­leıdi, álde álgideı qorqaq sheshe (eger on­daı sheshe qazaqta bolsa).

Bilim ósken saıyn, oı ósedi; oımen birge til ósedi. Biraq til shubalań, myl­jyń bolmaıdy, shynyǵady, shymyrlanady. Az sóz, kóp maǵyna – mine, bilimniń tilegi. Til ósken saıyn, dybys kóbeıedi. En­deshe, árip te kóbeıý kerek pe? Joq. Az árip, kóp dybys – mine, jaqsy hattyń shar­ty.

Dybystyń erkine salsaq, tańba (árip) meılinshe kóp bolý kerek: bir dy­bystyń ózi ár orynda ártúrli estiledi. Any­ǵynda dybysqa tap keletin tańba bola bermeıdi. Aýyzdan shyqqan barlyq le­biz­di árippen túgendeı jetkizý múmkin emes. At aıdaǵandaǵy «shý-shý», bolmasa tań­daı qaǵý, toqtatýdaǵy «dyr», kúlkini, keıi­gendegi odaǵaılardy qaıtyp qarippen aıta alarsyń? Jazý, qarip nobaımen, shart­pen ǵana alynatyn nárse.

Professor Ýshakov aıtady: «Kádimgi hattaǵy qaripterdiń dybystarǵa dál kel­meýi kemshilik emes; is júzinde qolaıly bolýǵa jazýdyń dáldigi tipti min­detti emes, qaıta dybysqa nobaıly jazý ári ja­baıyraq, ári ońaıyraq bo­lady», – deıdi. «Emleniń maqsuty – je­tilgen, baı tildi óte jabaıy quralmen tań­balap bildirý», – deıdi ǵalym Raýmer. Son­dyqtan «Qoldanýǵa qolaıly jazý – dybysty jalpyǵa túsinikti etip kórsetý», – deıdi Kýrch degen kisi. «Aýyz sóz – oı­dyń pernesi bolsa, jazý – aýyz sózdiń pernesi» degen Tomson. Dybystarǵa na­ǵyz adal keletin jazý joq. Ondaı jazý jal­­pyǵa túsiniksiz, endeshe bolmaý kerek. Na­ǵyz dybysqa adal jazý til ǵylymynda (ıazykovedenıe) ǵana bolý kerek. Dybysqa árip­­ti keltiremiz desek álippıden talaı áripti shyǵarýǵa, talaı áripti tyńnan oılap tabýǵa, áıtpese eskilerge túrli bel­giler qosyp qoldanýǵa týra keler edi. Bul durys hat bolmaıdy, qoldan jasama hat bolady. Bul pikirlerdi jazýdy ońaı­latamyn dep talaı jyl eńbek etken ǵa­lymdar aıtyp otyr.

Mundaı talaı bedeldi sózder keltirýge bolady. Biraq oryn az. Dybysshyldardyń áýeıi­lenbeýine bu da jeterlik sóz. Son­dyqtan estilýdi (fonetıkany) negizge alý­ǵa bolmaıdy eken, asa bir kerekti oryn bol­masa. Sol tárizdi jazý máselesin til zańyna (grammatıkaǵa) tirep sheshýge de bolmaıdy.

Til – jandy zat: órkendeıdi, damıdy. Ja­zý – óli súıek zat. Til zańy (grammatıka) da kertartpa (konservatıvnyı) nárse. Shi­derlep, órisińdi uzartpaıdy.

Grammatıkashylar tildi tapqa, jikke, sort­qa bólemin, ár sózdi, ár dybysty bel­gili taptyń ádet-ǵurpyna, saltyna ba­ǵyndyramyn dep talaı jerde zorlyq isteıdi, jiksiz jerde jik shyǵarady. Budan eki júz jyldar buryn Lomonosovtyń shyǵarǵan «ııa», «yıa», «ıe», «ye» degen jalǵaýlarynan orys jańada ǵana qu­tyldy; erkek, áıel, orta sózderdiń aıaǵyn bir-aq túrli (ye, ıe) jazatyn boldy. Til­ge budan keletin kemshilik joq. Sol sy­qyldy: «onı, one, odne, odnı, oba, obe», degen bólek-salaqtardy keshe ǵana qal­dyr­dy.

Mine, grammatıkanyń tusaý bolǵany.

«Til qural» shyqpastan buryn «dybys», «býyn» degendi jurt bilmeýshi edi.­ Dybysty, býyndy ózgelerge elik­tep, dybys ádisin (zvýkovoı metod) qol­danǵandyqtan alyp otyrmyz. Elikteý ony­men toqtamaıdy. Mádenıeti kúshti jurt eliktetedi. Jazýdyń, jazý úıretýdiń ońaı joly tabylsa, eliktemeske áddimiz joq. Bul kúngi basymyzdy shulǵyp otyr­ǵan «dybys», «býynnan» bezip, erteń Ame­rıka ádisine túspesimizge kimniń kózi je­tedi? Sondyqtan jalań til quraldyń (etı­mologııa) dáleline súıenýge bolmaıdy, onyń ózi jasama, elikteme nárse.

Shynynda, grammatıka eki túrli bolýy ke­rek: biri – tildiń, sózdiń, istiń yńǵaıyna jú­retin qubylmaly, jandy etımologııa; endi biri – tildiń negizin, túp atasyn, óz­gerý jolyn, tarıhyn tekseretin ǵy­ly­mı grammatıka bolmaq. Mektepte jazý úı­retýge, durys sóıletýge kómek etetin jan­dy etımologııa men ǵylymı gramma­tıkany shatastyryp júrmiz. Sońǵy grammatıka orta medreselerdiń sońǵy jyldarynda, joǵarǵy medreselerde oqytylý kerek. Bastapqy bastaýysh mektepte Ahańnyń «Til quraldary» (ásirese II) eki túrli etımologııanyń joldarymen ja­zylǵan, iske janasý jaǵynda aýyr jer­leri kóp. Eki sózdiń birinde til zańyna jú­girýdiń sebebi osy.

Mysal keltireıik: «Atty kisi myltyq at­ty». Fonetıka kózimen qarasaq, eke­ýin­de de «atty» jazylýǵa tıis. Olaı emes, etı­mologııa kózimen qarap, biri syn esim, bi­ri etistik bolǵan soń, Ahań eki túrli jaz dep otyr. Grammatıka jaǵynan da aıyryp jazýǵa Ahańnyń dáleli joq. Alaıyq myna sózderdi:

Qasym-bek, Qoıshyǵul, Túıe-baı, mal-ǵoı, joq-qoı, kerek-qoı, adam-da, ush­qan qus-ta, júgirgen ań-da, baraıyn-ba, keleıin-be, alamyn-ba, barǵan-bysyń, kel­gen-bisiń, jazǵan soń, malmen, kóppen, bı-eke, aǵa-eke, molda-eke, taıym-aı, ıapy­rym-aı, jaryqtyq-aı, ap-aq, sap-sa­ry, bara-almaıyn, júre-almaımyn, bı-maza, beı-bastaq, bı-tarap, bı-qam, bet-baq...

Etımologııaǵa súıenbese, osy sózderdi bólek jazýdy, ne syzyqshamen («–») jazýdy kim biler edi? Etımologııa bir jaǵynan sózdiń túbirin, tabyn aıyryp, mánisin kórsetip paıda keltirip otyrsa, ekinshi jaqtan jazýǵa aýyrlyq keltirip otyr. Qosalqy sóz, qos sóz, jalǵaýlyq, kósemshe, jińishke býyn, jýan býyn, shyraı, odaǵaılardy birinen-birin aıyrý, aralastyrmaý úshin solaı jazylyp otyr.

Qasym-bek, Túıe-baı, bir-aq, beı-bas­taq, bı-tarap, bet-baqtarǵa syzyqsha qoıǵyzyp otyrǵan túbirin qazý, qala berse, jýan, jińishke býyndar. «Ǵoıda» jeke maǵyna joq, jalǵaýlyqqa, jalǵaýǵa, jur­naqqa kelmeıdi. «Aıttym-ǵoı» (skazal, ved) ne qylý kerek? Syzyqshamen bólgennen basqa shara joq. «Adam-da» ushqan qus-ta, júgirgen ań-da» mundaǵy «da-lar» orystyń «ı» degen demeýiniń (Soıýz) maǵynasynda bolǵandyqtan, jatys jalǵaýdan aıyrý úshin osylaı jazylyp otyr. Sol tárizdi qosalqy sózdegi «Ma, ba, me, beler» orystyń «lı» bólimshesiniń maǵynasynda bolǵan soń, bólek jazylady. «Soń» – «posle» maǵynasynda. Ol – ústeý (narechıe). Endeshe bólek jazylýy kerek. Jurnaq bitken zat esimmen qosylyp jazylyp, «eke»-niń syzyqsha arqyly jazylýy da jýan, jińishke sózderge birdeı tirkelýinen bolsa kerek. О́zge padejderdi alǵan soń, «men, menen, ben, benen» jalǵaýlarymen orystyń (Tvorıtelnyı) padejin de alýǵa bolmas pa edi? Olaı etýge «men, benniń» esimderin basqalarǵa da tirkelýi bóget bolsa kerek. «Tańdaýly shyraıǵa» qosylatyn «ap», «qaptardy» bólip alyp, «ap-aq, qap-qara» dep jazaıyq desem, Eldes til zańynyń dáreti buzylatyndaı qorqar edi.

Daıyndaǵan

Ularbek NURǴALYMULY, «Egemen Qazaqstan»