Áıgili Naýryzbaevtan dáris alǵan Tileýberdi Meldeshuly

Sonymen... ekeýara shúıir­ke­le­sip otyryp, áńgime órbisin degen nıetpen Tikeńe «músinshilik óne­rge degen qumarlyq qalaı paı­da boldy» deımin ǵoı. – Meni músinshi qylǵan týǵan aýylym Baıyrqumnyń irgesin janaı aǵyp jatqan Syrdyń topyraǵy men saz-balshyǵy, – dedi aǵamyz. 

Tileýberdi Meldeshuly jastaıynan týǵan jeriniń tabıǵaty men tarıhyna qanyǵyp ósken. Qazaqy jyr-dastandardy jastaıynan tyńdap, atalary aıtqan ańyz-áńgime keıipkerlerin balań sanasyna uıalatyp, olardyń qııaldaǵy ǵajaıyp beınesin saz-bal­shyq­pen somdap oınapty. Basqa balalar qyzyq qýyp, qyr asyp ketse Tikeń darııanyń ja­ǵa­syna jalǵyz baryp, ózi ja­sa­ǵan alýan mú­sindi qumǵa ti­zip qoıyp, uzaq oıǵa shomyp, tereń qııalǵa beriletin kórinedi... Qysqasy, bozala tańda boıyna da­ryǵan keıipkerlerin qalaıda tiriltýdi armandaıtyn. 

Árıne kóńildegi úlken arman, uly maqsatty ushtaý úshin bir talanttyń azdyq eterin ol kezde Tikeń bildi me, joq pa beımálim, biraq eshqashan eńbek etýden ja­lyq­­papty. Aǵamyzdy ataqty mú­sinshige aınaldyryp otyrǵan da osy tynymsyz eńbegi men óner­ge degen taı­ǵaqsyz qush­tarlyǵy. 

Aıtalyq, talapty jas orta mektepti bitirgen soń alysqa uzap kete qoımaǵan. Aýyldy aınal­soq­tap júrgen balaǵa Túrkistan qa­la­synda turatyn tý­ys­qan apaıy «bosqa júrgenshe munda kelip, bala qarap bershi» dep óti­nip­ti. Sóıtip Túrkistanǵa bar­ǵan. Bala qaraǵan. Biraq ana bir mú­sin­shilikke qushtarlyq ja­nyn jaı tap­tyrar emes. Bir kú­ni qalany ara­lap kele jatyp, Mánshúk Mámetova atyndaǵy mek­tepti kórip qalady. Aýlasy keń eken, atshaptyrym. «Myna alań­qaıdy shańyn burqyratyp bos qoı­ǵansha, dál ortasyna batyr qyz­dyń músinin ornatyp, aınalasyn gúlmen kómkerip qoısa ǵoı!». Bul jas jigittiń kókeıine túsken oı­dyń ushqyny. Azdan keıin taǵy bir oı ushqyny jylt etti. «Osyny men nege istemeımin».  Tikeń úıge baryp qolyna qa­lam-qaǵaz alady. Mánshúktiń keýde músininiń jobasyn jasap, alań­nyń aınalasyn kórkemdep syzyp, syzbany alyp mektep dırektoryna barady. Kórsetedi. Bastyq balanyń rııasyz júzine bajaılap uzaq qaraıdy. Tikeń tyrp etpeıdi, nyq otyr. Mektep dırektory: «Men seni muǵalimdik shtatqa jumysqa qabyldaıyn, sen onyń aqysyna myna usynysyńdy oıdaǵydaı atqar!». «Qup». Osymen sóz bitti, Tikeń iske kiristi.

Ol zamanda bári bar, biraq kásibı dúnıeler tapshy. Ásirese músin jasaıtyn ártúrli metall buıym­dar joq. Qysqasy, jıyrma shaqty kúnde Mánshúktiń beı­nesin jasap, ony gıpstep, boıap-jasqap dırektorǵa alyp barady. Ol bolsa bet-aýzy totyǵyp, júzin shań basyp, aldynda turǵan jigitke bir qaraıdy, kózinen ot sha­shyp, som tulǵasy tiri jannan aınymaı qalǵan «Mánshúkke» bir qaraıdy. Ań-tań. «Rasymen óziń jasadyń ba?». Tikeń bylq etpeı, maqtanyshpen basyn ızeıdi. Ornynan aýyr kóterilgen bastyq qushaǵyn keń jaıyp jiberip «Oıpyrym-aı, bula tarıhty baýyryna basyp jatqan ejelgi mekennen qalǵan jurnaq Baıyrqumnan da bir ul týǵan eken» dep emirene qushaqtapty. «Talant tas jarady» degen osy bolar.

Sabaqty ıne sátimen degendeı, mektep basshylyǵy músindi ornatý isin joǵary deńgeıde uıym­das­tyrady. Sharaǵa sol kez­degi ob­lys­tyq gazet tilshisi, qazir úlken qa­lamger Marhabat Baı­ǵut kelip qatysyp, jap-jaq­sy maqala jazady. Onda Baıyr­qumnan músinshi-talant týǵany aıtylady. Sóıtip 18-19 jastaǵy jigittiń esimi óńirge estiledi.

* * * Joǵarydaǵy oqıǵadan keıin T.Bınashevtyń baǵy júre bastaıdy. Bir kúni Bógen aýdanynyń (qazirgi Ordabasy) basshysy Rashıd Nuǵymanov habarlasady. «Músinshi baýyrym, aýda­ny­myzdyń arysy Qajymuqan ba­lý­annyń beınesin jasap berýge qa­laı qaraısyń?». «Jasaımyz». Sóz bitti. Is bastaldy. Asa aýyr eńbekpen Qajymuqan balýannyń som tulǵasy jasaldy. Ol aýdan ortalyǵyndaǵy Muńaıtpasov mýzeıiniń aldyna qoıyldy. Ákesiniń «óli» beınesine kóz salǵan uly Aıdarhan «ózin kórgendeı boldym» dep eńiregen eken. Sol sııaqty, dalanyń bulshyq etindeı (Q.Myrza áli) bileýlengen músindi kórgen akademık О́mirzaq Aıtbaev, mynadaı keremet músindi jıyrma jastaǵy jigittiń jasaǵany meni eriksiz tánti etti dese, kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov «bul bala da men sııaqty oqymaǵan naǵyz samorodok talant qoı» dep tamsanypty. 

Osy eki arada Tikeń Almaty qalasyndaǵy qazirgi Oral Tańsyq­baev atyndaǵy sándik-qoldanbaly óner kolledjine túsip úlgeredi. Jas jigittiń nıeti men tabıǵı talantyn tap basyp tanyǵan ustazy Hákimjan Naýryzbaev «shyraǵym, sen de ózim sııaqty boıyna dalanyń darhandyǵy daryǵan jan ekensiń» dep ult óneriniń ózegin buzyp, óńin aınaldyryp, bet-beınesin buzyp bara jatqan eýropalyq stılge eliktemeı, jolymdy qýatyn jan tabyldy dep, aqtaryla qýanypty.

Osylaı áıgili Naýryzbaevtan dáris alǵan Tileýberdi Meldeshuly oqýyn aıaqtar tusta, dıplom jumysyna «Kloýn» deıtin ta­qy­rypta músin jasaýdy uıǵa­ryp­ty. Onysyn sıýrrealızm stı­linde atqaryp shyqqan. «Mundaı ta­qyrypty tańdap alýyńyzǵa ne sebep?» degen suraǵymyzǵa músinshi: – úlken qala Almatyǵa kelip, adamdardyń shynaıy bet-beınesin bilmeı kóp opyq jedim. Adamdardyń is júzinde jalǵan kloý­nǵa aınalyp ketkenin keıin bildim de, osy obrazdy músindegim kel­di, – dedi. Músindi kórgen emtı­han komıs­sııa­synyń mú­sheleri biraýyzdan moıyndap, tór­aǵa Naýryzbaevqa pikir aıtýyn óti­n­gende ataqty músinshi: «Átteń «al­ty» degen baǵa bolsa ǵoı, mynaý jumys «bes» degen baǵanyń aıa­syna syımaı tur» degen eken.

* * * Kollejdi aıaqtaǵan soń Tikeń qazaqtyń báriniń basynda bar sharýa – páter jaldaýdyń qıyndyǵyn 13 jyl kórgen eken. О́zi aıtady: «osy bir aýyr jyldarda, «áıelim bas­pana­ly bolsaq dep armandaıdy, men sheberhanam bolsa eken dep armandaımyn». Qazir músin­shi­niń armany oryndalǵan. Úlken baspanasy jáne aýlasynda ashyp qoıǵan «О́ner orda­sy» atty mýzeı-sheberhanasy bar. Munda stıl­dik jaǵynan sonaý HIII ǵasyrǵa tán kóne túr­kilik muralardan bastap, myńdaǵan jádiger or­na­lasqan. Kezinde halyq murasynyń janashy­ry О́zbekáli Jánibekov marqum osyndaǵy mú­sinderdi kó­rip, Tikeńdi «sen naǵyz dala aka­demıgi ekensiń» dep baǵalaǵan deıdi. 

Sóz sońynda boıyna ulttyq muratty tolyq sińirgen talantty aǵamyzǵa «qazirgi qazaq mú­sin óneri jaıly pikirińiz qandaı?» degen su­raqty qoıyp edik, osy saýaldy kútip otyr­ǵandaı Tileýberdi Meldeshuly kúńirenip júre berdi. – Qazirgi qazaq músin óneriniń sory – qal­ta­lylardyń óz ata-babasyna arnap, músin ornatýy  etek alyp barady, bul talǵamdy joıatyn boldy. О́ner adamdary aqsha úshin osylaı haltýra jasaýda.

Ekinshiden, Elbasy N.Nazarbaev aıtqan tarıhı sanany jańǵyrtyp, ulttyq kodty oıatýda músin ıdeıasynyń ma­ńyzy zor. Biraq osynyń qunyn tú­sirdik. Keńes kezinde barlyq aýylda, barlyq qalada Lenın eskertkishi turatyn, dál sol sııaqty barlyq aýylda bir-bir batyr bar jáne birinen-biri aýmaıdy. Ár­kim oıyna kelgendi istep jatyr. Egerde ulttyq kodty oıatqymyz kelse, qazaq folkloryndaǵy ólmes keıipkerler: Tazsha bala, Qoja­nasyr, Aldar kóse, taǵy sol sııaqty ertegi keıipkerleri – Taýsoǵar, Kóltaýysar, Jel­aıaq­tardy nege som­damasqa, – deıdi. Bul pikir bizdiń de kókeıge qon­dy. Rasynda, qazaqtyń baıyrǵy tanymy fol­klor emes pe?! Ony keıipkerler arqyly jań­ǵyrtýdyń jóni bar ekeni de shyndyq.

Beken QAIRATULY,  «Egemen Qazaqstan»