Kúı – «jaǵdaı» degen maǵynany anyqtaıtyn sóz. Anyǵyn aıtqanda, adamnyń ómirde kezdesetin áleýmettik jáne psıho-emosıonaldyq jaǵdaıyn ómir súrgen ortasyna mýzykalyq áýenmen beınelep jetkizý. Bizdiń baqytymyzǵa oraı sonaý HIII ǵasyrdaǵy Joshy han dáýirinen búgingi bizdiń táýelsiz zamanymyzǵa mura bolyp jetken kúılerdiń atasy – «Aqsaq qulan». Osy kúıdiń búgingi kúnge qalaı jetip, kim jetkizgenin bireý bilse, bireý bilmeıdi.
Tarıhı derekterge súıensek, «Aqsaq qulan» kúıin búgingi kúnge jetkizgen adam – Qambar Medetov. Bul kisi mýzyka zertteýshisi A.V.Zataevıchpen 1923 jyly kezdesip, osy kúıdi jazdyrǵan. Sol joly kúıshi etnografqa 19 án jáne úsh kúı jazdyrady. Solardyń ishindegi qundysy – «Dúnıe-aı» áni men «Aqsaq qulan» kúıi. «Aqsaq qulandy» jazý A.V.Zataevıchke óte qıyn bolǵandyqtan kúıdi birneshe ret tyńdap, kóp tolyqtyrypty.
Zataevıch «Qazaq halqynyń 1000 áni» kitabynda «Eki shekke arnalsa da, orkestrge suranyp turǵan osynaý keremet sımfonııalyq poemany Medetov tamasha oryndaıdy. Ásirese meni tań-tamasha etetin tusy – negizgi sazdyń úshinshi qaıtara joǵarǵy regıstrge oralatyn sátinde, shynymdy aıtaıyn, kúıshiniń áýenge adam daýsyna nemese úrlemeli aspapqa tán áýezdilik pen uzaqtylyq berip, al shertip otyrǵan ekinshi ishekte pizzicato oınap turatyn sheberligine tipti meniń aqylym jetpeı qoıdy», dep Qambardyń sheberligine tańdanǵanyn moıyndaıdy (A.V.Zataevıch. «1000 pesen kazahskogo naroda». Mýzgız 1963 g.- 484 str.).
«Qazaq halqynyń 1000 áni» kitabymen tanysqan fransýz jazýshysy Romen Rolan 1926 jyldyń sáýirinde Shveısarııadan A.Zataevıchke hat jazyp: «Kitaptaǵy «Aqsaq qulan» kúıiniń sonshama qarapaıym ádispen kóńil kúıińdi baýraıtyn áserine qaıran qaldym» dep tańdanysyn bildiredi. «Aqsaq qulan» kúıiniń A.V.Zataevıch jasaǵan óńdeý nusqasyn G.P.Lıýbımovtyń memlekettik kvarteti Eýropa saparynda gastrolderde oryndap, 1925 jyly Parıjde bolǵan dúnıejúzilik kórmeniń, 1927 jyly Maındaǵy Frankfýrtte ótken «Mýzykalyq djaz» konsertiniń baǵdarlamasyna kirgizgen. Sondaı-aq «Aqsaq qulan» kúıi bul ujymnyń sol jyldary Shvesııa, Norvegııa, Danııaǵa barǵan shyǵarmashylyq saparlarynda halyq nazaryna usynylady. A.V.Zataevıch Qambarmen kezdesýinde «Aqsaq qulan» kúıiniń eriksiz orkestrge suranyp turǵanyn atap kórsetedi. Osy usynystyń negizinde qazaq mýzykasynyń tarıhynda alǵash ret Qambar, ákesi Erqoja, dáýlesker kúıshi Luqpan Muhıtov 11 dombyrashydan orkestr quryp, qazaq ulttyq orkestriniń negizinde 1930 jyly qazaq radıosynda kúıler oryndaıdy.
Qazaq mýzykasynyń teorııalyq negizin salǵan kompozıtor, akademık Ahmet Jubanov Qambar Medetovpen 1933 jyldyń kókteminde kezdesip, ony Almatydaǵy mýzykalyq drama tehnıkýmyna baıqaýshy ekspert retinde jumysqa qabyldaıdy. Osy jumysta Mahambet pen Qambar úlken ról atqarady. Aspaptyń jasalym sapasyn Mahambet kóbirek qaraıtyn da, al dybystyq sapasy men únin tek Qambar ǵana teksere alatyn. О́ıtkeni Qambardyń qolynyń qaǵý kúshi, shtrıhtyq sheberligi eshkimde bolmaıtyn. Akademık A.Jubanov óziniń «О́sken óner» degen kitabynda: «Qanshama toptan ozǵan dombyrashylar bolsa da, Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrge jınalǵandardyń birde-biri Qambardyń aplıkatýrasyn (saýsaq basý tártibin) ala alǵan joq» dep jazady.
Qazaq operasynyń negizin qalaǵan Evgenıı Brýsılovskıı: «Medetovtiń dombyra tartýy men tyńdap kórip júrgen basqa dombyrashylardan múlde bólek, áldebir aıryqsha tásilmen tartady. Ásirese «Aqsaq qulandy» oryndaǵany tilmen aıtyp jetkize almaıtyn qubylysqa tán. Bul kúıdi Medetov oınaǵandaı notaǵa jazyp alý óte qıyn», dep Qambardyń dombyra tartý sheberligin joǵary baǵalaıdy (E.Brýsılovskıı. «Dúıim dúldúlder». Almaty-1995 j. 284-287 bb).
Kompozıtor B.G.Erzakovıch te qazaq mýzyka óneriniń tarıhy týraly irgeli eńbekterinde Qambar Medetovtiń dombyra tartý sheberliginiń qaıtalanbas joǵary deńgeıde ekendigin atap kórsetedi. Mine, qazaq mýzykasynyń tórinde júrgen óner maıtalmandarynyń Qambardyń dombyra tartý sheberligine bergen baǵalary osy. Onyń júzden júırik, myńnan tulpar shyqqan qaıtalanbas tabıǵı qubylys ekenine erekshe oryn beredi. Qambardyń dara dombyrashy ekendigin kórsetetin oqıǵa – 1935 jyly Almatyǵa M.Kalınınniń kelýine baılanysty KazOAK atyndaǵy halyq aspaptar orkestriniń konsertinde «Aqsaq qulan» kúıin jeke oryndaýy.
1936 jyly mamyr aıynda Máskeýde ótken qazaq óneriniń onkúndigine Qambar Medetov te qatysyp, úlken zalda I.V.Stalın qatysqan Ortalyq atqarý komıteti músheleriniń aldynda «Aqsaq qulan» kúıin jeke oryndap beredi. Tartylǵan kúıdiń áserinen I.V.Stalın qasyndaǵy kómekshisine «Sahnanyń artyn baryp qarańdarshy, taǵy da bireý kúıge qosylyp otyrǵan joq pa?» degen eken.
2001 jyly Qambar Medetovtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı Aqtóbe oblysynyń Mártók aýdanynda óner mektebine kúıshiniń aty berildi. Bul sharaǵa ult aspaptar orkestrinde 45 jyl dombyrashy bolǵan, Qambarmen birge jumys jasaǵan Elemesov Muhambet aqsaqal da qatysty. Osy kisiden «Siz orkestr quramynda bolǵan kezde «Aqsaq qulandy» Qambarsha tartqan kúıshi kezdesti me?» degen suraǵyma: «Aqsaq qulan» – tek Qambardyń kúıi ǵoı, oǵan eshkim talasa almaıdy», dep jaýap bergen bolatyn.
Sonymen qatar osy jyly Almaty qalasynda uıymdastyrylǵan ǵylymı-teorııalyq konferensııaǵa kúıshiniń qyzy Bıbizada apamyz aǵaıyndy sheber Romanenkolar jasaǵan Qambardyń dombyrasyn ákeldi. Dombyrany dáýlesker kúıshi Qarshyǵa Ahmedııarov qolyna alyp, qulaq kúıin keltirip, júgirtip, saǵalatyp oınaǵannan keıin zaldaǵy kórermenderge: «Dombyra keremet. Dybysy jaqsy saqtalǵan. Biraq qııanat jasaǵym kelmeıdi. Sondyqtan sizderge «Aqsaq qulan» kúıin óz dombyrammen tartyp bereıin», dep óz dombyrasymen oryndady. Qazirgideı táýelsizdik dáýirinde Qambar sııaqty kúıshiniń ǵazız atyn ardaqtap, qaıta jańǵyrtý búgingi urpaq bizge syn. Jaqsat QARYLǴAShOV, ólketanýshy
Astana
Sýretterde: 1. QazOAK atyndaǵy halyq aspaptar orkestri, 1932 jyl. Ekinshi qatarda: sol jaqta birinshi otyrǵan adam – Qambar Medetov, ekinshi, úshinshi, tórtinshi otyrǵandar: Luqpan Muhıtov, Mahambet Bókeıhanov jáne ataqty óner sańlaǵy Ahmet Jubanov. 2. Birinshi qatardaǵy sol jaqta otyrǵan áıel Q.Medetovtiń jubaıy Gúlıhran Arǵynǵazıeva, ekinshi qatarda ortada turǵan – Qambar Medetov.