Kıeli jerler – birlik pen jańǵyrý nyshany

Osyǵan baılanysty Elbasy tapsyrmasy negizinde, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bas­tamasymen halqymyzdyń tarıhynan eleýli oryn alatyn Qazaqstannyń qasıetti oryndaryn anyqtap, onyń tizimin jasaý qolǵa alyndy. Ǵylymı-saraptamalyq keńes ashylyp, bul iske burynnan beri osy sala boıynsha jumys istep, zertteýmen aınalysyp júrgen ǵalymdar tarıhshylar, ólketanýshylar, etnograftar tartylyp, ǵylymı júıe quryldy. Zertteý­shiler basshy­lyqqa alatyn nusqaý­lyq­tar jasalyp, ol barlyq óńir­lerge joldandy. Mundaǵy maq­sat – elimizdegi qasıetti tarıhı oryn­­dardy anyqtap, olardy ult­tyq ustanym deńgeıine kóterý.

Qazaq halqynyń ulttyq sana­synyń ereksheligi – týyp-ósken jeri, óngen ortasyn kıe tutyp, onyń qadir-qasıetin baǵalaýymen qundy. Atalarymyz «Týǵan jer – tuǵyryń, týǵan el – qydyryń» dep beker aıtpaǵan. Týǵan jer men eldiń halyq sanasyna sińgen rý­hanı qundylyǵynyń ult­tyń qalyptasýynda, damýynda aıryqsha róli bar. Elbasy tap­syr­ǵan dúnıeler buǵan deıin q­asıetti nysan retinde ǵylymı sarap­talyp, júıelenbegen-tin. Biz osy sharýany rettep, jal­py­halyqtyq qundylyq retinde qarastyrýdy qolǵa alyp jatyrmyz. Bul jumystyń rýhanı mańyzyna toqtalar bolsaq, birin­shiden, kıeli, qasıetti ny­san­dar bizdiń ultty rýhanı jutań­dyqtan saqtaıtyn sımvoldyq qal­qanymyz jáne ulttyq maq­tanyshymyzdyń qaınar bulaǵy dep túsingen durys. 

«Qazaqstannyń qasıetti oryndary» retinde erekshe qasterlenetin tabıǵı-mádenı mura, zaıyrly jáne dinı sáýlet eskertkishteri, keseneler, son­daı-aq Qazaqstan halqy­nyń jadynda óshpes iz qaldyr­ǵan tarıhı jáne saıası oqıǵa­larmen baılanysty oryndar uǵynylady. Sonymen qatar Qazaqstannyń áleýmettik-saıası ómirinde ma­ńyzdy oryn alatyn, ulttyq birlik pen jańǵyrý nyshany retinde kórinetin nysandar kirdi.

Saraptamalyq keńestiń sheshimimen qasıetti oryndar jalpyulttyq deńgeıli jáne jergilikti mańyzy bar nysandar bolyp bólindi. Elimizdegi barlyq qasıetti nysandar bes topqa jikteldi:

1. Erekshe baǵalanatyn tabı­ǵı mura eskertkishteri. El aýzynda kıeli atalyp ketken, keıbireýi qazirdiń ózinde memleket qaraýynda turǵan tabıǵat qubylystarynyń nátıjesinde paıda bolǵan oryndar.

2. Arheologııalyq eskertkish­ter jáne ortaǵasyrlyq qala­lyq ortalyqtar. Bul topqa qalashyq­tar, bekinister, petroglıfter, qorymdar, halqymyzdyń qalyptasýynda erekshe ról atqarǵan, Qazaq memleketiniń, Uly Jibek jolynyń qurylýyna uıytqy bolǵan ortaǵasyrlyq qalalar kiredi.

3. Dinı jáne ǵıbadat oryndary bolyp tabylatyn oryndar. Mundaı qasıetti oryndardy áýlıe fenomenimen baıla­nys­tyrýǵa bolady. Túrki kezeńine deıingi dáýirdegi attary ańyzǵa aı­nalǵan, kóne túrki dáýiri jáne orta­ǵasyrlardaǵy, sony­men birge XIX aıaǵy – XX ǵasyr­dyń basyna deıingi tarıhı tulǵa­lardy qamtıdy. 

4. Tarıhı tulǵalarǵa qatysty qasıetti oryndar. Qazaqstan tarıhynda eleýli oryn alatyn, búkil ómirin qazaq eliniń bos­tandyǵy men egemendigine arnap, úsh júzdiń batyr-bılerin jıyp, eldik mańyzdy máselelerdi sheshken handar, qazaq handyǵynyń táýelsizdigi úshin kúresken batyrlar, ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshileri, qolbasshylar, ǵylym men bilimge, mádenıetke úles qosqan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, aqyndar, ǵalymdar, aǵartýshylar týraly máni zor oryndar alynyp otyr.

5. Saıası, tarıhı oqıǵalarǵa baı­­lanysty qasıetti oryndar. Qazaq dalasynda qazaq hal­qy­­nyń birligi úshin bol­ǵan shaı­qas­­tardy, erlikti, batyr­lyqty, qaı­sar­lyqty nasıhattaıtyn, el­­diń birligin bildiretin eskert­kish­­ter men el jadynda óshpes iz qal­­dyr­ǵan qasiretti oryn­dar men qoǵam­nyń, memle­kettiń ta­rı­hynda erekshe orny bar mem­le­keti­mizdiń jańa nyshandary enip otyr. 

Osylaısha qasıetti jerler men nysandardy anyqtap, óńir­lerde júrgizilip jatqan ǵy­l­y­mı-saraptamalyq jumys­tar­dyń baǵyt-baǵdaryn, dáıek­te­mesin jasaý jumystary al­ǵa qoıyl­dy. Terrıtorııalyq jaǵy­nan álem­degi ondyqqa engen jas mem­leket bolǵan soń baǵzy babalar­dan muraǵa qalǵan el men jerdi kóz­diń qarashyǵyndaı muqııat saqtaý – urpaqtyq asyl paryzymyz. Búgingi jańa zaman urpaǵy, týǵan jer, elin súıer jas býyndy ult­jan­dylyqqa, eljandylyqqa tárbıeleý, týǵan ólke tarıhyn, tabı­ǵatyn tanytýdy munaraly muratymyz dep sanadyq.

Ulttyq baıyrǵy qundylyq­tary­myzdy osy kıeli nysandar arqyly qaıta túletý, naqtyraq aıtqanda rýhty jańǵyrtyp, halyqty rýhtandyratyn joba bul. Mysaly, qazaq batyrlaryn alaıyq, bulardyń erlik isteri ult rýhyn jańǵyrtýdyń birden-bir tetigi. О́ıtkeni bizdiń búgingi tańda joǵaltyp otyrǵanymyzdyń ózi  – osy batyrlyq. Onyń ornyna qaýymda kónbistik, jaltaqtyq, bodandyq sana-sezim dendep barady. Osyǵan qarsy shıpa – batyrlyq rýh. 

Bul jobanyń qoǵamǵa el­shildik, memleketshildik kóz­qarasty qalyptastyratyn dúnıe – qazaq tarıhyndaǵy handar men bılerdiń róli bolsa, jastardy azattyq úshin kúres jolyna tárbıeleıtin dúnıe – ult-azattyq kúreskerlerdiń áreketi. Qazirgi tańda qazaq qoǵamyna bizdiń dástúrimizdi joqqa shyǵaratyn túsinikter enip ketip jatyr. Ásirese ıslam atyn jamylyp halyq arasyn iritý úrdisi beleń alýda. Ekinshiden, qazirgi jastar óziniń tarıhyn tek áleýmettik jelide taratylǵan jeńil-jelpi aqpar arqyly tanyp-bilýde. Budan neni ańǵaramyz? Kún ótken saıyn jastardyń tarıhı sanasyna tusaý salatyn qaýip kúsheıip keledi. Osyǵan qalqan bolatyn dúnıe – joǵarydaǵy joba bolýy tıis. Iаǵnı bolashaq urpaq jalpyulttyq qasıetti nysandardy taný arqyly ulttyq biregeılikti uǵynyp, qazaq halqynyń sonaý tas dáýirinen beri bir el, bir halyq retinde qalyptasqan el ekenin sanasyna sińire alady. Osy arqyly tutas tarıhı sana qalyptasady. 

«Qasıetti Qazaqstan» joba­sy 2017-2021 jyldardy qam­typ otyr. Osy aralyqta ár jyl saıyn bir-bir tomnan bar­ly­ǵy bes tomdyq úlken eń­bek «Qazaq­stannyń qasıetti jer­leriniń ensıklopedııasy» jasalýy tıis. Atalmysh jobanyń taǵy bir tıimdi tusy – ishki rýha­nı-týrızmdi damytýǵa zor úles qosady dep kútilýde. Iаǵnı, bul tý­rı­zmniń ereksheligi – adamdar tabıǵatty tamashalap, el-jer kórip, kóńil kóterý emes, tálim­­dik-tárbıelik máni, ári týǵan jer tarıhymen tanysýy­na baǵyttalýymen qundy bol­maq. Sonymen qatar orta mektep oqý­shy­laryna arnalǵan oqý­lyq­tar, fılmder, rolıkter, týrızm jáne ınteraktıvti karta jasaý josparda bar. 

Tizimge alynǵan qasıetti ny­sa­n­dardyń mártebesi jaıly aı­­tar bolsaq, Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapy­nan «Má­denı jáne tarıhı eskert­kish­terdi qorǵaý týraly» zań­ǵa óz­ge­rister engizý jaıy qaras­ty­ry­lýda. Iаǵnı memle­kettik turǵy­dan qorǵalýǵa tıis nysandar qataryna «Qasıetti nysandar» deı­tin bap engizilý qajet­tigi týy­n­dap otyr. Zań qa­byl­­dan­ǵan soń ondaǵy talap boıyn­sha irik­te­l­gen nysandardy mem­le­ket­tik tirkeýge qoıyp, qor­ǵaý­ǵa alý jaıy naqtylanady. Iаǵnı qa­sıet­ti sanalyp, zańmen qor­ǵalǵan nysandardyń árbirine pasport jasalady. Ol úshin ny­san­nyń tarıhy, ańyzy, áfsa­na­sy, ýaqyty, ǵasyry, áleý­mettik sı­­paty, taǵy basqasy jan-jaqty zertteledi.

Berik ÁBDIǴALIULY, «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi