Qazaqstan sheteldikter kózimen

Osy halyqtyń bel balasyndaı bolyp kettim Iyldyz SINAN, Aısha bıbi atyndaǵy qazaq-túrik qyzdar mektep-ınternatynyń dırektory. Men 1974 jyly Túrkııa mem­eleketiniń Adana oblysynda dú­nıege keldim. Adana qalasyn­daǵy mektepti bitirgennen keıin, Malatııa qalasyndaǵy  «Inónú» ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetine túsip, ony 1996 jyly bitirip shyqtym. Qazaq eli táýelsizdik al­ǵan­­nan keıin 5 jyldan soń, ıaǵnı 1996 jyly Qyzylorda  qalasy­na kelip, daryndy er balalarǵa ar­nalǵan qazaq-tú­rik mektep-ın­ter­natyna matematıka páninen dáris oqı bas­tadym. Al 1999 jyly Taraz qalasyndaǵy Jam­byl qazaq-túrik ekonomıkalyq kolled­jine matematıka pániniń mu­ǵalimi bolyp aýystym. 2009 jyly Aısha bıbi atyn­daǵy da­­ryndy qyz balalarǵa ar­nal­ǵan qazaq-túrik mek­tep-ınternatyna dırektor bolyp taǵaıyn­daldym. Meniń osynda júrip kórip, bilgenim qazaqtar – óte qonaq­jaı, aqkóńil, saýatty jáne mádenıetti halyq bolyp keledi eken. О́nerge qushtarlyǵy da keremet. Salt-dástúrge degen adal­dyǵy Naýryz merekesinen basqa ýaqyttarda da baıqalady. So­syn bilim men ǵylym salasyna jáne sportqa óte yntaly. Ási­rese, meni aǵylshyn tilin bilýge degen qushtarlyqtary sheksiz qýa­ntady. Kórip júrmin ǵoı, qazaq baýyrlarymnyń ul-qyz­dary jan-jaqty izdene biletin, jańalyq­tarǵa jany qumar, tap­syrmaǵa tııanaqty. Bizdegi sabaq negizinen aǵylshyn tilinde jú­redi. Soǵan qaramastan, mektep-ınternattaǵy oqýshylar qazaq, orys, aǵylshyn jáne túrik tilin óte jaqsy meńgerýde. Bizdiń mektep-ınternat ult­tyq biryńǵaı testileýdiń qo­rytyn­dysy boıynsha sońǵy 5 jyl boıy respýblıkalyq 100 mektep­tiń qataryna enip, ob­lys boıyn­sha aldyńǵy 3 mek­teptiń sana­tynda II, III oryndy ıelenip júr. Sonyń arqasynda oblys ákimi Qanat Bozym­baevtyń «Alǵys hatymen» já­ne baǵaly syıly­ǵymen mara­pattaldyq. Búginde men ózimdi qazaqtyń bel balasyndaı sezinemin. О́ıt­keni, týǵan-týystarym meniń ar­qamda qazaq qardashtarmen quda-jekjat boldy. Sondaı-aq, aına­lamdaǵy qorshaǵan qarapaıym ortanyń qurmeti men kózqarasy da kóńilimdi kóterip, Qazaqstan halqymen máńgilik dos, joldas bolýǵa qulshyndyra túsýde. Taraz.   Adal eńbekke jaǵdaı jasalǵan Alı KAZIMOV, Ázerbaıjan azamaty. Meniń Qazaqstanda turyp jat­qanyma segiz jyl boldy. Alǵa­shynda týǵan aǵama kelip, sodan osy el unaǵandyqtan, qonys­tanyp qalyp qoıdym. Balalarym erjetip, azamat qataryna qosy­lyp jatyr. Olar úshin Qazaqstan óz otany ispetti. Maǵan qazaq­standyqtar keremet unaıdy. Ha­lyqtyń peıili keń. Jáne biz túbi bir túrkiler bolǵandyqtan, men úshin qazaq tilin uǵyný esh qıyn­dyq týǵyzǵan joq. Árıne, qazaqstandyqtardyń bar­ly­ǵynyń orys tilin bilgeniniń paıdasy mol, biraq qazaqtardyń óziniń ana tilderinde sóıle­meýleri syrt kózge ábes-aq. My­sa­ly, ázerbaıjandar da buryn qazaqtar tárizdi bodandyqta bol­dy, alaıda, qazir onda ázerbaı­jansha sóıleý kádimgi sánge aı­nal­ǵan. Bul meniń el táýel­sizdigi qarsańynda qazaq baýyrlaryma aıtqan bazynam. Al, jalpy, qazaqtar qazir óz­deriniń tabystarymen maqtana alady dep oılaımyn. Búginde Qazaq elin álem tanıdy, osynda iri-iri halyqaralyq sammıtter ótýde. 20 jylda eldiń jetken jetistikteri aıtarlyqtaı. Men qarapaıym ǵana as­pazbyn. О́zimizdiń dámha­na­myz bar. Mundaǵy as máziri ha­lal úlgisinde, biz araq-sha­­rap sat­paımyz. Kelgen meıman adal as iship attanady. Osy­nyń ózimen biz eńbek etip, qonys teýip jatqan elge qurmet kór­setý­demiz dep oı­laımyn. О́ıt­keni, osy jerde bizdiń tabys tabýy­myzǵa, adal eńbegimizdiń jemisin jeýimizge memleket tarapy­nan jaǵdaı týǵyzylyp otyr.   Bul el meniń júregimde qalady Danıel Djerom Bellast, AQSh azamaty, О́skemendegi Qazaq-Amerıka erkin ýnıversıtetiniń  vıse-prezıdenti. Alǵashqy ret Qazaqstanǵa 1993 jyly keldim. Sodan beri 18 jyl óte shyǵypty. 1994 jyldan О́skemendegi Qazaq-Amerıka erkin ýnıversıtetinde jumys istep kelemin. Bul oqý orny Elbasy N.Nazarbaevtyń kelisimimen ashylǵan. Qazirgi jastar bilimdi de bilikti bolýmen birge, birneshe shet el tilderin meńgerýleri tıis. Qazaq, aǵylshyn jáne orys tilderinde bilim beretin oqý ornyn  Ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi Erejep Mámbetqazıev uzaq jyldar boıy basqaryp keledi. QAEÝ-de ekonomıka teorııasy, makroekonomıka pánderinen dáris berip júr­gende baıqaǵanym, qazaqstandyq jastar tereń bilim alýǵa qushtar. Olar birneshe tildi erkin meńgergen. Bizdiń ýnıversıtettiń ereksheligi – joǵary oqý ornyn aıaqta­ǵan jastar eki memlekettiń dıplomdaryn alyp shyǵady. Jastar AQSh-ta taǵy­lymdamadan ótedi, órkenıetti eldiń jetistikterin óz kózderimen kórip, Qazaq­stannyń da alǵa basýy úshin qoldan kelgen múmkindikterin jumsaıtyn bolady. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń kóregen saıasaty nátıjesinde táýelsizdik alǵan 20 jylda adam sengisiz jetistikterge jetti. Qazaqstanda turyp, qyzmet etken soń, sol eldiń tili men mádenıetin jetik meńgergenge ne jetsin! Til úırený ońaı emes. Ony óz tájirıbemnen anyq bildim. Alaıda, maqsat qoıyp, qıyndyqtardy jeńý úshin erinbeı-jalyqpaı izdenseń, tabysqa jetýge bolady eken. Qazir qazaq tilinde erkin sóıleı alamyn, qazaq jastarymen memlekettik tilde áńgimelesemin. Bizde jasyryp-jabary joq, ana tilinde shorqaq sóıleıtin, óz oıyn jetkize almaıtyn qazaq jastary kezdesip jatady. Olarǵa memlekettik tildi meńgerýdiń mańyzdy ekenin aıtamyn, namysyn janımyn. Qazaq eli qaryshtap damyp keledi, onyń jetistikterine barshamen birge qýanamyn, shattanamyn... О́skemen.   Darqan minez tánti etti Holger Nýmrıh, «JaıyqTrýbTeh»  JShS-niń bas dırektory. Men Qazaqtanǵa 2000 jyly keldim. Bul kezde men Amerıka qubyr ótkizgishteri kompanııasy jobasynyń aǵa menedjeri bo­lyp qyzmet jasadym. Bizdiń basty maqsatymyz, Qarashy­ǵa­naq ken ornyn odan ári da­mytýǵa kásibı turǵydan kómek kórsetý bo­la­tyn. Árıne, al­ǵash­qyda bul jer­diń klımattyq ereksheligine úırenise almaı júrdik. Áli esimde. Sol jyldarda kenshiler qalasy – Aqsaıda ystyq sý kúnine eki ret qana beriletin. Soǵan qaramastan, qazaq halqynyń qonaqjaılyǵy, kim-kimdi de jatyrqamaı aıqara qushaǵyna alatyn darhan minezi meni tánti etti. Biz olarmen dos bolyp kettik. Osyndaı ózara túsinistik arqasynda ju­my­symyz da jaqsy júrdi. Sóıtip, Qara­shyǵanaq óńdeý kesheni – Atyraý turba qubyrlary ónimderin eksport­taý isi oń jolǵa qoıyldy. 2004 jyly ken ornyndaǵy mıssııam aıaqtaldy. Sondyqtan da Dýbaıdaǵy úıime oralýym kerek bolatyn. Áıtse de meni qazaq jeriniń tartylys kúshi munda áli de biraz ýaqyt bola turýǵa ıtermeleı tústi. Sóıtip, Qazaqstanda qala beremin dep shesh­tim. Men munda qazaq dosym Ǵabıt Ermekov ekeýmiz qazaq jastary men ınjenerlerine munaı-gaz óndirisiniń qyr-syryn úı­re­týdi qolǵa aldyq. Osy maqsatta Jaıyq turba qubyrlary kompanııasyn qurdyq. Mundaı oıǵa kelýime osy kezge deıin Qazaqstanda otandyq kásibı qu­byr­lar kompanııasy joq ekeni sebebshi boldy. Mine, osydan keıbir batystyq kompanııalar Qazaqstanǵa kelip ózine úlken paıda tabýdy kózdegenin jasyryp qalǵym kelmeıdi. Osy nıetpen olar Qazaqstanǵa óz mamandaryn jiberip otyrdy. Men mun­daı joldy qalamadym. Me­niń basty oıym álemdik deń­geıdegi tehnologııany Qazaq­stanǵa ákelip qajetti ónim shyǵarý boldy. Bul iske qa­zaqstan­dyq jastardy tartý boldy. Jumysty bastaǵan kezde kompanııada 5 adam bolsa, qazir 25-ke jetti. Munyń 24-i, ıaǵnı menen basqasynyń bári qazaqstandyq mamandar. Men bul derekti maq­tanysh sezimmen aıta ala­myn. Qazaqstanda jasalǵan qubyrlardyń sapasy óte jo­­­ǵa­ry. Osy arqyly olar ba­tys­tyq standarttardyń deńgeıine jetip otyr. Tipti, keıbir krıterııler boıynsha sapa­lyq turǵydan ozyq túsken tustary da bar. Qazaq topyraǵyndaǵy on bir jyldyq óndiristik ómirimde bul el meniń ekinshi otanyma aınaldy. Táýelsizdik alǵanyna ne­bári jıyrma jyl tolǵan memlekette ekono­mıka men áleýmettik standart­tardyń ozyq jobalary iske asýy tańqal­dyrmaı qoımaıdy. Meniń janymdy árkez rızashylyq sezimge bóleıtin taǵy bir faktor – Qazaqstan mem­leketiniń bas­shysy Nursultan Nazarbaevtyń qol jetkenge toqmeıilsimeý qajettiligin udaıy alǵa tartyp otyratyndyǵy. Iá, qazaqstandyqtar budan da bıik nátıjelerge qol jetkizýge tıis. Oǵan eshqandaı kúmánim joq. Jas memlekettiń búgingi urpaǵy osy jaýapkershilikti jete sezine biledi dep sanaımyn. Batys Qazaqstan oblysy.   О́z otanymda júrgendeı sezinemin Iıgıt IаZYDJ,  «Aqtóbe-Mártók-Reseı shekarasy» jobasynyń jetekshisi. Men osy elge kelip, jumys istegen jyldarymdy eń ba­qytty kezeńge baǵalaımyn. Túbi bir túrki jurty Qazaqstannyń táýelsizdigin álem memleket­teriniń arasynda birinshi bolyp tanydy. Bul bizdiń izgi nıe­timizdiń, rııasyz iltıpaty­myz­dyń belgisi der edim. Osy jyl­darda týysqan eki eldiń arasynda barys-keliske jol ashyldy. Túrkııa óz tara­pynan jas táýelsiz memleketke qoldaý kórsetti, ekonomıkalyq baılanystardyń arnasyn keńeıtti. Eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystar eki jaqty tıimdi jaǵdaıda órbidi. Qazaqstanda 140-qa jýyq ulttar men ulystardyń tatýlyqta, birlik pen yntymaqta ómir súrip jatqanynyń ózi memleket quraýshy ult – qazaqtardyń ba­ýyrmaldyǵy men beıbitsúıgish qa­sıe­tiniń moldyǵy der edim. Azǵantaı ǵa­na ýaqytta keshegi Keńes Odaǵynyń qu­ramynan shyǵyp, táýelsizdik alǵan egemen eldiń ekomıkadaǵy, áleýmettik máse­lelerdi ońtaıly sheshýdegi búgingi qol jetken tabystary, saıasattaǵy us­tanǵan sara baǵyty álemdi moıyndatyp otyr. «Qonaq az otyryp, kóp synaıdy» degendeı, men osynda kelgeli eńbekqor eldi, halqynyń qamyn oılaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Memleket bas­shysy retindegi sarabdal saıasatyn kó­rip, tánti boldym. Eldegi saıası turaq­tylyq, ekonomıkalyq damý úrdisi munda kelýge sheteldik ınves­tor­lardy qyzyq­tyryp otyr­ǵany sózsiz. Sondyqtan da Qazaq­stanǵa kelip, óz qar­jylaryn sa­lýǵa, ja­ńa tehnologııalaryn usynýǵa yntaly mem­­leketter qa­tary jyl saıyn kóbeıip keledi. Bizdiń «DJENGIZ INShAAT» kompanııasy «Ba­tys Qytaı – Batys Eýropa» halyqaralyq kólik dálizi boıynda tas jol salýmen aınalysady. 2010 jyly «Aqtóbe – Mártók – Reseı shekarasy» jobasy boıynsha 102 shaqyrym jolǵa qatty jamylǵy tó­seýdi bastadyq. Búgingi tańǵa onyń 45 shaqyrymy bitti. Bul joba 2013 jyly aıaqtalady. Yntymaǵy jarasqan, tatýlyǵy tu­raqty jáne tynyshtyǵy berik Qazaq­stan­nyń budan da bıik belesterdi baǵyn­dyrýǵa múmkindigi mol. Táýelsizdiktiń baǵasyn biletin halyq qana osylaı uıymshyldyq pen birliktiń ónegesin kórsetse kerek. Bul baǵytta Qazaq eline, qazaqstandyqtarǵa bolashaqta da sát­tilikter tileımiz. Mundaı memlekette turý ár azamattyń boıynda eline degen maqtanysh sezimin uıalatatyny sózsiz. Qazaqstan – maqtanýǵa da, maqtaýǵa da turatyn memleket. Biz yntymaǵy jaras­qan eldi kórip, kóńilimiz marqaıyp qaldy. Munyń bári, árıne, táýelsizdiktiń jemisi ekeni daýsyz. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qutty bolsyn, týysqandar. Aqtóbe oblysy.