Juldyzdy jıyrma kún. Segizinshi kún (3 jeltoqsan): Bolashaq

«Elin shyn súıetin jandar qashanda eren isterdi atqarýǵa qabiletti bolady». Nursultan NAZARBAEV.   Táýelsizdik syıy Táýelsizdik jyldarynda elimiz ár túrli salalarda jáne eń aldymen, bilim salasynda tańqalarlyq jetistikterge jetti. 1993 jyldan bastaǵan «Bolashaq» baǵdarlamasyna bıyl, mine, 18 jyl tolyp otyr. Iá, az ýa­qyt emes. Elimiz táýelsizdigin jańa­dan alyp, barlyq zańdyq norma­lary­myz ózgerip jatqan kezde shekara asyp, shetke bilim izdep ketken jastarymyz ózderiniń moıyndaryna júktelgen mindetti oryndap shyqty deýge bola­dy. Baǵdarlama alǵashqy jyldary elge qajet bolǵan quqyqtyq saladaǵy mamandardy daıarlady. Sol bir kezeńde memleketimiz úshin, aldymen zańnamalyq qujattarymyzdy jasaý men el ekono­mı­kasyn kóterý maqsaty turdy. Osyǵan oraı, ekonomıka men qarjy salasyndaǵy mamandar daıar­landy. Bul alǵashqy jiberilgen túlekter. Keıinnen ındýstrıaldy damýdy qolǵa aldyq. Elimizde ınjenerlik mamandyqtar tapshylyǵy bilindi. Osy salada álemniń eń ozyq oqý oryndarynda stýdentter daıarlaý qajet boldy. Mine, ekinshi kezeńde «Bolashaq» stıpen­dııasy arqyly ınjener-tehnolog mamandar daıarlandy. 1994 jyldan beri 7914 stıpendıat 33 elde bilim alsa, búgingi tańda 25 elde 2045 stıpendıat jáne 16 elde 49 stıpendıat ǵylymı taǵylymdamadan ótýde. Al qa­zir­gi tańda baǵdarlama boıynsha oqýlaryn támam­daǵan túlekter sany 3316 adam bolyp otyr. Bilim berý salasy – el damýynyń negizgi tiregi bolǵandyqtan, qaı memlekette bolsyn túıindi máse­leniń biri. Eldegi bilim berý júıesiniń básekege qabi­lettiligi qandaı bolsa, sol memlekettiń ekonomı­kasy­nyń deńgeıi de sondaı bolmaq. Bizdiń el de sol súrleý­men keledi. Onyń dáleli osy «Bolashaq» baǵdarlamasy dep aıtýǵa bolady. Bul baǵdarlama boıynsha oqıtyn stýdentterdiń oqý qarajattary, shákirtaqylary memleket qazynasynan tólenedi. Memleket bir stıpendıattyń bilim alýyna jylyna on myń dollardan asa qarajat jumsaıdy. Tipti, álemdi dúr silkindirgen daǵdarys kezinde de bizdiń stýdentter qarjylyq jaǵynan esh tapshylyq kórmedi. Jasyratyny joq, qomaqty qarjymen oqıtyn stýdentterge qoıylatyn talaptar da barshylyq. Kelisim-shart boıynsha, «Bolashaqtyń» túlekteri elge qaıtyp oralyp, kem degende bes jyl memlekettik qyzmette jumys isteýi tıis. Ol árıne, táýelsiz elimizdiń óz ulandaryna jasaǵan úlken jaqsylyǵy men qamqorlyǵyn túsinip, el aldyn­daǵy boryshtaryn óteý degen sóz. Búginde Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly shet eldiń ozyq ýnıversıtterine jiberý júıesi qurylǵan. Sózsiz, bul aýqymdy shara óz jemisin berýde. Balabaqsha máselesi respýblıka kóleminde keshendi túrde sheshilýdi qajet etetin ózekti máseleniń birine aınalǵan edi. Kúni keshe mektepke deıingi bala tárbıesi­men qamtý 35 paıyzdy ǵana qurasa, al ony 100 paıyzǵa jetkizý – «Balapan» baǵdarlamasy arqyly ǵana júzege asyrylatyny sózsiz. Halyq: «Bala tárbıesi – besikten» dep beker aıtpaǵan. Ata-babalarymyz shyr etip sábı dúnıege kelgen kúnnen bastap, onyń tárbıesi men minez-qulqynyń durys qalyptasýyna aıryqsha mán bergeni belgili. Bul másele qazirgi zamanda da mańyzyn joıǵan joq. Biz mektep tabaldyryǵyn attaǵan búldirshinderdiń árip tanymasa da, oıy jan-jaqty jetilgenin qalaıtyndyǵymyz ras. Iаǵnı, «Balapan» baǵdarlamasy arqyly alǵyr, bilimge qushtar bala tárbıelep shyǵarý maqsaty tur. «Nazarbaev ıntellektýaldy mektebi» ýaqyt talabyna saı, jas jetkinshekter arasyndaǵy eń talantty, matematıkaǵa erekshe qabiletti bala­lar­dy daıarlap otyrǵan jóni bólek mektep bo­lyp tabylady. Intellektýaldy mektepterde jas­tar orta bilim negizderimen qatar, tereń­detilgen fızıka-matematıka, hımııa-bıologııa pánderi boıyn­sha júıeli ǵylymı baǵytta bilim alady. Jalpy, bul mektep oqýshylarynyń tek qana orta bilim alyp qana qoımaı, ǵylymı eńbekpen aınaly­sýyna da múmkindikteri mol. Mine, osydan keıin, joǵary oqý ornyna kelgen stýdent qaı baǵytta, qandaı ǵylymmen aınalysatynyn naqty bilip jáne soǵan daıar keledi. 1996 jyly «zııatker ult» ıdeıasy aıasynda jas da­ryn ıelerine arnalǵan mektep jelisi, «Daryn» baǵdar­lamasy quryldy. Búgingi tańda bul mektepter myńdaǵan oqýshylar arasynan oza shapqan daryn ıelerin anyq­taýdaǵy eń tıimdi júıe bolyp otyr. «Daryn» baǵdar­la­masy arqyly kóptegen qazaqstandyq oqýshylar halyq­aralyq olımpıadalarda kók týymyzdy jelbiretip, júl­demen oralyp júr. Al endigi kezekte Qazaq eli úshin, tolyqqandy mekteptiń eń jańa júıesi boıynsha bilim alǵan jastardy oqytatyn álemdik deńgeıdegi joǵary oqý orny aýadaı qajet edi. Jalpy, joǵary oqý oryndarynyń sapasy jóninde sóz qozǵaǵanda, elimizde asa bedeldi, jan-jaqty, ǵyly­mı ortalyqtary bar, bir sózben aıtqanda, shet memleketterden izdeıtin bilim negizderiniń barlyǵyn alýǵa múmkindik jasalǵan joǵary oqý ornyn jasamaı turyp, sapany arttyra almaıtynymyz shyndyq. Al Nazarbaev ýnıversıteti dál osy asa mańyzdy mindetti arqalaǵan bilim ordasy bolyp tabylady. Alǵashqy stýdentterin qabyldap, álemniń úzdik ýnıversıtteriniń professorlyq quramyn jınap úlgergen bul ýnıversıtet túlekteri elimizdiń eń bilimdi jastary bolary sózsiz. Osyǵan oraı, bıyldan bastap «Bolashaq» baǵdarlamasy shet elderge «bakalavrıat» boıynsha stýdentter jiberýdi toqtatty. Sebebi, aıdan anyq. Elimizde álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet boı kóterip jatsa, oqımyn, bilemin degen jandardy shekara asyrýdyń esh qajettigi bolmaı qaldy. Endigi kezekte «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly magıstratýra, doktorantýra «phd» mamandaryn daıarlaý, jekelegen mamandar arqyly ǵylymı jumystar men tájirıbeler almasý, ǵylymı taǵylymdamalar salasyn­da qarym-qatynas ornatý josparlanyp otyr. Nazarbaev ýnıversıtetiniń ashylý saltanatynda Prezıdent N.Nazarbaev “Bolashaq” halyqaralyq baǵ­dar­lamasynyń jaqsy jumys istep jatqanyn, talap­kerler tórtkúl dúnıedegi beldi de bedeldi oqý oryn­daryn bitirip, elimizdiń damýyna óz úlesterin qosyp júrgenin, endigi jerde mundaı úrdis óz memleketimizde de ornyǵatynyn, túlekter Otanymyzdyń órkendeýine atsalysatynyna senim bildiretindigin qadap aıtqan bolatyn. Joǵaryda atap ótken, «Balapan» baǵdarlamasy, «Daryn» baǵdarlamasy, «Nazarbaev ıntellektýaldy mektepteri», «Nazarbaev Ýnıversıteti» – qazaqstandyq jastarǵa ozyq úlgidegi, tereń ǵylymı negizdegi bilim berýdiń júıeli túrde jasalynǵan úlgisi. Bilimniń tereń nárimen sýsyndaǵan jastar kásibı biliktiligin art­tyrý­ǵa nemese arnaıy bir sala boıynsha ǵylymmen aına­lysý úshin «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly shet elge, ıaǵnı sol ǵylymnyń eń jaqsy damyǵan, aýqymdy ǵylymı- zertteý ortalyǵy bar ýnıversıtetke jol tartady. Biz álemde jalpy bilimnen on tórtinshi oryndamyz. Al tórtinshi synypqa deıingi aralyqta tórtinshi orynda ekenimiz belgili. 18 jyldyń ishinde 7,5 myńnan asa stýdent daıarlandy. Jalpy bilimge, damýǵa quıylǵan qarjy esh ýaqytta qysqa merzimde nátıjesin bermeıdi. Bolashaq túlegi eń aldymen, syrttan alǵan ozyq biliminiń negizinde eldegi belgili bir qyzmetterge aralasa otyryp, ábden pisip-jetilgen soń ǵana óz nátıjesin kórsete bastaıdy. Ekinshiden, biz kóp eskere bermeıtin dúnıe – «bola­shaqtyqtardyń» alyp kelgen áleýmettik kapıtaly. Aıta­lyq, bizdiń stýdentter shet memleketterdiń eń ozyq ýnıversıtetterinde bilim alyp jatyr delik. Al, onda kimder oqyp júr degen suraqtyń qoıylýy zańdy. Álemdik elıta­lardyń balalary, eń bilimdi jastar oqıdy. «Garvard» ýnıversıtetin alaıyq. Bul oqý orny – dúnıe júzindegi ıgi jaqsylar men jaısańdardyń úmitin arqalap kelgen stýdentter oqıtyn jer. Iаǵnı, álem elıtalarynyń izbasar­larymen bizdiń stýdentter partalas bolady degen sóz. Endeshe, sol birge oqyǵan, jan-jaqtan kelgen stýdentterdiń árqaısysy erteń óz elinde belgili bir belesterge kóterile bastaıdy. Endi oılańyzshy, kez kelgen úlken bir máseleni sheshý ústinde álgi birge oqyǵan eki adamnyń bir-birine degen kózqarasy qandaı bolmaq? Mine, bul da aldaǵy kúnderge úmit shoǵyn úrleı úńilýimizge múmkindik beredi. Táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda-aq, «zııatker ult» ıdeıasynyń alǵashqy qadamdary jasalyna bastady. Sonaý 1993 jyldary, elimiz úshin aýyr bir kezeńde, El­basynyń tikeleı basshylyǵymen qolǵa alynǵan «Bola­shaq» baǵdarlamasyna kópshiliktiń senimi az bolǵandyǵy ras. Alaıda ýaqyt kórsetip otyrǵandaı, jasalynǵan ju­mys­tardyń barlyǵy ult bolashaǵy úshin teńdesi joq ister edi. Jalpy álem boıynsha dál osy «Bolashaq» sııaqty baǵdarlamalar tym az, keıbir memleketterde ǵana mundaı jobalardy kezdestirýimizge bolady. Ulybrıtanııa elinde «memlekettik shákirtaqy» arqyly jylyna ár elden 5-10 stýdentti jınap alyp, Ulybrıtanııadaǵy bir ýnıversıtette oqytady. 1,5 mıllıard halqy bar, Qytaıǵa keletin bolsaq, jylyna birneshe myń adamdy álemniń eń iri oqý oryn­daryna ǵana jiberedi. Kóbinese, memlekettik qyzmetker­lerdi qysqa merzimdi, 2 aılyq, 4-6 aılyq, ári ketse 1 jyldyq kýrstarǵa jiberedi. Reseı endi ǵana qolǵa alyp jatyr. Sol sııaqty basqa da elderde az stýdentterdi oqytýmen aınalysatyn uıymdar bar. Al, bizdiń elimiz jyl saıyn 3 myń stýdentti 87 mamandyq boıynsha 32 eldiń aıtýly bilim ordalarynda bilim alýlaryna múmkindik týǵyzyp keledi. Táýelsizdik biz úshin, qazaqtyń árbir azamaty úshin, kók týdyń jelbiregenin kórip, keń tynystaıtyn, shetel asyp, bilim alatyn barlyq jastar úshin tym qymbat. Qyran búr­kit asqar taýdyń shyńynan keń dalaǵa qaraı qanat qaǵyp, qalyqtap ushqanda ózin qalaı erkin sezinse, búgingi egemendi eldiń jastary da ózderin sondaı erkin, asqaq sezinedi. Qalaı degenmen de, 20 jyldyq táýelsizdik tarıhyn­da kóptegen ıgi ister jasalynýymen, tarıhı ma­ńyz­dy naýqandardy atqarýymen álem aldynda óziniń shynaıy beınesin qalyptastyryp úlgerdi. Búgingi Qazaqstanda qarqyndy damýshy, ekonomı­ka­sy turaqty, saıasaty salıqaly, irgesi berik egemendi el dep biledi ózgeler. Al, osy jyldar ishinde «zııatker ult» ıdeıasyn qalyptastyrý men damytý jolynda úlken ister atqarylǵanyna jurt kýá. Endi sol ıgilikti isterdiń jemisin kórer sátter de alys emes... Saıasat NURBEK, «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ prezıdenti.   Alaýlaǵan jas jiger Qazaq eli Egemen el atanyp, Táýelsizdigin alǵan tusta qazaq halqynyń boıyn shattyq bılep, qýanyshy qoıny­na syımady. Sol Táýelsizdik alǵan tusta dúnıege kelgen náreste búgin 20 jasqa tolǵan azamat atandy. «Nur Otan» Halyqtyq demokratııalyq partııasy men «Jas Otan» Jastar qanaty jáne «Qazaqstan jastar Kongresi» osy Táýelsizdikpen qatar dúnıege kelgen «Táýelsizdik qurdastaryn» nazardan tys qaldyrmaı, ne bári 20 jasta bolsa da Elbasyna kómekshi bolyp, el úshin qosqan eńbekterin eleýde. Máselen, eldiń qaýipsizdigin oılaǵan,  III dárejeli «Aıbyn» ordenimen marapat­talǵan Erbol Otarbaevty, sport salasynan konkımen syrǵanaýshy Ekaterına Aıdovany, bilim, ǵylym bo­ıyn­sha fızıkadan birneshe dúrkin halyqaralyq olımpıadalardan jeńimpaz atanǵan Lı Vıacheslav pen aýyl­dy gúldendirip, jas ta bolsa egin sharýashylyǵynyń bilgir mamany Mádı Jumabekov syndy Táýel­siz­dik qurdastaryn maqtanyshpen aıtamyz. Sondaı-aq, birer kún buryn ǵana qazaq halqynyń tóbesin kókke jetkizip, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna erekshe syı­lyq jasaǵan Ilıa Ilındeı erlerimizdiń eńbekterin atamaı ketý múmkin emes. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen. Saıyp kelgende, bul jetis­tikterdiń barlyǵy jastaryna qoldaý kórsetip, jaǵdaıyn jasap otyrǵan nar tulǵamyz Ult kóshbas­shysynyń eńbegi. egemen elde erjettik Nurlan О́TEShEV, «Nur Otan» HDP «Jas Otan» JQ atqarýshy hatshysy. Egemen elde erjettik Táýelsizdik – qasıetti uǵym. Tek qazaqtarǵa ǵana emes, qazaq jerin mekendegen, onda kindik qany tamyp, birge qaınap bitisken, týǵan topyraǵym dep qasıettegen basqa ulttar men ulystardyń da ortaq ıgiligi. Ultymyzdyń Ulyq merekesi – Táýelsizdigimizge 20 jyl toldy. Elimiz Táýelsizdik týyn kótergen tusta, Táýelsizdik tańymen talasyp jaryq dúnıe esigin ashqan sábı, jıyrmaǵa keldi. Bul – erjetkendigimiz. Búginde Qazaqstan ozyq el, ozat memleket atanyp, álem kartasyna óziniń máńgilik belgisin, Táýelsizdik tańbasyn saldy. Jumyr jerdiń ıen bóligin ıemdenip, jer kólemi jaǵynan dúnıe júzi boıynsha toǵyzdyqqa taban tiregen Qazaqstan Táýelsiz Qazaq­stan Respýblıkasy degen már­tebeli ataqty budan attaı 20 jyl buryn kúlli adamzat­tyń sanasyna quıdy. Jıyrma jyl ishinde Táýelsiz Qazaqstanda ne tyndyryldy degen suraqqa árkim ár túrli jaýap berýi múmkin. Biraq bir aqıqattyń beti ashyq, Táýelsiz Qazaq­stan tórtkúl dúnıe túgel moıyndaǵan, bedeldi memleketke aınaldy. Búgingi gúldengen Qazaqstannyń jetken bıigi –  Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń eren eńbeginiń jemisi. Aǵa býyn ókilderiniń qajyrly qaırattarynyń, tókken mańdaı terleriniń nátıjesi. Endeshe uly kóshti ári qaraı jalǵastyrýshy urpaq retinde kezek jastarǵa keldi. Jas urpaq táýelsizdiktiń taǵylymdaryn tanyp, qasterlep, qurmettep otyrýymyz kerek. Táýelsizdik bizge bárinen de qymbat. Sondyqtan da bárimiz elimiz úshin eńbektenemiz, Otanymyz úshin qyzmet etemiz. Shahmardan Baımanov, «Qazaqstan jastar Kongresiniń» atqarýshy dırektory.   Oqý men óndiris – egiz  Búginde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen qurylǵan «Bolashaq» baǵdarlamasy úlken qoldaýǵa ıe. Onyń aıasynda jastarymyz sheteldiń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetterinde bilim alyp, sapaly oqýmen qatar oı-órisi jańasha qalyptasqan úlken lekti qurap otyr. Qazaqstannyń órkenıetti memlekettermen teńesýge umtyla otyryp ozyq tehnologııalar úrdisin jedel ıgerip jatqanyn eskersek, mundaı bilimdi jastarǵa degen suranystyń arta túseri sózsiz. Árıne, búgingideı aqparattar tasqyny, zamanaýı tehnologııalardy ıgerý tek bilimmen shektelýi jetkiliksiz. О́skeleń ómir talaby bilim men óndiristik tájirıbeni qatar ushtastyryp, jan-jaqty mamandyq ıesi bolýdy talap eteri anyq. Memleket árbir jasqa osyndaı múmkindik týdyryp, jan-jaqty qoldaý jasap keledi. Bolashaqtyqtardyń erteńgi bolashaǵy tipti jarqyn, kemel. Búgin shetelderde halyqaralyq standarttarǵa saı bilim alyp, aqyl-oı kókjıek­terin keńeıtip jatqan jastarymyz erteń elimizdiń ıgiligi úshin qyzmet eterine eshqandaı kúmán joq. Sondyqtan da árbir bilimdi mamannyń bas­ty maqsaty – Qazaqstannyń ekonomıkasyn gúldendirýge jeke úles qosý­men ǵana shektelmeı, sonymen qatar, memlekettik basqarý qurylym­daryn­da, salt-dástúrlerimizdi, mádenıetimizdi, tilimizdi damytý baǵytyn­da qazaq­standyq patrıotızm úlgisin tanyta bilgenderi jón. Baýyrjan BAIBEK,  «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııa ıegerleri assosıasııasy keńesiniń tóraǵasy.   100 kún, 100 ıgi is Ońtústiktiń jastary Táýelsizdik toıyna osyndaı tartý jasaýda Jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi. Keleshegi. Oǵan mysaldy kónekóz tarıhtyń ózi talaı márte dáleldegen. Máselen, Japonııa. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń eki qalasyna atom bombasy tastalyp, ózi de saý-tamtyǵy qalmaı qıraǵan japon memleketi sol betimen ketse álemdegi eń azýsyz, kedeı elderdiń biri bolar edi. Erteńdi baǵamdaǵan el aqsa­qal­dary japon memleketiniń basshysyna kelip: “Meıli, biz ashtyqty, sýyqty kóreıik. Meıli, biz on, on bes qabat úıge elektr energııasy bolmasa jaıaý-aq kóterileıik, bárine tózemiz. Myna eldiń eńsesin kóterý, ekono­mı­kasyn nyǵaıtý úshin jastardy oqytýymyz kerek” deıdi. Eki jaq osy bátýaǵa kelip, árkim óziniń asyl dúnıelerin, altyn-kúmis buıymdaryn ortaǵa úıipti. Eldegi talantty jastarǵa: “Mine, japon eliniń bar qazynasy. Osy aqshaǵa shet eldiń eń irgeli memleketterindegi eń myqty oqý oryndarynda oqyp, japon memleketin tus-tustan kóterińder. Al, adal aqshaǵa qııanat jasap, óner-bilim ıgermegender elge qaıtpasa da bolady” deıdi. Sol talapty jastar japon memleketin sanaýly jyldarda dúnıe júzi sanasatyndaı, osy elge qarap boı túzeıtindeı bıikke kóterdi. Kóp aqshanyń býy uryp, shet elde saırandaǵandary da bolypty. Olar da qaıtypty elge. Kemeden jaǵalaýǵa kelip túsip, ary uzamapty. “Uly japon halqy, men sizderdiń úmitterińizdi aqtamaǵan sormańdaı ulmyn. Kelmesem, meni eshkim tappas edi. Biraq, ózimdi ómir-baqı keshire almaǵan bolar edim. Keshirim suraımyn sizderden” dep basyn aq oramalmen shart býyp, keýdesin jalańashtap ózin-ózi jaryp tastaǵan. Bizge, árıne, ekinshisi emes, birinshisi keregirek. Qazaq jastary jańa ınnovasııalyq tehnologııalar arqyly Qazaqstannyń kókjıegin aıqyndap jatsa, odan artyq qandaı qýanysh bar. Jastar qabiletin kóbik sózben emes, naqty is-áreketimen kórsetýi qajet. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversı­teti­niń jastar isi jónindegi komıtetiniń uıymdastyrýymen “Táýelsizdik mereıtoıyna 100 kún,  100 ıgi is” atty marafon ashylǵanda, saltanatyna qatysqan edik. Bul kúz mezgili edi. Odan beri ne atqaryldy, ne jańalyq bar? Osy saýaldy OQMÝ-diń Jastar isi jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Bereke Dúısebekovke qoıǵan bolatynbyz. – Atap aıtatyn bolsaq, jastardy, qala turǵyndaryn jaǵymsyz qylyq­tardan aryltyp, salamattylyqty nasıhattaý maqsatynda temeki shegýge qarsy «Nıkotın ornyna – vıtamın» atty aksııa uıymdas­tyryl­dy, – deıdi komıtet tóraǵasy. – Bul aksııanyń uıymdastyrylý sebebi, jastardy temeki shegýden aryltý, onyń ornyna densaýlyqqa paıdaly dárýmender paıda­lanýdy keńinen nasıhattaý bolatyn. Sondaı-aq, aksııa aıasynda kóptegen qala turǵyndary men jastar atalmysh aksııanyń jıi-jıi uıymdas­tyrylýyn surady. Aksııa sońynda eki qorap temeki jınalyp, ornyna 10 kg alma, 10 kg almurt, 30 dana banan, 7 kg konfetter men vıtamınder tara­tyl­dy. Aldaǵy ýaqytta mundaı aksııany taǵy da uıymdastyrý josparlanyp otyr. Táýelsizdik mereıtoıynyń qarsańynda ýnıversıtet aýmaǵyn, qala aýmaǵyn gúldendirý, abattandyrý jumystaryn at­qaryp jatyrmyz. «Gúldene ber, Táýelsiz Qazaqstan!» atty uranmen ekolo­gııa­lyq aksııalar men senbilikter uıymdastyryldy. Salamatty ómir saltyn qa­lyp­tastyrý men buqaralyq sportty, dene shynyqtyrýdy damytý maqsatynda jappaı tańǵy dene shynyqtyrý aksııasyn ótkizip júrmiz. Bul kúni ýnı­versı­tettiń barlyq stýdenttik jataqhanalarynda turatyn stýdentterdiń qatysýymen sporttyq jattyǵý jasalady.  «Táýel­sizdik qurdastary» atty 21 túrli baǵytta fakýltet­ara­lyq stýdentterdiń shyǵarmashylyq, óner baıqaýy ótkizildi. Stýdentter arasynda «Biz Táýelsiz eldiń jastarymyz!» degen uranmen fakýl­tet­aralyq kóńildi tapqyrlar saıysy, «Táýelsiz Qazaqstan jastar kózimen» atty fotokórme uıymdastyryldy. Eń mańyzdysy, qala kóleminde «Táýelsizdik alaýy» atty estafetalyq jaıaý júgirý marafony boldy. Bul marafon barysynda arnaıy «20 jyl­dyq» sımvoly beınelengen alaýdy qalanyń ortalyq kóshelerimen alyp ótip, 1991 jyldan bastap estafetalyq tártippen árbir beketke jetkizý ar­qy­ly 2011 jylǵa deıin elimizdiń jetken jetistikteri men kórset­kishterin beıneleý qala turǵyndary men qonaq­taryna, jastarǵa táýelsizdik qun­dylyqtaryn keńinen túsindirýge septesedi dep oılaımyz. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.   Derek pen dáıek 1993 jylǵy 5 qara­shada Qa­­zaqstan Respýb­lıkasynyń Pre­zıdenti N.Á.Nazar­baev­tyń qaý­ly­symen «Bolashaq» halyqara­lyq stı­pendııa­sy taǵaıyn­dal­dy. 1994 jyly bir top qazaq­stan­dyq stýdentter tuń­ǵysh ret sheteldik joǵary oqý oryn­d­aryna jiberildi. * * * 1994-2004 jyldar ara­ly­ǵynda «Bolashaq» baǵdar­lamasy aıasynda barlyǵy 785 stýdent álem­niń 13 elinde bilim al­dy. Búginde olardyń de­ni memlekettik jáne halyqara­lyq uıym­dar­da, aksıonerlik qurylym­darda jaýapty qyz­met­ter atqaryp, el Táýel­siz­diginiń nyǵaıýyna óz úlesterin qosýda. * * * Memleket basshysy­nyń 2005 jylǵy halyqqa Jol­daýyn­­da aı­tylǵan «Bolashaq» halyq­aralyq stıpendııasynyń ıeger­leri­niń sa­nyn art­ty­rý jó­nin­degi basta­ma­syn iske asy­rý maq­satynd­a QR Prezı­denti­niń «Bolashaq» halyq­ara­lyq stı­pen­dııasyna konkýrs ótkizýdi uıym­das­ty­rý úshin Qa­zaq­stan Res­pýblıkasy Úki­metiniń 2005 jyl­ǵy 4 sáýir­degi № 301 qaýly­sy­men «Ha­lyqaralyq baǵ­dar­­lama­lar or­talyǵy» aksıonerlik qoǵamy quryldy. * * * «Bolashaq» baǵdar­la­masy bo­ıynsha ma­man­dardy daıarlaý jyl sa­ıyn Shetelde kadr­lar daıarlaý jó­nindegi res­pýb­lıka­lyq komıssııa be­kite­tin Basym ma­ma­n­­dyq­tar tizbesine qa­tań sáı­kestikte júr­­gizi­ledi. * * * 2005 jyly shetelde oqýǵa arnalǵan elder tizimi ósip, úmit­kerler AQSh, Ulybrı­ta­nııa, Germanııa, Reseı, Avstralııa, Avstrııa, Vengrııa, Danııa, Jańa Zelandııa, Japonııa, Izraıl, Ispanııa, Italııa, Kanada, Qy­taı, Malaızııa, Nıder­landy, Norvegııa, Oń­tústik Koreıa, Polsha, Sıngapýr, Fınlıandııa, Fransııa, Chehııa, Shvesııa, Shveısarııa sııaq­­ty órkenıetti el­der­­diń oqý oryndarynan óz­derine yńǵaı­ly­syn tańdaý quqyna ıe boldy. Bilim – keleshektiń kepili Álibek QÝANTYROV, Ann-Arbor qalasy Mıchıgan ýnıversıtetin qoldanbaly ekonomıka magıstri boıynsha 2008-2010 jyldary bitirgen. Sondaı-aq Tomsk memlekettik ýnıversıtetiniń «Qarjy jáne nesıe», ekonomıka jáne qarjy fakýltetinde, Bıznes joǵary mektebinde oqyǵan.   – Álibek Sákenuly, Prezı­denttiń «Bolashaq» baǵdar­la­masy sizdiń ómirińizge qansha­lyq­ty ózgeris ákeldi? – «Bolashaq» stıpendııasy meniń joǵary bilimdi maman atanýyma úl­ken septigin tıgizdi. Jáne mem­le­ket­tiń osyndaı qamqorlyǵyn seziný adamnyń ıyǵyna úlken jaýapkershilik júkteıtinin bildim. О́zińdi shet elde oqyp júrgende týǵan jerińniń sondaǵy bir bólshegi retinde ustaýǵa tıissiń. О́ıtkeni, ondaǵy jurt sen arqyly elińniń, halqyńnyń bet-beınesin tanıdy. Sodan da ózińniń ǵana maqsatyńa ómir súrý degen uǵymdar múlde sa­nań­nan birtindep syzylyp qalyp jatady. Qashanda namys deıtin otty sezim janyńdy qamshylap tura­dy. Shynyn aıtqanda, bul Qazaqstannyń jáne ózim­niń budan ári damýyma ora­san múmkindik bergen sú­ıikti jobama aınaldy. Jastardyń keýdesindegi bile tússem degen shoqty úrleı túsetin baǵdarlama bolǵandyqtan sandaǵan za­ma­ndastarym sekildi men de osy arqyly ózime kerekti baǵytymdy taptym. Elbasynyń shet elde bala oqy­tý ıdeıasy óziniń jemisin berip ja­tyr dep esepteımin. Jáne de osy baǵdarlama boıynsha bilim alǵan jastar keleshekte memlekettiń sol úmitin tolyqtaı aqtap shyǵady degen senimdemin. – Shet elde alǵan sol bilimdi qalaı el ıgiligine aınaldyrýǵa bolady? – Men makroekonomıka jáne fıskaldyq saıasat sa­la­synda ju­mys isteımin. Bi­limimdi tikeleı óz táji­rı­beme qoldanyp júr­min deý­ge tolyq negiz bar. Al­ǵan teo­rııalyq bilim men tá­jirıbem óz salamdaǵy kóp­te­gen túıt­kilderdi tal­daý­ǵa, muny ár­men qaraı damytýǵa múm­kin­dik berýde. AQSh-ta bilim alý «batystyq» pa­ıym­men dú­nıeta­ny­mymdy ájeptáýir baıytty deýge bo­lady. Jer­gilikti jerdiń erekshelikterimen sanasa otyryp, álemdik deńgeıdi baǵyndyrýdyń joly bilim alýdyń osy júıesimen ájeptáýir qalyptasyp qalǵany ras. Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna belgili bir deńgeıde úles qosý degen sóz ómirden óz ornyńdy tabý degenmen bara-bar uǵym emes pe? Qazaqstandy kórkeıtýge bar qa­jyr-qaıratymdy jumsaı beretin bolamyn. Qýanysh ERǴALIEV, S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń emdeý isi fakýltetin bitirip, Jańa Orlean qalasynda Týleın ýnıversıtetinde magıstratýrany qoǵamdyq densaý­lyq saqtaý mamandyǵy boıynsha támamdaǵan. – Qýanysh Asylhanuly, baǵ­dar­lama sizdiń ómirlik joly­ńyzdy tabýǵa qanshalyqty áser etti? – Shynymdy aıtsam, men ózim sol syrt jaqta júrgende elge, jerge degen sezimderge qatysty kópte­gen beımálim syrlarǵa qanyqtym. Týǵan jerdiń, Otannyń qadirin bóten jurttyń arasyna túskende anyq baǵam­daıdy ekensiń. Sol sebepti de, eń aldymen, saǵan bul baǵ­dar­lama ne berdi deıtin bolsa,  «Bo­la­shaq» halyqaralyq stıpen­dııasy ózimniń Otan aldyn­daǵy jaýapkershiligimdi nyǵaıtýǵa ájep­táýir sabaq boldy jáne árdaıym oǵan adal bo­lyp qalýǵa úndeıtinin sezindim. Jıǵan-tergen bilimdi endi óz halqyńnyń ıgiligine aınal­dyrý úshin men memlekettik qyz­mette jumys isteýge bel býdym. Shet elde oqyp júrgende men Qazaqstannan barǵan jastardyń bilim sapasy, oı-óresi basqa damyǵan elderdegi qurdastarynan qalys­paı­­tynyn kórdim. Olarǵa tek al­da­ry­­na qoıǵan maqsattary men ıdeıa­laryn júzege asyrýǵa tolyq múm­kin­dik týǵyzsań jetip jatyr. Baǵ­dar­lama, mine, sol ıgi qadamnyń bir kórinisi bolyp tabylady. Ta­lant­ty, ıntellektýaldy jastarǵa qam­qor­lyq kórsetip, álemniń eń iri oqý oryndarynda bilim alýyna jaǵ­daı jasaý arqyly Elbasy osyn­daı ma­ńyzdy isti tııanaqty júrgizip otyr. – Amerıkada oqyp kelgen bilimiń­di óz elimizde qalaı kádege jaratyp  jatyrsyń? – Qoǵamdyq densaýlyq saqtaýda magıstr dárejesin ala otyryp, eń­bek jolymdy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde bastadym. Qazirgi ýaqytta densaýlyq saqtaý salasyn­da menedjmentti damytý basqar­ma­synyń bas­shysy qyzmetin atqarý­da­myn. Memleket basshysy qabyl­daǵan Densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyldarǵa ar­nalǵan «Salamatty Qazaqstan» mem­lekettik baǵdarlamasynyń sheń­­be­rinde kásiptik menedjerler ıns­tı­týtyn jáne qazirgi zamanǵy basqarý tehnologııalaryn qosa al­ǵanda bas­qarý­dyń transparenttik túrlerin engizýge tikeleı qatysýdamyn. Sabına DÚISEKEEVA, Montereı ınstıtýtyn memlekettik bas­qa­rý magıstri boıynsha támamdaǵan. Qazaqstan tarıhy boıynsha kóp­tegen olımpıadalardyń jeńimpazy. – Sabına Sultan­ǵa­lı­qyzy, «Bo­lashaq» baǵ­dar­lamasy jas­tar­dyń ómir­lik ıdeıalaryn jú­zege asy­rýda qundy joba bolyp tabylatyny belgili. Sen óziń qandaı jetistikterge qol jet­kizdiń? – Munyń, árıne, jas­tardyń shet elde bilim alyp kelýine jasalǵan úl­ken qamqorlyq ekeni túsi­nikti. Biraq syrtta oqyǵan túlek tek bilim alyp qana qaıtady desek, jetkiliksiz sııaqty. Muny sanadaǵy bul­qy­nys deımiz be, álde betburys degenimiz durys bola ma, abzaly áleý­met­tik jáne saıası ózgeris­ter­ge bar­­lyq aza­mattardyń qatysýy elimizge qansha­lyq­ty ma­ńyz­dy ekenin, boı­da­ǵy en­jar­lyqtan ary­lý jas­tar­dyń bola­sha­ǵyn oń ózgeristerge bas­taıtynyn jete túsi­ne­siń desek, álde­qaı­da uǵy­nyq­­ty bolar. Me­niń qazir­gi monıtorıng pen baǵa­laý, qoǵamdyq uıym­dar men me­dıasalalardaǵy ja­sap jat­qan barlyq isterim osy «Bo­lashaq» baǵdar­la­masy bo­ıynsha bilim alyp ke­lýim­niń arqasynda júze­ge asýda. – Naqtyraq aıtqanda, bul qandaı ıdeıalar? – О́tken 20 jylda eli­mizdiń ekonomıkalyq damýy baǵytynda kóptegen ister atqaryldy deýge tolyq ne­giz bar. Elimizdegi eń iri úkimettik emes uıym bo­lyp tabylatyn Qazaq­stan­nyń Azamattyq alıan­sy­nyń ıdeıalyq rýhtan­dyrý­­shy­sy jáne azamattyq qatysý baǵ­dar­lamasynyń jetekshisi retinde men de ózimniń alǵan bilimimdi barynsha osy salaǵa jumsaýǵa kúsh salyp kelemin. Mundaǵy áriptesterimmen birge memlekettik qyzmet kórsetý sapa­syn jáne baǵdarlamalardyń nátıjelerin monıtorıngileýge, baǵa­laýǵa azamattardy qatystyra otyryp jumys isteýdemiz. Jınaǵan tájirı­bem men bilimimdi elimizde azamattardyń saıası-áleýmettik isterge belsene qatysý mádenıetin qalyptastyrýǵa arnaımyn. Biraq bir kemshilikti bárimiz moıyndaýy­myz kerek. Qoǵamdyq sana áli de bolsa kóp oqıǵalarǵa selt etpeıtin halden túpkilikti aryla qoıǵan joq. Azamattar men bılik turaqty nátıjesi bolatyn sapaly ózgeristerge tek ózara birlesip qımyl jasaǵanda ǵana jetetinin túsiný mańyzdy. Osy baǵytta bizge alda kóp ter tógýge týra keledi. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan  Qarashash TOQSANBAI.