Juldyzdy jıyrma kún. Jetinshi kún (2 jeltoqsan): Dástúr

Dástúr tiregi – til Táýelsizdiktiń Jetisý jerine tartýynyń biri – Til saraıy. Til saraıynyń ashylýy – tilimizdi tórge shyǵarǵanymyz, qudi­re­tin arttyrǵanymyz deýge bolady. Til saraıy Elbasynyń «Til­der­diń úsh tuǵyrlylyǵy» má­de­nı jobasyn júzege asyrý baǵ­dar­lamasymen ómirge keldi. Saraıda zamanaýı tehnologııalarmen jab­dyq­talǵan 3 memlekettik tildi, 1 aǵylshyn tili, 1 orys tilin oqy­tatyn kabınetter ju­mys isteıdi. Taldyqorǵanǵa kelgen saparynda Memleket bas­shy­sy Nursultan Nazarbaev «Úsh tuǵyrly tildi damytý kerek. Ol – ýaqyt ta­la­by. Taldyqor­ǵan­daǵy «Til saraıy­nyń» jumy­sy­na kóńilim toldy», dep joǵary baǵa bergen-di. Bul baǵa týǵan tilimizge degen ynta-yqylasty arttyrýmen qa­tar, aldaǵy qoǵamdyq-kópshi­lik jumystarǵa úlken baǵdar bergenin kóremiz. Sán saltanaty ja­rasqan ǵımaratta memlekettik til­di nasıhattaıtyn aýqymdy sha­­­ralar, ózge ult ókilderiniń qy­­zy­ǵýshylyǵyn arttyratyn baı­­qaý­lar men kezdesýler ót­ki­zilip, rý­hanııat ortalyǵyna aı­nal­ǵanyn aıtýǵa bolady. Táýelsizdik mereıine oraı Qa­zaqstan halqy tilderiniń aı­lyǵy aıasynda oblystyq deń­geı­de jıyrmadan astam shara uıym­dastyrylypty. «Til – ta­tý­lyq tiregi» – ózge ult ókilderi jas­ta­ry­nyń forýmy, «Til­da­ryn-2011» olımpıadasy, «Asyl sóz» zııatkerlik telebaıqaýy, «Qazaqsh­a­ńyz qalaı?» atty memlekettik til­di oqytý ortalyǵynyń jáne «Aınalaıyn» balalar úıiniń ashyq esik kúni, aqyn-jazý­shy­lar­dyń basqosýy, jańa kitap­tar­dyń tusaýkeseri, pikirsaıys, jıyn­dar – memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge jol ashty. Oblys boıynsha jo­ǵaryda atalǵan baı­qaý­larda bar­lyǵy 412 úmit­ker baq synasa, túrli shara­larǵa 5000-ǵa jýyq til jana­shyr­lary men ózge ult ókilderi qatys­ty­ryl­ǵan. О́ńirde qazaq tildi mektepter men balabaq­shalar sany jyl saıyn ósip keledi. Jalpy orta bilim beretin mektepter sany 740 bolsa, onyń 397-si taza qazaq mek­tebi, 153 balabaq­sha­­nyń 82-si qazaq bala­baq­shasy. Bıyl oblystaǵy 14 orta­lyqtyń 85 tobyn­da myńnan astam tyń­daý­shy memlekettik tildi oqytý kýrsyn bitirdi. Memlekettik, bıýdjettik qyz­met­kerler qatys­qan toptardyń ult­tyq qu­ra­my ár alýan. Jáne 96 saǵattyq baǵ­darlama boıyn­sha 231 tyń­daý­shyǵa sertıfıkat, 620 tyń­daý­shy­ǵa kýálik tapsy­ryl­ǵan. Or­ta­lyqta aǵylshyn tilin oqytý kýrsy boıynsha júz­de­gen tyń­daý­­shy tildi meńgerse, olarǵa kýálik, sertıfıkat tap­sy­ryldy. Orys tili kýrsynda tildik daǵ­dylaryn jetildirýmen birge ser­tıfıkat jáne kýálik alǵan­dar qatary da ósken. Tilderdi damytý jónindegi basqarma aldaǵy kezde de memlekettik tildi oqytý standart­ta­ryn jetildirýge, memlekettik til­diń qoldanylý kórsetkishin kóterýge, onomastıka másele­sin birizdendirýge, kórneki aq­pa­­rat­ty zań talaptaryna sáı­kes­ten­dirý­ge, sondaı-aq nátı­je­lerdiń tıimdiligine monıtorıng júr­gizý júıesin engizýge ba­ǵyt­­talǵan jumystardy alǵa qoıyp keledi. О́ńirde qazaq tilin oqyp-úı­rený­ge, memlekettik tilde is qaǵaz­daryn júr­gizýge qajetti jaǵdaı­lar osy­laı óristetilýde. Ár býynnyń ózi ómir súrgen kezeńdegi adamzatqa ortaq bilim kózderinen sýsyndaýy qajet desek, eýropalyqtar eń kemi úsh til úırenetin kórinedi. Birinshisi – ana tili, ekinshisi – ata-babalar sóılegen baǵzy til, úshinshisi – álemdegi damyǵan elderdiń biri­niń tili. Nátı­jesinde ulttyq damý oıdaǵydaı qarqyn alǵan. Adamzattyq ıntel­lektýaldyq aq­parat bankin óz tilinde qalyp­tastyrýǵa kúsh salǵan ǵylymı aýdarma júıesi de qoıylǵan. Táýelsiz kemeldenýimizdi qamta­ma­syz etý úshin bizdiń de osy táji­rıbege júgingenimiz jón. Sebebi, ult­tyq tildi jetildirmeı, ulttyq damý óristeı al­maı­ty­ny aqıqat. О́z Joldaýynda memlekettik tildiń mártebesin ósirý jáne ony jetildirý jaıyna arnaıy toq­talǵan Memleket basshysy 2017 jyly memlekettik tildi meńger­gender sany 80 paıyzǵa jetse, 2020 jyly 95 paıyz otandas­tary­myzdyń memlekettik tildi meńgeretindigin atap kórsetti. Osy rette, aldaǵy on jyl ishinde mektep bitirýshiler memlekettik tildi 100 paıyz meń­gerse, orys tilin jáne qazaq­stan­dyq etnos ókilderiniń de tilderin óz deń­geıinde damytý qa­jettiligi alda tur. Bul til dástúrin óris­tetýge keń jol ashady.   О́tkenniń ónegesi Álkeı MARǴULAN. Ǵundar, úısinder, qańlylar – óte eski dáýirden Qazaqstan saharasyn Otan etip, onda kóp joıqyn qalalardyń úıin­di­sin qaldyrǵan elder. Olardyń jasaǵan qala­sy­nyń izderi Jetisýda, Ile, Shý, Talas ózen­deriniń boıynda, Qarataýda, Syr­da­rııa ólkesinde, Aral teńiziniń jaǵasynda óte jarqyn túrde sýrettelip otyrady... ...Ǵundardyń eń sulý dúnıesiniń biri – altynmen zerlep jasaǵan ásem kıimderi, ádemi órnekpen kestelegen qamqa shapandar, altynmen zerlegen bıik telpekter (Esik, Qotandy). Mamyq ishikter, qym­bat­ty kórkem tondar, eshkiniń taqyr terisinen tikken kaftandar, kestelengen shalbarlar, kómkerilgen kıgiz baıpaqtar, jibek baıpaqtar, ádemi omyraýshalar, taǵy tolyp jatqan kóp, mol dúnıeler. Adolf IаNÝShKEVICh. ...Aıtys bastaldy. Tylsym tynysh­tyq qaıtadan ornady. Olımp oıyn­daryn­daǵy­daı-aq eki aqyn bir-birimen saıysqa tústi. Biri shýmaqpen atqylaı bastasa, ekinshisi dereý jaýap qaıtarady: birinshisi batyl shabýyldaıdy, ekinshisi sheber qorǵa­na­dy. Ekeýi de qyza-qyza aıtysty qatty shıelenistirdi. Bul bir asa qyzyq kórinis edi. ...О́zim oıǵa qaldym. Osynyń bárin men dúnıejúzi taǵy jáne jabaıy sanaıtyn dalada kóship júretin halyqtyń ortasynda óz qulaǵymmen tyńdadym ǵoı! Budan birneshe kún buryn ózara jaýlasqan eki partııanyń arasyndaǵy qaqtyǵystyń kýási bolǵan edim. Sonda Demosfen men Sıseron týraly ǵumyry estimegen sheshenderge tań qalyp, qol soqqanmyn. Al búgin, oqı da, jaza da bilmeıtin aqyndar meniń aldymda ónerlerin jaıyp saldy. Olardyń jyry janyma jyly tıip, júregimniń qylyn qozǵady, sonysymen ózimdi tánti etti. Sonda bular taǵy, jabaıylar bolǵany ma? Búkil bolashaqtan maqurym qalǵan mańdaıyna túkke turǵysyz baqtashy bolýdan basqa eshteńe jazylmaǵan halyq osy bolǵany ma? Jo-joq! Imandaı syrym! Táńirim boıyna osynshama qabilet darytqan halyq sıvılızasııaǵa jat bolyp qalýy múmkin emes, onyń rýhy qazaq dalasyna aspandaı kóterilip, jarqyrap sáýle shashatyn bolady. Áýelbek QOŃYRATBAEV. Maldyń tóli bolsa, adamnyń balasy bar. Olardy oıly, tildi etip, eńbekke baýlý – halyqtyń úlken qýanyshynan sanal­ǵan. Áıel bala týsa, oǵan shildehana jasa­ǵan. Shildehanaǵa jastar jınalyp, óleń aıtqan. Sham qyryq kúnge deıin janyp turǵan. Jas bala óse kele ájelerden ertegi, ańyz, jumbaq, jańyltpash úırenip, oıy men tilin damytqan. Ertegi, maqal, jumbaq, jańyltpash bilmegen, bilgenin aıta almaǵan balany «mylqaý» dep, oǵan jurt kúlip qaraǵan. «Tı desem tımeıdi, tıme desem tıedi» degen jum­baq bala­nyń tilin, árbir dybystyń qaı­dan shy­ǵa­tynyn bildirse, saýsaqtarǵa «bas bar­maq, balaly úırek, ortan terek, shúldir shúmek, kishkene bóbek» dep at qoıǵyzý, balany sanǵa úıretken. Aqseleý SEIDIMBEK. Qyz týsa, úıge tutqa bolsyn dep kindigin ot ornyna kómedi. Ul týsa, túzge tutqa bolsyn, eldiń qorǵany bolsyn dep, kindigin alty qyrdan asyryp tastaıdy. Jańa týǵan náresteni aýyzdandyrarda jeti jurttyń tilin bilsin dese saýys­qan­nyń tilimen, kúıshi bolsyn dese domby­ranyń qula­ǵymen, baı bolsyn dese qoıdyń quıryǵymen aýyzdandyrady. Qaz basyp júre bastaǵan balanyń tusaýyn keserde úsh túrli tilekpen kesedi. Birinshi, balanyń tuqymy ósip-ónip, shópteı kóp bolsyn dep aıaǵyn shóppen tusap kesedi. Ekinshi, maldy, maıly bol­syn dep, aıaǵyn toq ishekpen tusap kesedi. Úshinshi, adal bolsyn, bireýdiń ala jibin attamaıtyn shynshyl bolsyn dep, bala­nyń aıaǵyn ala jippen tusap kesedi. Qurmanbaı TOLYBAEV. Otaý – qazaq dástúri boıynsha tuńǵysh er balanyń úılengennen keıin óz aldyna shańyraq kóterip, óz úıiniń tútinin tútetýi, jeke qazan asýy. Qazaq ómirinde balasyna otaý tigip, bólek úı qyp shyǵarý – ata-ananyń boryshy sanalady jáne júzege asqan adamdyq armany. Qazaq salty boıynsha jeke otaý tigip, bólek shyǵarý – ákeniń balasyna arnaıy enshi bólip berýin de qamtıdy. Enshi alyp, jeke sha­ńyraq kótergen úı otaý atalady. Úlken úıdiń balalary, aýyl-aımaq bul úıdi osy­laı ataıdy. Budan keıingi bala­lary jeke otaý tigip jatsa da osy tuń­ǵysh otaý óziniń úlken otaýlyq qalpyn saqtaıdy. Taǵy bir ereksheligi – úlken úıden, ıaǵnı áke otyrǵan úıden keıingi bedeldi úı sanalady. Sondyqtan tuńǵysh otaýdyń ıesi ózinen keıingi inilerine úlgi kórsetip, qamqorlyq jasaıdy. Salt boıynsha bul da birinshi otaýdyń óteýge tıisti mindeti. Qazaq ómirindegi bala ósirip, tárbıeleý isiniń maqsaty urpaǵynyń qyzyǵyn kórýmen baǵala­na­dy. Otaý – sol maqsattyń oryndalýy.   Toılar ótti ishimdiksiz-aq dúrildep Qostanaıdaǵy sáýletti meıramhanalarda juma saıyn toı ótip jatady. Oblys ortaly­ǵy­nyń irgesindegi Jambyl aýyly­nyń turǵyny Baqytbek pen ju­baıy Sara da ekinshi uly Aslan­nyń úılený toıyn Qostanaı qa­lasyndaǵy saltanatty meıramhanada ótkizdi. Quda-jekjat, týys-baýyr, dos-jaran – bári osynda. Án áýelep, jurt­shy­lyqtyń qulaq quryshyn qandy­ra­dy. Jastar kú­ıeý men qalyń­dyq­ty ortaǵa alyp, dóńgelene bılep ketedi. Kúıeý men qalyń­dyqtyń toı salta­na­tyna kıgen kıiminiń ózi erekshe. Ereksheligi –kıimniń ulttyq na­qy­shynda. Jastardyń toı kıiminen óte bilikti dızaınerdiń qol­tań­basy kó­rinip tur. Qalyń­dyq­tyń ús­tinde-etegin de, jaǵasyn da, je­ńin de jelbezektegen aq kóılek, belin qynaǵan qysqa kamzol. Etegin aqqýdyń túbitindeı úl­pil­degen jasandy qaýyr­syn­men kómkerip, tóbesi úkilengen sáý­kele qalyńdyqty aq botadaı súı­kimdi ete túsken. Tabaldyryq attaǵan kelinniń ıyǵy tósine deıin jartylaı jalańash turatyn eýropalyq úlgidegi aq kóılekti Almataı kelin kıgen myna kıim ár qazaqtyń toıynan ózge úlgini yǵys­­tyratyn túri bar-aý. Qazaq qy­zy­nyń kádimgi sahnadan kórip júretin ulttyq kıimin sol kú­ıin­she kóshir­meı, onyń elementterin ǵana alyp, naǵyz toı kóılegin ja­sa­ǵan dızaı­ner­diń sheberligine jas otaýǵa tilegin ala kelgen árkim rıza bolyp otyrdy. Dızaıner kúıeý jigitti de qara kostıým, aq kóılek kıetin qalyptasqan, qasań úlgiden alyp shy­ǵypty. Ol kıgen aq shalbar men jeńin, qal­ta­synyń qulaqshasyn altyn jippen oıýlap zerlegen aq sıýrtýktiń, ja­ǵasy kórinip turǵan aq jeıdeniń jarasymy da kózdiń jaýyn alardaı. Jas jubaılardyń sulýlyǵy da, sáni de kóldegi qos aqqýdy kóz aldyńa ákelgendeı. Dastarhan túrli taǵamdardan ma­ıysyp tur. Biraq grafınderge qu­ıylǵan qymyz ben mıneraldy sýlar, jemis shyryndarynan basqa «u­zyndy-qysqaly» shampan, konıak, túrli vınolar men araq túr­leri kózge kórinbeıdi. Dastar­hanǵa tabaq-tabaq et tartyldy, etpen birge aqsaqal­dar jaqqa bas ketti. Toıdy qyzdy­ratyn asabanyń orny tipti bólek. Aslan men Almataı­dyń toıyndaǵy asabalar Baqytbek Baıǵojın men Tólendi Álǵojın kópshilikti aýzy­na qaratty. Ásire­se, Baqytbek Baı­ǵojınniń sýyryp salatyn aqyn­dyǵy da bar eken. Eki jasqa tilek aıtqysy kelgenderdiń barlyǵyn ázil-qaljyńy aralas bir aýyz óleń­men tanystyrdy. Toıshy qaýymnyń kúlkiden ezýi jıyl­ma­dy. Tárbıe-taǵylymy mol tilekter aıtyldy, aqsaqaldar bata berdi. Dastarhan arasyndaǵy úziliste asabalar «Qyz alyp qashý», «Sı­qyrly taqııa», «At qaı kezde qalaı kisineıdi?» degen oıyndar oına­typ, jurt­ty qyran-topan kúlkige batyrdy. Negizi ishimdiksiz toı Qos­ta­naı óńirinde jıi ótetin bolǵan. Bul da Táýelsizdik ákelgen sana­nyń jań­ǵyrýy dep bilemiz. Jas jubaılardyń toı kıimin ulttyq naqyshta tikkizý de saltqa aınalyp ketkeli qashan. – Qalyńdyq pen kúıeýdiń toı kıimine suranys kóp túsedi. Men dızaıner retinde olardyń sánin, stılin syzýdyń ońaı emes ekenin sezinemin. О́ıtkeni, jastar óz­deri­niń kıiminiń sáni qaıta­lan­ǵanyn qalamaıdy, erekshe bol­ǵy­sy keledi, – deıdi Qostanaı qalasyndaǵy «Hanym» sán atelesiniń dırek­tory, kóptegen baıqaýlardyń júl­­degeri Tatıana Taıshyqova. Mine, bul da saltymyzdaǵy jaqsy kórinis ekeninde daý joq. Ata dástúr de saltanat qura beredi. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.  

«ShERHANTANÝ»: Urpaqtar sabaqtastyǵy

«Sherhantaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵyndaǵy Sheraǵanyń mura­ǵa­tyn aqtaryp otyryp, qolyma 1992 jylǵy «Jalyn» jýrnaly tústi. Jýrnal betterin paraqtaı otyryp, Á.Kekilbaevtyń «Aqyryp teńdik suraǵan» atty maqalasyn kózim shaldy. Maqala sońynda berilgen Ábish aǵamyzdyń myna sóz­deri maǵan úlken oı saldy: «Nege ekenin qaıdam, onyń daýsyn estisem boldy, esime Mahambet túsedi: «Qaraǵaıǵa qarsy butaq bitkenshe, emenge bir ıir butaq bitseıshi, qy­ranǵa tuǵyr qylarǵa?! Hannan qy­ryq týǵansha, qaradan bireý týsaı­shy, halyqtyń kegin qýsaıshy, artymyzdan bizderdiń aqyryp teńdik surarǵa!». Aqyryp teńdik suraıtyn sol «bireý» – osy bizdiń Sherhan Mur­taza baýyrymyz ǵoı. Bar bol, batyr-ekesi! Shal bol, Sher-aǵasy!». Ábish aǵamyzdyń bul maqalasy Sheraǵanyń 60 jyldyq mereı­toıy­na baılanysty jazylǵan eken. Aǵa­myz Sheraǵaǵa «shal bol!» degen tilekti shyn peıilimen aıtqandaı. Qa­zaq mádenıetiniń toıy tarqamasyn, barsha qazaq jurtyn aldaǵy jyly úlken dúbirli toı kútip tur. Qazaq­tyń atpal azamaty seksenniń seńgi­ri­ne shyqpaqshy. Táýbe! Kenen daryndardy zerttep-zerdeleý – úlken mindet, seziný – úl­ken baqyt. Ásirese, ádebıet aıdy­nyn­da talaı tarıhı zobalań­dar­dyń kýási bolyp, kez kelgen týyn­dy­syn ishki jan-tánimen sezine jazyp, bolashaq urpaqqa mura etip otyrǵan tarlandardy zerdeleý ár zaman perzentteriniń enshisinde. Osyndaı úlken zertteý ortalyǵy retinde, Taraz qalasyndaǵy «Sher­han­taný» ǵylymı-zertteý ortaly­ǵy Taraz ınnovasııalyq-gýmanı­tar­­lyq ýnıversıtetinde 2009 jyl­­dyń 22 sáýirinen bastap óziniń jumysyn júrgizýde. Ýnıver­sı­tet­tiń ujymy jáne rektory Qaırat Baıjanovtyń uıytqy bolýy­men ashylyp, tushymdy eńbek júr­gizip otyrǵan ǵylymı-zertteý orta­lyǵynyń josparly túrde atqaryp jatqan úrdisti jumystary bar. 2009 jyldyń ózinde-aq orta­lyqqa Sherhan Murtazanyń birshama muraǵattyq dúnıeleri ákelindi. Halyq jazýshysynyń qoljazba­lary skanerden ótkizilip, elektron­dy nusqalary saqtalýda. Jazý­shy­men baılanys ornata otyryp, shy­ǵarmashylyq laboratorııasyna qa­tysty muraǵattyq materıaldar jı­naqtalýda. Olar taqyryptyq jú­ıege keltirilip, suryptaldy. So­ny­men qatar, jazýshynyń foto­ga­le­reıa­sy da daıyndalý ústinde. Ýnıversıtetke jıi kelip, pro­fes­sor-oqytý­shy­lar quramymen, stýdenttermen júzdesip, leksııalar oqyp júrgen Sherhan Murtazanyń daýysy da ar­naıy kassetalarǵa jazylýda. Or­ta­lyqta jazýshynyń ár jyldardaǵy túr­li baspalarda jaryq kórgen shy­ǵarmalar jınaq­tary da bar. Munyń bári keıinge qaldyrar mura. Ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń maqsaty – týǵan ólkemizdiń túlegi, el maqtanyshy, Halyq jazýshysy Sh.Murtazanyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý bolyp tabylady. Ǵy­ly­mı-zertteý ortalyǵynyń basty mindetteriniń biri – jazýshy Sh.Murtazamen naqty baılanys ornata otyryp, onyń shyǵarmashylyq zerthanasyna qatysty mańyzdy materıaldardy jınastyrý, son­daı-aq múmkindigine qaraı qalam­ger­men áńgime-suhbattar ótkizip, tanymal týyndylarynyń jazylý jaıyna, jazýshylyq eńbegine, sheberlik-izdenis joldaryna baı­la­nys­ty ózge de tyń málimet­ter alý jáne ony ýaqtyly qaǵazǵa túsirip, muraǵattyq qundy derekkózine aı­naldyrý, eki jylda bir ret dás­túr­li respýblıkalyq «Sherhan Mur­ta­za oqýlaryn» ótkizý. Osy arada «Qazaqtyń Sheraǵasy» atty jı­naq­tyń 2010 jyly «Turan» bas­pa­synan 1000 danamen jaryqqa shyq­qanyn da aıta ketsek deımiz. Bul ki­tapty stýdentter, magıstr­ler ar­naýly kýrstarda oqý quraly retinde paıdalana alady. Qazirgi ýa­qytta «Qazaqtyń Sheraǵasy» jı­na­ǵynyń 2 kitaby daıyndalý ústinde. 2011 oqý jylynyń qarasha aıyn­­da ǵylymı-zertteý ortaly­ǵyn­da «Sheraǵa» atyndaǵy ádebı birlestik Sherhan Murtazanyń ózi­niń qaty­sýy­men saltanatty túr­de ashylyp, jumysyn bastady. Áde­bı birlestikke qalanyń jıyr­maǵa jýyq mektepterinen, kolledjderi men ýnıversıtetterinen oqýshylar men stýdentter múshelikke kirdi. Ádebı birlestik otyrysy aıyna bir ret, bekitilgen josparmen júr­gizilip keledi. Árbir otyrysta Sher­han Murtaza­nyń shyǵar­mashy­ly­ǵyna baılanys­ty zertteý, taldaý jumystary júr­giziledi. Sony­men qatar, ýnıversıtet oqytý­shy­lary mektep oqýshy­laryn Sherhan shyǵarmalary bo­ıyn­sha ǵylymı jobalar jazýǵa daǵ­dylandyryp, qalalyq, oblystyq, respýb­lı­ka­lyq aınalymdaryna deıin jetkizý kózdelip otyr. Sábıt BAÝBEKOV, Taraz ınnovasııalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń ǵylym jáne ınnovasııalyq jumystar jónindegi prorektory, professor.   О́rmektegi órnekter 1988 jyly Qazaq eli kúlli túrki halyqtarynyń jańǵyrý merekesi Naýryzben qaıta qaýyshty. Osyǵan oraı oblys ortalyǵyndaǵy mekeme-kásiporyn ujymdary kıiz úı tigý tájirıbesimen tuńǵysh ret bettesti. Ashyǵyn aıtqanda, olardyń ara­syn­da aty bar da, zaty joq suryq­syz kıiz úıler kóp boldy. Solardy aralap, kóńilimiz qulazyńqyrap kele jatqan kezde sáni men saltanaty kelisken, sheber qoldyń izderi birden baıqalyp turǵan kıiz úıge tap bol­dyq. Ony jabdyqtaǵan sol kezdegi Jympıty aýdany, Josaly sovhozy­nan kelgen qolóner sheberi Dámeli Qusaıynqyzy bolyp shyqty. – Túsinip, uǵyna bilgen adam oıý-órnekterde syr tunyp turǵa­nyn birden ańǵarady. Munda hal­qy­­myzdyń ómir súrý daǵdysy, kú­ıinishi men súıinishi, ata kásibi – mal ósirýge qatysty naqyshtar, tip­ti qajet deseńiz, alǵa qoıǵan maq­sat-murattary da syryn ishine búgip turǵandaı áser beredi. Tek sony ishki dúnıeńmen, sezimtal jú­rekpen tereń túısine bilseń bol­ǵany. Meniń oıymsha, bul óte bir sıqyrly álem. Álemine bir enip ketseń, qyzyǵyna qanbaısyń. Ol seniń qııalyńdy kókke qalyq­tatyp, jigerińdi janıdy. Sóıtip, kúndiz-túni sharq urasyń. Izdege­niń­di tap­qan kezde bir ǵalamat kúı keshesiń, – deıdi Dámeli Qusaıynqyzy. Kúni búginge deıin Dámeli Qu­sa­ıynqyzy qazaqtyń ulttyq oıý-órnekterin naqyshyna keltire ár­lep, ádiptep, burynnan qalyp­tas­qan barlyq úlgiler men salt-dás­túrlerge saı etip tórt kıiz úı tigipti. Munyń birinshisin Aqsaı qa­la­syndaǵy «Aqsaıgazservıs» AQ attaı qalap satyp alǵan bolsa, ekin­shisi soǵystan oralmaı, ómir boıy ańsap kútken ákesine jáne bar­lyq soǵys ardagerlerine arnal­ǵan. Al úshinshisin Dámeli apamyz Elbasyǵa dep arnap tigip, onyń tórine ózi shyǵarǵan tómendegideı jyr shý­ma­ǵyn kestemen órnektep jazypty. «Áıteke me, Tóle me, Qazymysyń, Halqyń úshin arnal­dy jazy-qy­syń. Kúı tolqysa keýdede kúmbir­legen, Nurǵısadaı áýen­niń sazy­my­syń?!». Bul Elba­syn jalań maqtaý emes, syrly kókirekten shyqqan ǵazız sóz ǵana osylaı óriler. Qolóner sheberi Syrym eliniń atynan tórtinshi kıiz úıdi Qazaq­stan­nyń halyq jazýshysy, bir aýyl­da qatar ósken qurdasy Qadyr Myr­za Áliniń 75 jasqa tolýyna baıla­nys­ty arnap tikkenine ózimiz kýá bol­dyq. Bul ótken 2010 jyldyń qa­ra kúzi edi. Qadekeń keshegi qatar ós­ken qurby­sy­nyń, búgingi aq jaý­lyqty ájeniń ózine degen iltıpa­ty­na, eń bastysy –  qazaqtyń ulttyq qolónerin XXI ǵa­syrǵa jigin de, jymyn da bildirmeı jalǵaı bilgen jarasymdy eńbegine dán rıza bol­dy. Bul poezııa patrıar­hy­na qarapa­ıym halyq ókili tara­py­nan kózi tirisinde kórsetilgen eń soń­ǵy qurmet­terdiń biri deýge bola­dy. Qadyr aǵamyz osy oqıǵadan soń eki aı ótkende dúnıe saldy. Dámeli Qusaıynqyzy on bala tárbıelep ósirgen ardaqty ana. Ot­aǵasy, marqum Shapaı Qajyǵa­lıev­tiń babyn taýyp, qonaqtaryn kú­tip, sonymen birge órmekpen de, óleń­men de órnekter tigý áıel zatyna az is emes. Sonyń bárine qalaı úlgerip kel­dińiz degen saýalǵa ol: «Men so­nyń bárinen de úlken lázzat, qanaǵat alamyn. Qaı-qaı isti de júregimniń qalaýymen oryndaımyn. Ýaqyttyń jetpeıtini ras. Biraq júrektiń ámi­ri­men istelgen is adamdy eshýa­qytta sharshatpaıdy», dep jaýap berdi. «Meniń qazirgi basty maqsa­tym, ulttyq qolónerimizdiń qadir-qasıetin keleshek urpaqqa amanat etip qaldyrý. Bul turǵyda tek bir aýdanda qurylǵan ismerlik mektep tym tarlyq etedi degen oıdamyn. Tek bir óńirde ǵana emes, búkil elimiz boıynsha umyt bola bastaǵan kıiz úı tigý, onyń barlyq naqysh­ta­ry men oıý-órnekterin egemendik talaptaryna saı jańǵyrtyp, túr­len­dire túsý qajet. Tek sonda ǵana halqymyzdyń ulttyq tól dástúri­niń órisi keńeıe túsedi», – dep túıin jasady Dámeli Qusaıyn­qyzy. Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy, Bórli aýdany.   Qyran baptaǵan jurtpyz Jer basyp júrgen adamdar biri­niń sózin biri syılaı almaı júr­gen­de, aspanda ushqan qustyń tilin tabý ońaı ma? Ol úshin qara kúsh emes, tereń aqyl, oıly ádis kerek. Tili joq demeseń, qustyń da aqyl-aı­la­sy osal soqpaıdy. Odan asyp túsýiń kerek. Iá, ony baptaý degen –  qudi­ret­ti óner. Qaı iske de bap kerek, ánshi de, aqyn da bap tileıdi. Júırik attyń babyn keltire alma­sań, baǵyn baılaısyń, jaby qylyp tynasyń. Qyran qus ta solaı. «Bopamdap» otyryp qybyn tappasań, qy­ranyń qarǵa bolady. Babyn kel­tir­seń, qas­qyr alady, buǵy, maralǵa túsedi, babyn keltir­meseń, qoıanǵa da jetpeı qor bolyp, otyryp qalady. Munyń bári men shyǵarǵan tá­lim emes. Ata-babalardan qalǵan támsil. Meniń atalarymnan, ákem­nen, naǵashylarymnan estigen áńgi­mem – kól-darııa. Bilgir qarııa Ja­ǵ­da Babalyqulymen de kóp syr­las­tym. Ákem Baıjúnis pen naǵashy atam Toqtasynnyń qusbegilik týra­ly aıtqan áńgimeleri qulaǵymnyń túbinen áli kúnge deıin ketpeıdi. Qazaqta aty ańyzǵa aınalǵan qy­ran baptaýshylar kóp bolypty. So­lardyń ishinde jalaıyr Sho­ra­ny, naıman Tineıdi erekshe ataı­dy. Olar týraly el aýzynda my­nan­d­aı sóz bar «Tineıdegi qasıet – uıalas eken Saryquspen, Shora­da­ǵy qasıet – tildes eken bar qus­pen» delinedi. Bul kisiler qustyń tili bilgen, sóılese alǵan desedi ańyz-áńgimelerde. Keńes zamany qazaqtyń osy qasıetinen aıyra jaz­dady, biraq bizdiń el­diń úl­kenderi ómir bo­ıy birli-jarym búr­ki­tin qolynan túsirgen emes. Táýbe, sol keńestiń shegesi bosap, bosaǵasy syqyrlaı bastaǵanda, ótken ǵasyrdyń 80-jyl­darynyń sońyna qaraı qusbegilik dástúr qaıta jańǵyrdy. Alma­ty­nyń qaq ortasyndaǵy stadıonda «Sonar-89» dep atalatyn tuń­ǵysh búrkitshiler sherýi ótip, ja­rys uıymdastyryldy. Oǵan Sár­sen­bek Dáýletbaquly, Baıjúnis Kóde­kuly, Áben Toqtasynuly, Mo­ldajan Má­metuly, Sháken Oshan­baıuly, Aıtbaı Jetibaıuly, Ábil­haq Turdy­baıuly, taǵy basqalar qatysty. Qyrandardyń qalqyǵa­nyn, quıy­lyp kelip túlkige túsken sátin kór­gen jurt bir jasap qaldy. Ulty­myz­dyń uly dástúri oraldy dep urandatyp jatty. Meniń rıza bolatynym, bizdiń Sógeti aýylynda Baǵdat degen qaryn­dasymyzdyń uıytqy bolýy­men «Qyran» federasııasy biraz jyldan beri jaqsy jumys istep keledi. Múlik degen inimiz aýyly­myz­dyń qaq tórinen qusbegilik dástúrge arnap murajaı ashty. On­daǵy qundylyqtar ózimizdi qo­ıyp, alys-jaqyn shet el azamat­tary­nyń nazaryn ózderine aýdaryp, san ǵasyrlardy qamtıtyn jádigerler kóz jaýyn alýda. Qusbegilik arqasynda osydan bir-eki jyl buryn Ulybrıtanııa eliniń astanasy Londonǵa baryp qaıttym. Ol eldiń azamattary qy­ran qusymyzǵa tańdanys bildirip, murajaıymyzdaǵy jádigerlerdi sýretke túsirip jatty. Bul netken keremet desti, aınalyp úıirildi. Táýelsizdik ulttyq dástúrdiń túr-túrin qaıta ortamyzǵa ákeldi. Sonyń biri osy – qusbegilik. Meniń aldymdaǵy úlkenderdiń kóbi ketti. Biz olardan qalǵan úlgini jalǵas­ty­ryp jatyrmyz. Halqymyzdyń qy­ran ustap qyrda júrýiniń ózinde úl­ken mán-maǵyna jatyr. Úı­kú­shik bolmaı sergek júrýge, tabı­ǵat­ty, ulttyń ulaǵatyn tanyp-bilýde bul dástúrdiń orny erekshe. Ony óziń bilip qana qoımaı, keıingige sabaq etip qaldyrý paryzyń. Men osy turǵy­dan kelgende, atalar jolyn, babalar kásibin talap­ty jastarǵa jalyqpaı úıretemin. Bir ǵana mysal, ákem qus­be­gilik dás­túrdi maǵan senip tapsy­ryp edi. Men Baýyrjan degen ulyma ber­dim. Ol qazir Aıan degen bala­syn baýlyp júr. Bizdiń atalary­myz ult­tyq dástúrdi osylaı jal­ǵas­tyrǵan. Meniń bir armanym bar. Táýelsiz eldiń qusbegilik ónerin bir kezderi álemdik bıikke kóterip, halyqara­lyq dárejedegi jarys ótkizip ja­t­saq, qane! Sol jarysta qazaqtyń búr­kitshi uldary men qyzdary qy­ran salyp, aldyńǵy tolqyn tóre­shi­lik jasasa, tóbemiz kókke bir jeter edi-aý! Seıitjan BAIJÚNISULY, búrkitshi. Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany.   Kıiz úıler qoımada qalyp qoıǵan joq Sonaý jetpisinshi jyldardyń sońy, sekseninshi jyldardyń ba­syn­da Mońǵolııa degen eldiń Ulan­batyr atty astanasynda áskerı boryshty ótegen edik. Sonda júk kóliginiń qorabynda kele jatyp úlken qala ishindegi bıik ǵımarat­tar­dyń ara-arasyna «qonystan­ǵan» kıiz úılerge tańǵala qaraı­tynbyz. Tańǵalatyn sebebimiz, ol kezde bizdiń Almaty, Shymkent, Qa­raǵandy, t.b. úlken qalalary­myz­dyń tóri turmaq, shetindegi sha­ǵyn aýdandardan da kıiz úı tigip otyrǵan qazaqty kórmeıtinbiz. Kór­se, qala balalary, mura­jaı­lardan ǵana kóretin. О́ıtkeni, hal­qymyzdyń jaz jaılaýǵa, kúz qys­taýǵa kóshetin dástúri umytylyp, kıiz úı degen jádigerińiz aýyl­daǵy quntty úılerdiń ǵana aýla­synan shoshaıatyn. О́tken ǵasyrdyń seksen besinshi jylynan bermen qaraı «seń» buzyldy. Elimiz Naýryz atty tól meıramymen saǵynysa qaýyshty. Naýryz meıramymen birge qala­nyń ortasyndaǵy alańdarǵa, bas­ty-basty degen kóshelerge shaǵa­la­daı appaq kıiz úıler qaptaı tigilip, kózdiń jaýyn alatyn boldy. Oǵan ózge ult ókilderi ǵana emes, sonymen birge, ilgeridegi atalary «qalalyq qazaq» atanyp, olardyń ana tili men salt-dástúrin umyta bastaǵan urpaqtary da qyzyǵa, tamsana qarady. Odan keıin toqsan birinshi jyl keldi. Bodan el bostan boldy. Keý-keýlegen jurt, keýdeleı kelgen na­ryqtyq ekonomıka... osy alaǵaı da bulaǵaı kezeńde kıiz úıde óziniń jyǵyp, tigý, tez oryn aýystyryp, kóship-qoný degen artyq­shy­lyq­tary­men halqyna taǵy da qol ushyn berdi. Iske ıkemi bar aýyl qazaqtary qala adamdary kóp sho­ǵyrlanatyn jerge áp-sátte kıiz úı tigip, saýdasyn qyzdyra bas­ta­dy. Mine, osy tusta oıy ozyq keıbir kásipker azamattar qalanyń saıa­baq­tary men kósheniń kórnekti tus­tarynan jer telimin alyp, qazaqy kıiz úıdiń sáýlettik naqyshyn negizge ala otyryp «mını» meıramhanalar sala bastady. Olardyń mań­daıshalaryna «Mıras», «Aq otaý» degen áshekeıli jazýlar paıda bol­dy. Bular keshegi ata-baba­larymyz kóship-qonǵan alty qanat aqboz úıdiń jıyrma birinshi ǵasyr­daǵy jańǵyrǵan beınesi edi. Sóıtsek, qazaq halqy barda onyń kıiz úıi de ómirin jalǵastyryp, ózgerip, ór­ken­dep, óse bermek eken ǵoı. Kıiz úı úlgisindegi bul shaǵyn meıramhanalardyń ishki kóri­nis­teri de syrtqy sán-salta­natyna saı bo­lyp keledi. Tórine shyǵyp, dastar­qan mázirine úńilseńiz, ózińizdi týra bir jaılaýda et jep, sorpa iship otyrǵandaı kóńildi sezinesiz. Jazda salqyn, qysta jyly. Kelgen, ketken qonaq ta razy, dám-tuz usynǵan meıramhana ıesi de máz. «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degende aıtaıyq degenimiz, al­daǵy ýaqytta elimizdegi qala­lar­dyń kórnekti jerinen kıiz úıdiń úlgisi­men osyndaı meıramhanalar men dám­hanalar kóbeıe tússe degen tilek. Oǵan qazaq kásipkerleriniń aqyly da, aqshasy da ábden jetse kerek. Taraz. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Súleımen MÁMET.