Ardyń júgin arqalaǵan (Arǵynbaı Bekbosyn týraly syr)

Tutas bir ultqa tirek bolǵan asyl jandar sóz joq, ulttyq aqyl-oı mádenıetiniń tórinen oryn alyp, ortaq maqtanyshqa aınalady. Týra sóılep, tik júretin adamdar da qoǵam baılyǵy.

О́rkenıetti, ósip, óngen el-jurtqa ondaı kisiler qaı ýaqytta óte-móte qajet.

Bizdiń halyq ta sondaı deńgeıde árbir aıtýly azamatty kórgisi kelip turady. Bolǵan kezin ás­te umytpaıdy. Tiri júrgeninde iri bolǵan tulǵalaryn saǵynady.

Tasqa basylǵan asyl oılary men óshpes izin keıingi jas tolqynǵa taǵylym retinde aıta júredi. Ulaǵatyn ulyqtaıdy.

Belgili jazýshy-jýrnalıst, elimizge tany­mal qoǵam qaıratkeri Arǵynbaı Bekbosyn naq osy bıikten kóringen azamat edi. Bulaı oı bu­rýymyzdyń da óz sebebi bar. О́zi týyp-ósken Jam­byl óńirinde Araǵa atalǵan abzal kisi ótken 2017 jyly jasy 80-ge tolýǵa bir aı qalǵanda dúnıe­den ozyp, ókindirip ketti....

Jaraýly, ábden teri úgitilip sýytylǵan ar­ǵymaq tulpardaı jutynyp, suńǵaq boıyn tik ustap júretin Arǵynbaı Bekbosyn el táýelsizdigi jyl­darynda san túrli qyr-syrymen tanyla túsip, qazaqstandyq jýrnalıstıkanyń tarlan­boz tulǵasy deńgeıine kóterildi. Sonymen birge otyz jylǵa jýyq Shyǵys juldyzdarynyń biri – uly Omar Haıamnan bastaý alatyn rýbaıat túrindegi óleńderiniń qazaq rýhanııaty­na ornyǵýyna kúsh salǵan qa­lam­gerdiń «Myń túrli oı», «Fánılik drama» degen jınaqtary ádebıet súıer qaýymǵa má­lim. Bir ǵana «Fánılik drama» kitabyna 3500 tórttaǵan engizilgen. Myń túrli oı. Oı bolǵanda da oqyrmandy enjar qaldyrmaıtyn, tereń tolǵanysqa shaqyratyn tolymdy fılosofııa­lyq oılar.

Jambyl jaqta júrip, osy óńirdiń oblystyq «Eńbek týy» basylymyn on jyl basqarǵan jýrnalıstiń bul jınaǵyndaǵy erekshelikke 1998 jyly «Ádebıet teorııasy» oqýlyǵynyń avtory, akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolov zer salyp qaraıdy:

«Kúmis túnde aspannan Aı qaraıdy,

Aı sáýlesi tastarda taıǵanaıdy....

Bir jas beıbaq jýynsa kóz jasyna,

Bir jas seri serigin aımalaıdy, –

degen shýmaqty keltiredi. «Bul jyrǵa aınal­ǵan syr jáne sol syrdy jetkizip turǵan aýyzeki sóz ǵana emes, sózben salynǵan sýret: «Aı sáýlesi tastarda taıǵanaıdy...» Mundaı sulý sýretti naǵyz sýretker ǵana sala alady» dep ádebı turǵyda baǵa beredi.

Tórttaǵan degenimiz tórt-aq jol. Tórt jol­ óleń­ge belgili bir oıdy kórkem beınemen syıdyrý tipti de ońaı sharýa emes. Has sheber­likti kerek etetin is. Zaman men adam týraly fı­lo­sofııalyq-lırıkalyq tolymdy tolǵaýy Sh.Murtaza, M.Ysqaqbaı, J.Ábdihalyqov sııaq­ty zamandas qalamgerlerdiń qunarly oı-pikir­lerine arqaý bolǵan.

Zamanǵa túıin aıtý, adam bitkenniń jan saraıy­na úńilý ekenin ańǵartqan san myń tórttaǵan shýmaqtary tolassyz oı men toqtaýsyz dúnıeniń jemisi bolar, sirá.

Arekeń óz shyǵarmashylyq izdenisinde bul «Fánılik dramany» eń úzdik týyndysy dep sanaǵanymen, qyzyq, ózin «aqyn» dep tanystyryp nemese jazyp qoıýǵa qatty qarsylyq jasaıtyn. Myń túrli oıdyń kóterer júgi men kórkemdik ıirimderin salmaqtaıtyn bolsa, aqyn­dyq qýatty álbette baıqatyp, ańǵartar edi. Joq, el ishinde asa bedeldi, aıtqan sózi jerde qal­maıtyn Arekeń ózin sýretker aqyndardyń qataryna qosýdy jaratpady, onysyn «Uly aqyn­dardyń qasynda biz kimbiz. Meniki – qazaq sózi­niń qadirin tereń oıǵa qosýdyń bir amaly sııaq­ty» deýshi edi.

Jón suradyń... О́zimdi Aqyn demen,

«Azamat-aý» degen degenge jaqyn kelem...

Al, armanym – fánıdi uǵyp ketý,

Tolqyn júrek, tolymdy aqylmenen.

Solaı. Tolqyǵan jalǵyz oıdan quıylǵan jalǵyz shýmaq – jalǵyz oq sııaqty – ómir nysany.

Teginde qalamgerdiń «Fánılik drama» rý­baıat­tary ádebı zertteýdi qajet etedi. Tórttaǵan­men oı túıindeý shyndyǵynda janymyzǵa asa sińisti bola qoımaǵan janr.

Omar Haıamdy qazaqsha sóıletken Qýandyq Shań­ǵytbaevtar bar. Al  Arekeńniń «Shyǵystyń jeti juldyzynyń» biriniń máńgilik murasyn meılinshe molynan tárjimalap shyqqany da ádebıetke qosqan eleýli úlesi bolmaq.

A.Bekbosynnyń tabıǵattan erekshe qabilet­tiligi ol kisiniń búkil ǵumyry ózin-ózi qamshylaý, óz betimen talmaı izdený men úırenýden turatyn bir syry bar. Bárinde bilmekke qushtarlyq zerek jastyń Qazaq ýnıversıtetine oqýǵa qabyl­danyp, ózi quralpy Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın sekildi otyzǵa tarta kýrstastary aman-­saý, alańsyz oqýlaryn jalǵastyryp jat­qanda anasynyń jaǵdaıyn oılap, amalsyz aýylǵa qaıtýy da taǵdyr joly edi. Ol Qazaq ýnı­versıtetinde oqıdy, biraq syrttaı oqyp bitiredi.

Jas jigittiń jýrnalıstik jolynda oblys­tyq «Stalın joly» gazetiniń qutty tabal­dyryǵyn attaýǵa sebepker bolǵan obkom hatshysy, keıinirek belgili memleket qaıratkeri sho­ǵyrynda esimi jaqsy atalatyn Ekeıbaı Qa­shaǵanov edi. Arada tórt jyl ótkende kádimgi Jumabek Táshenov, ıá, Ońtústik Qazaqstan oblysynda basshynyń bireýi deıtin qyzmetine aýys­tyrylǵan ýaqyty ǵoı, Qazaq radıosynyń menshikti tilshisi bolyp atqarǵan jas jýrnalıske páter alyp berip, Áz aǵanyń qamqorlyq ja­saǵany qalaı esten shyǵady?!

Adamǵa jaqsylyq jasaý men onyń jolyn ashý jas qalamger júreginde, árıne, jattalyp qalǵan.

Taǵdyrdyń jazýymen oblystyq gazettiń kor­rektorlyǵynan onyń bas redaktorlyǵyna deıin kóterilgen eńbek joldary, endi aıtýǵa ǵana ońaı.

Qazaq baspasóziniń baıyrǵy shańyraǵynyń biri – Jambyl oblystyq «Eńbek týy», keıin ózi atyn «Aq jol» dep ózgertken Arekeń jaı qatardaǵy ujym basshysy emes, ómirdiń saıası jáne shyǵarmashylyq ıntellıgensııasynyń bedeldi tulǵasy bola bildi.

Batyl da qaısar redaktordyń kezinde «Aq jol» gazeti eń kóp oqylatyn basylymnyń qata­ryna qosyldy. Bas redaktordyń tapqyrlyǵy ári tyń ıdeıalarǵa jol ashýy áldekimderge unaı qoıǵan joq. Qalaı unasyn, qoǵamdyq ózekti máselelerdi barynsha ashyp, shyndyq pen ádildik qorǵap jatýy. Ásirese 1986 jyl­ǵy Jeltoqsan oqıǵasynan keıin D.Qonaev, A.Asqarov sııaqty el kózinde turǵan ardaqty ki­si­lerge jala ja­ýyp, ar-ojdanyn qorlaýǵa deıin barǵan saıasatqa ashyq qarsylyq kórsetýin qa­laı ataýǵa bolady? Mundaı batyl qadamǵa res­pýblıkalyq basylymdardyń ózi áli de ańdysyn ań­dyp, bara qoımaǵan ýaqyt bolatyn.

Mine, osyndaı kúreskerlik rýhta qazaq bas­­pa­sózinde eki redaktor erlik jasasa, biri – «Or­­talyq Qazaqstan» gazetiniń basshysy Nur­mahan Orazbekov bolsa, ekinshisi Ar­ǵynbaı Bek­bosynov edi. Qatyp qalǵan tár­tiptiń adamy emes deýge kelmes. Alaıda gazet stıli, ony bezendirip, túrlendirýi, ótkir de ózek­ti má­se­lelerdi der kezinde qozǵap, qalyń oqyr­man­dardyń qataryn kóbeıtý – tarıhı gazettiń dáýir­legen kezi dep aıtýǵa týra keledi.

Máselen, keńestik ıdeologııa siresip tur­ǵanda «Azamattyq dıalektıka» degen maqalada qazaq tiliniń múshkil halin ashyq aıtyp, on serııadan quralǵan «Sendirýge ruqsat etińizder!» degen maqalada kózboıaýshylyqtyń etek alǵany áshkerelenedi. Júreginiń túgi bar redaktor bol­masa, mundaı maqalany kim basady? Sol za­manda.

Arekeńniń Táýelsiz memleketter Dostasty­ǵy jýrnalısteri arasynda tuńǵysh syılyqqa la­ıyqty dep tabylýy, jurt jaqtaǵan qaırat­kerdiń eki márte Qazaqstan Respýblıkasy Par­lamenti Májilisiniń depýtaty bolyp saılanýy kóp jáıtti ańǵartsa kerek. Depýtat kezinde qoǵam­dyq-saıası ómirdiń ıirimderin odan ári túı­siný, talaı ardaqty kisilermen aralas-quralas bo­lyp, zań shyǵarý ınstıtýtynyń qyr-syryn úı­renip, bilý sııaqty abyroıly joldardan sát­ti ótti. Sherhan Murtaza aǵasynyń sóıleý máneri men aıbarly daýysy Arekeńe juǵysty da ­bolǵan sııaqty.

Jazýshy týyndysynyń tuńǵysh jınaǵy 1975 jyly «Aýylym – ánim meniń» degen dúnıe edi. Arada kóp jyl salyp, kánigi jýrnalıst 1998 jyly «Nıýnbergten buryn» degen pesa jazyp, eldi eleń etkizgen-di. Ataqty batyr Aǵadil Sýhanbaev týraly jazǵan pesasy M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq teatrda tórt jyldaı júrip toqtady.

О́ndirip jazatyn qalamgerdiń «Soldat taǵ­dy­ry», «Kóshesimen Pýshkınniń ... Abaıǵa deıin», «Umytpa: Otar stansııasy», «Aman bol, Gúl­sara» hıkaıattary, «Ámir Temirdiń aqyrǵy jo­ryǵy», «Balýan Sholaq», «Adam – Alataý» sekil­di on bes shaqty essesi, ásirese shetel saparlarynan «Jetiqaraqshysy joq aspan» degen atpen shyqqan jazbalary (bul kitap jaıynda Farıza Ońǵarsynova «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan maqalasynda «bul kitap árbir qazaqtyń tórinde turýy tıis» dep oı túıedi) jeke shyǵarmashylyǵyna jańa serpin berdi. Sebebi, bul jazbalary áriptesterine qatty unady.

Jambyldyq qalamgerdiń orys tilinde jaz­ǵan shyǵarmalary bir tóbe. Onyń «Techet reka Talas....», «Kýpeınaıa ıspoved ılı nespetaıa pesnıa lıýbvı», «Kýpeınaıa ıspoved-2 ılı poshechına na Kazanskom» povesteri áýeli respýblıkalyq jýrnaldarda basylyp, keıin jazýshynyń 2 tomdyq jınaǵyna engen.

Astanada Parlament depýtaty qyzmetiniń óki­letti merzimi aıaqtalǵan soń Arekeńniń Jam­bylǵa oralýy zańdy edi. О́ıtkeni el ishi, qoǵam mádenıeti naq osyndaı tulǵaly azamattardyń belsendi ómirlik ustanymy men abyroıly kisiligi arqasynda odan ári baıyp, tereńdeı túsedi. Ǵasyr júzigi qolyna taǵylǵan Tarazda Sherhan Murtaza, Mekemtas Myrzahmetov, Kúlásh Ahmetova syqyldy el-jurtynyń sózi men kózi delinetin, solarǵa karap boı túzeıtin ur­paqtyń naǵyz tárbıeshisi boldy.

Parasatty azamattyń «Tarazdy áýlıeler mekendegen, mekendep kıeli ony etem degen.... Kıeli jerdi bassań, oılanyp bas: «Tarazǵa keldim nemen, ketem nemen?» degen tórttaǵany kóne qalanyń kóshelerinde ilýli turǵany da tárbıe úshin bir jańalyq boldy.

Arekeń qoǵamdyq-saıası ómirge aǵalyq jol­men belsene aralasty. Jaratylysynda saıaq­taý júretin el aǵasy Jambyl óńiri zııa­lylarynyń tóbe bıi boldy desek te qoǵamdyq pikirden alys ketpeımiz. Ulttyq múdde men eldik máselelerge qatysty Arekeńniń mem­lekettik kózqarasymen, tolǵaýy ornyqty pýb­lısıstıkalyq maqalalarymen ún qospaǵan kezi joq. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeriniń, ıá, kásibı kósemsózshiniń qalam qýaty, júrek sózi kópshilikke jaqsy tanys. Talas ózeniniń jaǵa­syndaǵy qarapaıym úıinde jatyp kóptegen qun­dy shyǵarmalaryn jazdy. Asyra aıtqandyq emes, eline sýyqta pana, ystyqta saıa bola alǵan qaı­ratker aǵa erekshe qurmetke bólendi. Eldiń jarqyn keleshegi úshin, sińirgen eńbegi úshin talaı-talaı joǵary memlekettik marapattarǵa ıe boldy.

Alash ardaqtylarynyń mektebinen tárbıe ári qýat alǵan Arǵynbaı Bekbosyn óziniń ómir­baıandyq tarıhyn halyq júreginde adal jazyp qal­dyrǵan, ardyń júgin arqalaǵan tulǵa bolyp qaldy.

Meırambek TО́LEPBERGEN

TARAZ