Elbasy Nursultan Nazarbaev ár Joldaýynda bilim salasyn jeke bólim retinde kórsetip otyrady. О́ıtkeni bilim – ulttyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń basty quraly. Sondyqtan búgin qandaı jetistikke jetkenimizdi taldap, aldaǵy basymdyqtardy, problemalardy, ony sheshý joldaryn jáne mindetterdi anyqtap otyrǵanymyz jón. Bul rette elimizdegi syrttaı oqytý júıesiniń sapasy jaıyn aınalyp óte almaımyz. О́ıtkeni bizdegi joǵary oqý oryndaryn bitirýshilerdiń kóbin syrttaı bilim alýshylar quraıdy. Keńestik zamanda maman tapshylyǵyna baılanysty eriksiz engen bul úrdis búgin qanshalyqty mańyzǵa ıe? Sondyqtan kúndizgi jáne syrttaı bilim alýshylardyń araqatynasy týraly únemi aıtylyp otyrǵan durys.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń derekterine sáıkes, bıyl joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan jalpy 496 209 stýdent bolatyn bolsa, sonyń 84 445-i, ıaǵnı 17 paıyzy syrttaı bilim alyp jatyr. Al 2017 jylǵy túlekter sany jalpy 127 084 bolsa, sonyń 31 172-si, ıaǵnı 24,5 paıyz túlek syrttaı dıplom alyp shyqqan.
Árıne nátıjege naqty qadam basa biletin, derbes jumys isteıtin jáne jaýapty adamdar úshin syrttaı bólim óte tıimdi bolýy múmkin. Sáıkesinshe, atalǵan oqytý júıesimen tolyqqandy bilim alyp shyǵady deý de syńarjaq pikir. Qarap otyrsaq, qazirgi orta býyn ókilderiniń kóbi syrttaı bilim alǵandar. Sanǵa sapa sáıkes keledi deý de kúmándi ekeni shyndyq. Bul rette syrttaı oqytýdyń máselesin maıshammen qarap, birjola jaýyp tastaýmen de másele sheshilmeıtini belgili.
Kadr tapshylyǵynan bastalǵanSyrttaı oqytýdyń synǵa ushyrap kele jatqany bıyl ǵana emes. Jemisi az júıeniń jetkiliksiz joldary ár kezeńde talqyǵa túsip keledi. Buryn eks-mınıstr Jaqsybek Qulekeev te bul máseleni kótergen bolatyn.
Bizge syrttaı oqytý júıesi revolıýsııadan keıin Keńes ókimetinde kadr tapshylyǵyna baılanysty engen bolatyn, – degen ol. – Instıtýttarda, ýnıversıtetterde, ǵylymı ortalyqtarda jumys isteıtin azamattar revolıýsııadan soń jappaı shetelderge ketý saldarynan maman tapshylyǵy paıda bolǵany belgili. Sony joıý úshin joǵary bilimi bar, belsendi azamattardy iriktep alyp, qysqa merzimdi «qyzyl professýralar» daıyndaıtyn kýrstardan ótkizip, olarǵa professor degen ataq berip, ýnıversıtetterge dáris berýge jibergeni tarıhtan belgili. Túpki maqsat – árıne jaqsy ıdeologtar arqyly Keńes ókimetiniń saıasatyn jan-jaqty nasıhattaý. Sonyń saldarynan qysqa mezgildiń ishinde talaby zor, jańa kommýnıstik ıdeologııany jan-tánimen qoldaıtyn, talantty adamdardan ǵalymdar men professorlar jasaqtaldy. Sol sekildi revolıýsııaǵa belsene aralasqan, biraq saýaty tómen azamattardy da ártúrli qyzmetke tartý kerek boldy. Bul úshin saýatsyzdyqty joıý kerek edi. Soǵan sáıkes jappaı saýattandyrý baǵdarlamasy boıynsha eresek azamattardy oqytýdyń «keshki mektep» degen úlgisi qolǵa alyndy jáne mundaı dáristerdiń basym bóligi jumystan keıin ǵana júrgizildi. Sol kezeńde jappaı saýatsyzdyqty joıý úshin júrgizilgen osyndaı saıasattyń paıdasyn biz joqqa shyǵara almaımyz. Sebebi sondaı tabandy jumystyń arqasynda qysqa mezgilde Keńes ókimetinde saýatsyzdyq túgeldeı joıyldy.
Endigi maqsat sol jartylaı saýaty bar keshegi revolıýsıonerler men saıası belsendilerdiń ishinen qoǵamǵa qajet joǵary bilimi bar basshylar daıyndaý máselesi edi. Bul úshin ne isteý kerek? Barlyǵy derlik jumysta. Demek, sol zamannyń suranysyna sáıkes azamattardyń jumystan qol úzbeı, joǵary bilim alýyna jaǵdaı jasaý kerek boldy. Osy ózekti máseleni sheshýdiń utymdy joly – joǵary bilim berýdiń syrttaı oqytý júıesin qolǵa alý edi. Ony da Keńes ókimeti jyldam jolǵa qoıdy. Mine, syrttaı oqytýdyń oshaǵy osy oqıǵalarmen baılanysty.
Joǵaryda aıtyp ótkendeı, syrttaı oqytý revolıýsııadan keıingi kadr, bilikti mamandar tapshylyǵynan týyndaǵan júıe. Qazir elimizde joǵary bilim beretin oqý oryndary, onyń kúndizgi bóliminde oqıtyn stýdentteriniń sany qoǵamnyń suranysyn jabýǵa jetkilikti. Al syrttaı oqyp, qolyna dıplom alǵan, biraq bilimi tómen azamattyń myna zamanda qoǵamnyń damýyna qosar úlesi shamaly. Qazir zaman basqa. Qoǵamǵa bilimi jetik, oıy ushqyr, jańa zamannyń tolqynyna tótep bere alatyn jastar qajet. Olardy syrttaı oqytý júıesi arqyly daıyndaý múmkin emes. Kezinde qysqa merzimge ǵana arnalǵan bilim berýdiń syrttaı oqytý júıesi ómirsheń bolyp, jumysyn osy ýaqytqa deıin jalǵastyryp kele jatqany ókinishti jaǵdaı. Bizge dál qazirgi ýaqytta stýdentterdiń sanyn sapasyz bilim alǵan jastar arqyly jasandy túrde kóbeıtýdiń esh qajeti joq. Bul júıeni odan ári saqtaý jastardy aldap, qoǵamnyń bolashaǵyna balta shapqanmen birdeı. Sondyqtan syrttaı oqytý júıesinen arylatyn kezeń jetti. Álemniń aldyńǵy qatarly memleketterinde mundaı oqytý júıesi joq. Endigi ýaqytta «Balam qolyna bir paraq qaǵaz alsa boldy» degen arzan namysqa shek qoıýymyz kerek. Jastarǵa bir paraq qaǵaz emes, sapaly bilim qajet ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Naryqtyq ekonomıkada azamattardyń biliktiligin kóterýge baǵyttalǵan, qosymsha bilim berýdiń zamanaýı basqa júıeleri bar. Sony damytqan jón», deıdi J.Qulekeev.
«Part time» degenimiz ne?Búginde álemniń kez kelgen damyǵan memleketiniń bilim júıesinen syrttaı oqytý degendi kezdestire almaımyz. Salystyryp qaraıtyn bolsaq, bilim júıesinde kópke úlgi Amerıkada syrttaı oqytý joq. Biz syrttaı oqytýdy amerıkalyqtardyń part time degen júıesimen shatastyryp júrýimiz de múmkin. Rart time – múlde basqasha uǵym. Bizdiń túsingenimizshe, olardaǵy «Part time» full time úshin qajetti mejeden az kredıt alatyn stýdentterge arnalǵan júıe. Mysaly, ýnıversıtet baǵdarlamasy boıynsha, full time stýdent bolý úshin, bir semestrde 9 kredıt alý kerek bolady. Al part time stýdentteri budan az kredıtke ıe. Iаǵnı olarda bizdegideı jumys isteıtin, ıakı semestrine 9 kredıt alýǵa ýaqyty joq stýdentter bir semestrde 3 kredıtten turatyn bir pándi ǵana oqyp, sáıkesinshe, sonyń aqshasyn ǵana tóleıdi. Biraq atalǵan jaǵdaıda oqý merzimi uzaq, mysaly, belgilengen 4 jyldyń ornyna 8 jylǵa deıin sozylýy múmkin. Mine, part time degen – osy. Oqýǵa kelgen adam full time júıesindegi qalǵan barlyq shákirttermen birge bir pánderdi oqıdy, biraq ózine qajetinshe olardan 1 ne 2 kredıtti tómen alady. Part time júıesin osylaı túsindirýge bolady. Desek te, bul bizdegi syrttaı oqý júıesinen múlde bólek. Iаǵnı, Amerıkada syrttaı oqý múlde joq deýge bolady. Al part time sózin durys aýdarsaq, ol shamamen shákirtter úshin az júkteme degendi bildirse kerek.
Syrttaı oqytýdyń syrtyndaǵy sybaılastyqJá, joǵaryda aıtylǵan jaıttardyń barlyǵyn syrttaı oqytýdyń ishindegi másele deıik. Alaıda syrttaı oqytýdyń syrtyndaǵy kóleńkeli máseleler she? Olar qordalanǵan saıyn qoǵamnyń bet-álpeti ózgere bereri aıqyn. Búginde syrttaı oqytýdyń jemisinen góri jemqorlyǵy basym degen sózdi de kóp estıtinimiz ótirik emes. Jýyrda qaraǵandylyq bloger Aısultan Jaqypov esimdi azamat kenshiler astanasyndaǵy «Real» saýda ortalyǵynda júrgizgen «Bizdiń elimizde joǵary oqý oryndarynyń dıplomyn oqymaı-aq satyp alýǵa bola ma?» degen saýaldamasyna qarapaıym turǵyndardyń kóbi oılaryn ashyq aıtyp, dıplomdy satyp alýǵa bolatynyn jasyrǵan joq. Alaıda naqty derekterge súıenetindeı, Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigine joǵary oqý oryndarynan para berýshilikke nemese para alýshylyqqa qatysty aryz túspeıdi deıdi. Onyń sebebi de belgili. О́ıtkeni jeń ushynan jalǵasqan paraqorlyqqa ádette eki jaq ta múddeli bolady. Jalpy, elimizdegi joǵary oqý oryndarynda paraqorlyqqa qarsy kúres burynnan jarııalanǵan. Kezinde Bilim jáne ǵylym mınıstri bolǵan Aslan Sárinjipov, ásirese syrttaı bilim alýshylar sanyn eki esege qysqartýdy da osy máselege qatysty aıtqan bolatyn. Sóıtip eks-mınıstr A.Sárinjipov «kók» qaǵazdyń kúshine senip, «qyzyl» dıplom alýǵa daǵdylanǵandardyń jolyn bógemek bolǵan. Jel soqpasa shóptiń basy qımyldamaıtynyn osyndaı jaıttardan-aq anyq ańǵaramyz.
Bul máselede Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Alık Shpekbaev jýyrda Almaty qalasy ákimdigi jáne ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń qoldaýymen birlesip ótkizgen joǵary oqý oryndarynyń «Sanaly urpaq – jarqyn bolashaq» atty respýblıkalyq forýmynda bilim salasyndaǵy jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń ózekti tustary bar ekenin aıtyp ótti. Agenttik tóraǵasy óziniń sózinde elimizde jemqorlyq deńgeıiniń tómendeýine qaramastan, bilim júıesinde jemqorlyq qaýpiniń bar ekenin jetkizdi. Iаǵnı bilim jáne ǵylym granttaryn bólý, bıýdjet qarjysyn ıgerý, basshy quramdy irikteý, bilim berý uıymdary qyzmetkerleriniń kategorııasy men júktemesin anyqtaý jumystary ashyq júrgizilmeıdi, jemqorlyq qaýpin anyqtaý júıesi men saraptama jasaý joqtyń qasy, jemqorlyqqa jol bergen qyzmetkerleri úshin basshylar jeke jaýapkershilikke tartylmaıdy. «Búginde elimizdiń túbegeıli jańarýy jaǵdaıynda adamı kapıtaldy damytý mindeti aldyńǵy orynǵa shyǵýda. О́ıtkeni bul Qazaqstannyń álemniń básekege qabiletti memleketter qataryna enýinde mańyzdy shart. Memleket basshysynyń qoldaýynyń arqasynda sońǵy 15 jyl ishinde bilim salasyna jumsalǵan qarjy 10 esege artty. Osy jyldar ishinde Qazaqstan halyqaralyq bilim keńistigine batyl ene tústi. Degenmen bilim salasy jemqorlyq qaýpine tym beıim bolyp otyr. Biz jemqorlyqty joıý sharalary kópshiliktiń, sonyń ishinde bilim salasyndaǵy adamdardyń qoldaýyna ıe bolady degen senimdemiz», dedi A.Shpekbaev.
TúıinQoryta aıtqanda, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, bilimniń qurylymy men damý úrdisine únemi taldaý jasap, joǵary bilim berý sapasyn arttyrý sharalaryn jan-jaqty jetildire bergen jón. Buǵan deıin de Prezıdent N.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bilim salasy boıynsha álemdik tájirıbemen jete tanysyp, naqty zertteýler júrgizip keledi. Taldaý jasaý barysynda álemde joǵary bilim alýshylar sany jyl saıyn artyp otyratyndyǵy belgili bolǵan. Nátıjesinde, joǵary bilimdi kadrlar daıarlaý jylyna 6 paıyz kórsetkishpen qarqyndy damyp keledi. Statıstıkaǵa súıensek, keıingi 10 jylda joǵary bilim alýshy jastardyń sany 65 paıyzǵa, ıaǵnı 65 mln-ǵa ósken kórinedi. Bul kórsetkish, jalpy alǵanda halyqtyń bilim deńgeıin arttyrǵanymen, álemdik sarapshylar joǵary bilimniń jappaı berilýi bilim sapasynyń tómendeýine ákelýi múmkin dep dabyl qaǵýda. Al damýshy elderde jumyssyzdyqtyń kóbeıýi oryn almaq. Osy oraıda Qazaqstannyń bul kórsetkishterdi basyp ozýy alańdatady. Sońǵy 10 jyl ishinde elimizdegi stýdentter sany 170%-ǵa ósken. Shyndyqqa týra qaraıtyn bolsaq, Qazaqstandaǵy stýdentter sany tym artyq. Buǵan joǵary oqý oryndaryndaǵy syrttaı oqý júıesiniń yqpaly edáýir ekenin sózimizdiń basynda aıttyq. Sonymen qatar syrttaı oqyǵan jastardyń árbir ekinshisiniń mamandyǵy boıynsha jumys istemeýi de kóńilge kóleńke túsiredi. Daıyndyǵy az jáne úlgerimi tómen jastar joǵary bilim alýda neǵurlym qysqartylǵan baǵdarlamamen oqýdy, sondaı-aq az qarajat jumsaýdy kózdeıtini belgili. Osylaısha, elimizdegi joǵary bilimdi mamandar sany kúrt artqanmen, sapaly mamandardyń sany azaıyp shyǵa keledi. Bul el ekonomıkasynyń edáýir quldyraýyna ákep soqtyrady. Sol sebepti Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Bilim týraly» zańǵa barynsha ózgerister engizip, joǵary oqý oryndaryndaǵy syrttaı oqytý júıesin taǵy bir tarazylasa deımiz. Árıne bul ózgeristerdiń búginde joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatqan stýdentterge zardaby tımeýi shart.
Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan»