Resmı málimetterge súıensek, erkin kúres Qazaqstanǵa HH ǵasyrdyń bel ortasynda kelgen eken. Tuńǵysh respýblıka birinshiligi 1951 jyly uıymdastyrylypty. Sodan beri tabany kúrekteı jetpis jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, kúni búginge deıin osy sport túrin serik etken birde-bir otandasymyzǵa Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynda altyn tuǵyrǵa kóterilý baqyty buıyrmaı keledi.
Táýelsizdikke deıin Qazaqstannyń namysyn qorǵaǵan balýandardyń jeteýi ǵana KSRO chempıony degen mártebeli ataqqa qol jetkizdi. Olar – Amankeldi Ǵabsattarov (1962 jyl), Ábilseıit Aıqanov (1963 jyl), Petr Sýrıkov (1971 jyl), Amanjol Buǵybaev (1973 jyl), Fedor Baýmbah (1974 jyl), Aleksandr Ivanov (1974 jáne 1976 jyldary) jáne Musan Abdýl-Músilimov (1979 jyly). Taǵy 20-dan asa jerlesimiz aıtýly jarysta júldegerler sanatyna qosyldy. Eger 1945-1991 jyldar aralyǵynda Odaq birinshiliginiń jalaýy 47 márte jelbiregenin eskersek, bul kórsetkish kóńilimizdi marqaıtty dep esh aıta almaımyz. Jaraıdy, ol tusta Keńes Odaǵy bapkerleriniń ishtarlyǵy men solaqaı saıasatynyń saldarynan elimizdiń erkin kúres sheberleriniń basym bóliginiń joly bógeldi deıik. Osy oraıda máskeýlik mamandar tarapynan qazaqtarǵa kóp qııanat jasalǵanyn da joqqa shyǵarmaımyz. Ol kezde zaman solaı boldy dep aqtalsaq ta, eshkim aıypqa buıyrmas.
KSRO qurdymǵa ketip, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin barlyq sport túrlerinen óz qalaýymyz boıynsha derbes komanda jasaqtaýǵa jol ashyldy. Erkin kúrestiń de eńsesin kóterýge tamasha múmkindik týdy. Sóz joq, qazir elimizde Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynyń júldegerleri, Azııa chempıondary, basqa da iri halyqaralyq jarystardyń jeńimpazdary shyǵyp jatyr. Árıne, oǵan qýanamyz. Biraq «áttegen-aı!» deıtin de jaǵdaı joq emes. Eń ókinishtisi, bizdiń mamandardyń deni óz órenderimizdi tárbıeleýdiń ornyna legıonerlerdiń kómegine júginýdi qup kóredi. Sózimiz dáleldi bolý úshin tómendegi derekterdi alǵa tartaıyq.
Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri 1996-2016 jyldar aralyǵynda 6 ret Olımpııa oıyndaryna qatysyp, 5 júlde (2 kúmis+3 qola) oljalady. Tarqatyp aıtsaq, 2000 jyly Islam Baıramýkov pen 2004 jyly Gennadıı Lalıev kúmis alsa, 1996 jyly Máýlen Mamyrov, 2008 jyly Marıd Mýtalımov jáne 2012 jyly Aqjúrek Tańatarov qola medaldi qanaǵat tutty. Osy bes jigittiń úsheýi óz órenderimiz. Olar – Máýlen, Islam jáne Aqjúrek. Al Gennadıı men Marıd Qap taýy bókterinen kelgen. Sondaı-aq 2008 jyly Beıjińde Taımuraz Tıgıev ekinshi oryndy ıelengen bolatyn. Alaıda ýaqyt oza «dopıng qoldanǵan» degen aıyppen ol Olımpıada júldesinen qaǵylyp, úlken sporttan shettetildi.
1993-2016 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń ulttyq qurama komandasy 20 ret álem chempıonatynda kúsh synasty. Sol jarystardyń qorytyndysy boıynsha 10 júldeni (2 kúmis+8 qola) enshiledi. Elmádı Jabyraıylov (1995 jyly) pen Nurlan Bekjanov (2016) fınalda ǵana jeńilse, Máýlen Mamyrov (1997), Gennadıı Lalıev (2003), Magomed Krýglıev (2005), Leonıd Spırıdonov (2009), Ábilhakim Shápıev (2010), Dáýlet Nııazbekov pen Dáýren Jumaǵazıev (2011) jáne Aqjúrek Tańatarov (2017) úshinshi tuǵyrǵa taban tiredi. Osy 10 sportshynyń teń jartysy syrttan kelgen. Máselen, Jabyraıylov – cheshen, Lalıev – osetın, Krýglıev – lezgın, Spırıdonov – ıakýt jáne Ábilhakim Shápıev – avar.
Otandyq erkin kúres sheberleri Azııa chempıonatynda 15 márte bas júldeni oljalady. Atap aıtsaq, bul belesti Marıd Mýtalımov (2005, 2006, 2010) pen Dáýlet Nııazbekov (2015, 2016, 2017) úsh márte baǵyndyrdy. Elmádı Jabyraıylov (1995), Máýlen Mamyrov (1999), Islam Baıramýkov (2000), Leonıd Spırıdonov (2006), Nurjan Qataev (2006), Dáýren Jumaǵazıev (2011), Rasýl Qalıev (2014), Aqjúrek Tańatarov (2017) jáne Nurıslam Sanaev (2018) syndy sańlaqtar bir-bir retten top jardy. Sol altyndardyń altaýy legıonerlerdiń enshisinde.
Osylaı tizbekteı bersek, táýelsizdik alǵaly beri erkin kúres sheberleriniń baıraqty básekelerde oljalaǵan júldeleriniń jartysyna jýyǵyn syrttan kelgen sportshylar ákelgenin ańǵarý qıyn emes. Árıne, eger olar mańyzy zor, mártebesi bıik jarystarda Qazaqstannyń týyn únemi bıikte jelbiretip jatsa, biz qýanamyz. Biraq únemi legıonerlerge arqa súıep, jaıbaraqat otyra berýge bolmaıdy ǵoı. Arzan abyroıǵa kenelý maqsatynda jeńil jolmen kelgen ondaı tabystyń qazaq jankúıerleri úshin quny kók tıyn. Jasyratyny joq, osy bir jaman úrdistiń jalǵasa bergenin janymyz qalamaıdy. Bizdiń mamandar óz órenderimizdi tárbıelep, solardy bıikke jeteleýi qajet. Tek sonda ǵana álemdik qoǵamdastyq aldynda elimizdiń eldigi men ultymyzdyń tektiligin pash etip, balýandyq ónerde baı dástúrimizdiń bar ekenin moıyndata alamyz.
Osy kúnge deıin Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri arasynan ne Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy, ne álem chempıony shyqpaǵany jaıynda biz joǵaryda aıttyq. Bul osy salany basqaratyn azamattar men kúres federasııasynyń basshylarynan bastap, maıtalman mamandar men qatardaǵy qarapaıym bapkerlerge deıin oı salýǵa tıis. Baıyptap qarasańyzdar, elimizde osy sport túriniń damýyna barynsha jaǵdaı jasalyp, memleket mol kólemde qarjy bólip, ulttyq kompanııalar demeýshilik kómegin kórsetip jatyr. Respýblıkamyzdyń ár aýdany turmaq, aýyldy jerlerdiń ózinde kúres úıirmeleri bar. Soǵan qaramastan nátıje máz emes. Jasóspirimder men jastar býyny arasyndaǵy jarystarda jasyndaı jarqyraǵan balǵyn balýandardyń eresekter dýyna qosylǵanda qumǵa sińgen sýdaı joq bolyp ketetini qynjyltady.
Olımpıada men álem chempıonaty deımiz-aý, Azııa oıyndarynyń ózinde otandyq balýandar bir márte ǵana bas júldeni oljalaǵany janǵa batady. Sonaý 1994 jyly Hırosımada Qazaq eliniń Ánurany shyrqalǵanyn estigenbiz. Sodan beri shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, altyn asyqtaı ulymyz Máýlen Mamyrovtyń erligin qaıtalaýǵa birde-bir órenimizdiń qarym-qabileti jetetin emes...
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»