Turaqty damý tuǵyry

Qazaqstanda aýylsharýashylyq ónimderiniń birde joǵary, birde tómen bolýyna dıqandar nemese Úkimetpen qatysty kompanııalar tolyq kepildik bermeıdi. Sebebi, elimiz aýyl sharýashylyǵy salasy tabıǵat qubylystaryna kóbirek táýeldi. Qurǵaqshylyq pen túrli tabıǵat keselderi, jaýyn-shashyn­nyń moldyǵy men aýa raıynyń jaılylyǵy sekildi faktorlardyń ónimniń kóp, az, sapaly sapasyz­dyǵyna tikeleı áser etetini túsi­nikti jáıt. Mysaly, ótken jyl elimiz jáne búkil álem tarıhynda astyq óndirisiniń quldyraý jyly boldy. Sol jazdaǵy qurǵaqshylyq saldary Qazaqstan astyǵyna da salqynyn tıgizdi. Nátıjesinde eginniń ortasha kólemi kóp jylǵy kórsetkishterden áldeqaıda tómen boldy. 2010 jyly jaz ortasynda ishki rynokta baǵa tonnasyna 120 dollar kóleminde bolsa, sol jyly tamyzda bıdaı baǵasy 200 AQSh dollaryna deıin ósti. Sol kezde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, «QazAgro» holdıngi, Astyq odaǵy, Astyq óńdeýshiler odaǵy jáne Astana men Almaty qalalarynyń ákimdikteri birlese otyryp, elimizdiń barlyq aımaǵyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý tý­ra­ly memorandýmǵa qol qoıdy. Me­morandým boıynsha «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ-tyń astyq saqtaıtyn kásip­or­yndarynan tonnasyn 26500 teńge­den bıdaı alyp, ol satý, eks­port­taýy, úshin paıdalanyldy. Ma­ńyz­dy tapsyrma áleýmettik mańyzdy ónim – nandy, ıaǵnı, onyń baǵasyn ustap turý, negizsiz kótermeý jáne astyqty eksportqa baǵyttaý maqsatyn kózdedi. 2010 jyly astyqtyń rynok­tyq baǵasy tonnasyna 40 myń teńge boldy. Bólke nan 45-50 teńge boldy. Tipti astyq baǵasy jetispeý­shilik saldarynan tonnasyna 52 myń teńgege shyqqanda da nan b­a­ǵasy kóterilgen joq. Bul Azyq-túlik kelisim shart korpora­sııa­sy­nyń 2010-2011 jyldarda atqarǵan basty jumysy edi. Qazirgi ýaqytta elimizdiń batys jáne ońtústik-shyǵys aımaqt­a­ryn­da júrgizilip jatqan jıyn-terin jumystaryna jáne jańa astyqtyń túsýine baılanysty elimizdiń aı­­maqtaryn azyqtyq bıdaımen qam­tamasyz etý týraly memorandým aıasynda jasalǵan astyq bosatý naýqany aıaqtaldy. Úkimet sheshimimen elimizde ál­eý­mettik-kásipkerlik korpora­sııa­ny (Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasy) qarjylandyrý tetigi maquldandy, bul aımaqtyq azyq-túlik taýarlaryn turaqtandyrý qorlaryn qurý úshin asa mańyzdy. Aımaqtyq azyq-túlik taýarla­ryn turaqtandyrý qorlaryn qurý tikeleı Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginiń bastamasy. Turaq­tan­dyrý qorlaryn qurýdaǵy maqsat azyq-túliktiń negizgi túrlerine (kar­top, pııaz, sábiz, kúrish, qant, maı) naýqandyq jáne jasandy jol­men baǵany ósirgenderge qarsy tosqaýyl qoıý. Ol elimizdiń barlyq oblystarynda jáne Astana men Almaty qalalarynda qurylady. Áleýmettik-kásipkerlik kor­po­ra­sııanyń bul baǵyttaǵy maqsaty azyq-túliktiń qosymsha qoryn tu­raqty túrde qamtamasyz etý ar­qy­ly azyq-túlik turaqtylyǵyn art­tyrý sharalaryn júzege asyrý bolyp tabylady. Azyq-túlik tizimderi men olardyń oryn alǵan na­ryq jaǵdaıyna táýeldiligi oblys­tyq ákimdik qurǵan komıssııa sheshimimen anyqtalady. Bul sheshimder astyq ónimderi baǵasynyń qu­bylmaly kezeńinde halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna jáne tur­mys-tirshiliginiń qalypqa túsip, alańsyz ómir keshýine zor yqpal etkeni daýsyz. «Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasy» AQ tek astyq ónim­derimen ǵana aınalysyp otyrǵan joq. Úkimettiń 2005 jylǵy 19 ta­myzdaǵy «Toqyma ónerkásibi» qa­natqaqty klasterin damytýdyń keı­bir máseleleri týraly» qaýly­syna sáıkes, jarǵylyq kapıtalǵa «Azyq-túlik kelisim-shart korpo­rasııasy» AQ-tyń 100% qatysýy­men «Maqta kelisim-shart korpora­sııasy» AQ qurylǵan bolatyn. Kom­panııa respýblıkanyń maqta óńdeý ónerkásibin damytý jáne toqyma ónerkásibin turaqty túrde maqta talshyǵymen qamtamasyz etý strategııalyq baǵyttaryn mindetine alǵan. Bul Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasynyń enshiles kompanııasy. Maqta talshyǵy óndirisiniń básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda, kompanııa halyqaralyq standarttarǵa jaýap beretin qazirgi zamanǵy tehnolo­gııa­lardy engizýge kúsh salýda. Kásiporyn joǵary tehnologııalarmen jabdyqtalǵan, ýaqyt talap­ta­r­yna jaýap bere alatyndaı ón­diris orny bolyp qalyptasqan. Jańa zaýytty qurýdyń ózi baǵany turaqtandyrý, jańa jumys oryn­daryn qurý, aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııalar tartý, turaqty baǵa qalyptastyrý, memlekettik aksııalar paketine túsetin dıvıdendterdi arttyrý syndy naqty máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan edi. Sonymen qatar, kásiporynnyń jumys isteýi maqta salasyndaǵy taýar óndirý­shilerdiń, óńdeýshilerdiń mate­rı­aldyq-tehnıkalyq resýrstarǵa degen suranystaryn arttyryp, basqa da salalardyń damýyna yqpal jasaıdy. Osy jobalardy oryndaý barysynda qazirgi zaman talap­taryna jaýap beretin, qýattylyǵy jylyna 60 myń tonnany quraı­tyn jańa maqta óńdeý zaýyty iske qosyldy. Maqta óndiriletin basty óńir Ońtústik Qazaqstan oblysy bol­ǵandyqtan, osy oblysta maqta-to­­qyma klasterin odan ári damytý maq­satynda «QazAgro» ulttyq hol­dıngi» AQ basqarma tóraǵasy­nyń 2007 jylǵy 6 naýryzdaǵy sheshimimen «Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasy» AQ usynǵan 4 ınves­tısııalyq joba maquldandy. Olar: sortty maqta tuqymdary óndiris boıynsha zaýytynyń qu­ry­lysy; Maıekstraksııalyq zaýyt qury­lysy; Ońtústik Qazaqstan ob­ly­synda mashına-tehnologııalyq já­ne jóndeý beketin qurý; maqta talshyǵyn tereń óńdeý boıynsha fabrıka qurylysy. Taǵy bir aıta keterlik jáıt, «Maqta salasyn damytý týraly» zańnyń 15-babyna sáıkes shıtti maqtany maqta talshyǵyna jal­ǵas­ty qaıta óńdeýmen aınalysatyn maqta óńdeý uıymdaryna basqa kásipkerlikpen aınalysýǵa tyıym salynady. Sondyqtan 2007 jyl­dyń 20 tamyzynda «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ dırektorlar keńesiniń hattama sheshimimen «Qazaqstan maqtasy» AQ basqarýshy kompanııasy quryldy. Bul kompanııanyń jarǵylyq qo­ryndaǵy «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ-tyń úlesi 100% quraıdy. «Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasy» AQ-tyń ustanǵan bas­ty baǵyty – bul baǵa turaqtylyǵy máselesi. El ekonomıkasynyń tu­raq­ty damýynyń kepili de osy. Ábdirahman QYDYRBEK.