Ultshyldyqqa urynbaǵan ulttyq joba

Ata-babalarymyz san ǵasyrlar ańsap-armandaǵan Táýel­siz­dikke bıyl jıyrma jyl tolyp otyr. Táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń daıyndalýy jáne ony jasap shyǵarý baǵytynda qandaı is-sharalar júzege asyryldy? Mine, osy jáne ózge de máseleler tóńireginde Qazaqstan Dızaınerler odaǵynyń prezıdenti, QR ónerine eńbek sińirgen qaıratker Tımýr SÚLEIMENOV áńgimeleıdi. – Tımýr Bımashuly, ulttyq valıýta – teńgeniń tarıhy mem­leketimizdiń tarıhy­nyń mańyz­dy bóligi, ıaǵnı ony­men tyǵyz baıla­nys­ty. Soǵan oraı, elimiz­diń eń alǵashqy aqsha­sy – qazaqstandyq teńge qalaı ja­salyp, shyǵa­ryl­ǵandyǵy jó­nin­de aıtsańyz? – Táýelsiz Qazaqstannyń ult­tyq valıýtasynyń dızaınynyń jo­basy kún tártibine qoıylǵanda men Joǵarǵy Keńestiń on ekinshi sha­qy­rylymynyń depýtaty bola­tyn­myn. Memlekettiń ekonomıkalyq táýel­sizdiginiń ulttyq valıýtasyz bolashaǵy berik emestigi aıtpasa da túsinikti. Elbasy Nursultan Nazarbaev mundaı memlekettik basty baǵdarlama týraly Parlamentke tapsyrma berip, Parlamenttiń bıýd­jet jáne qarjy jónindegi komı­teti­niń sol kezdegi tóraǵasy Saýyq Tákejanov ulttyq valıýta daıyn­daý tobynyń jetekshisi boldy. Eń aldymen, teń­ge daıyndaý jónin­degi bólimniń tapsyr­ma­nyń óte qu­pııa túrde júr­gizilgenin atap aıt­qym keledi. Elimiz óte kúr­deli eko­nomıkalyq jaǵdaıdy bastan keshken aýyr ke­zeń­ge qaramas­tan ult­tyq valıýtany shyǵarý tý­ra­ly berik sheshimge keldi. Mun­da­ǵy negizgi maqsat ult­tyq valıýtada – eń aldy­men ulttyq sıpat­tyń, eli­mizdiń ta­rıhy men mádenı qun­dy­lyq­tary­nyń basym­dyq ta­nytýy eń basty shartqa aınaldy. – Sonda sizderge júktelgen asa mańyzdy memlekettik tap­syr­mada, eń aldymen tarıhı qun­dy málimetterdi kóbirek jı­nas­tyrý, bul baǵyttaǵy izdenisti jetildirip, odan ári keńeıtý má­se­lesi kún tártibinde turdy ǵoı? – Shyndyǵynda da, qandaı da bir jobany qolǵa almas buryn, eń aldy­men ony tereńirek zertteýdiń bereri mol. Al, endi memlekettik ma­ńyzdy tapsyrma oǵan jaýapty ár­bir mamannan bul baǵytta jo­ǵary jaýapkershilikti, tereń izdenisti talap etkendigi aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan da, Qazaqstan terrıtorııasyndaǵy ejelgi tarıhı nusqalar týraly zertteýlermen aı­nalysýǵa týra keldi. Top jetekshisi Saýyq Tákejanov ejelgi teń­ge jáne ózge de málimetti tarıh ıns­tı­týty ar­qyly jınastyrýǵa usynys ja­sa­dy. Bul baǵyttaǵy jumys bas­tal­­ǵan­nan keıin Elbasymen birneshe kezdesýlerde ol «munyń ózi óte qu­pııa baǵ­darlama ekendigin» eskertti. Bul ju­mys­ta eshqandaı shekteýshilik bol­maı­tyndyǵyn jáne eń bastysy, ult­tyq valıýta – memleketimizdiń bet-beı­nesin tanytyp, mártebesine saı kelý qajettigin de qalys qal­dyr­mady. Jasyratyny joq, men úshin bul tapsyrma erekshe ári óte kúr­deli boldy, árıne, men osyǵan deıin de birqatar úlkendi-kishili ju­mys­tardy atqardym. Saýyq Táke­janov maǵan «óz elimizdiń valıýta­syn shyǵarý úshin eń aldymen altyn qorynyń bolýy jáne basqa da máseleler týraly aıtqan-dy. Sol bir kúrdelileý ýaqytta, syrt kózden jasyryn túrde jas mem­le­ketimizdiń teńgesiniń eskızin jasaýǵa daıyndaldym. Iri qury­lys­tyń jo­ba­syn qolǵa alǵan sáý­let­shi sııaqty aýqymdy iske kiristim. Budan buryn sýretshi retinde ki­tap grafıkasymen aına­lys­qan­myn, polıgrafııalyq isti bilsem de, aqsha jasaý jóninde túsi­nigim joq. Ulttyq bank qura­mynda 11 adam bar jumys toby qu­ryl­dy. Ulttyq banktiń burynǵy tór­aǵasy N.Paharevtiń álem valıýta­sy­nyń erek­she kolleksııasyn jınaq­taýy men úshin taptyrmaıtyn úlken qazy­na boldy. Sonymen qatar, álem valıýta­larynyń kata­lo­gymen tany­sý­ǵa týra keldi, men bul ónimniń, ıaǵnı jańa aqsha obrazynda – ulan-baıtaq Qa­zaq­stannyń asqaq rýhy turǵanyn qaladym. Sondyqtan da qazaq hal­qy­nyń tarıhy, mádenıe­ti men ádet-ǵurpy týraly jazylǵan kóp­tegen ádebıetterdi aqtardym. 1992 jyldyń basynda bizdiń elimizge sheteldik fırmalar ókilderi kelip, teńge jasaý jóninde óz qyzmetterin usyndy. Olardyń arasynda «De Lıarý» jáne «Harrıson jáne uldary» kompanııalary da boldy. Ulybrıtanııa, Fransııa elderi­niń kásipkerleri bolsa «bizder siz­der­diń murajaılaryńyzdy aralap kórsek boldy, ulttyq valıýta sizder qalaǵan deńgeıde jasalady» dep qaıtalaýdan jalyqpady. Sol kezeńde men de qol qýsyryp otyr­maı, ózimmen birge, jumys isteıtin áriptesterimdi izdep, sýretshi-grafıkter komandasyn ja­saq­tadym. Onyń quramyna V.Evjenko, O.Esmambetov, M.Álın, A.Dú­zelhanov en­di. Eń aldymen ulttyq túp-tamyrymyz tóńireginde tereń biletin mamandar qajettigin túsin­dim. Sondaı-aq, Úlbi metallýrgııa kom­bınaty basshylary men maman­darynyń kómegi mol boldy. Osy bir daıyndyq kezeńinde Memleket basshysy ulttyq valıýta – teńge­niń dızaınyn, kórkemdik stılin min­detti túrde ózimizdiń, ıaǵnı qa­zaq­standyq dızaınerler, sýretshiler jasaýy tıis dep túıindedi. – Ulttyq valıýta – teńge es­kıziniń alǵash­qy nusqasyn shetelde syzyp, da­ıyndadyńyz ba? – Ǵalym Baınazarov bastaǵan jumys toby Londonǵa attanyp, «Harrıson jáne uldary» atty kompanııada valıýta jasaý isimen ta­ny­sa bastadyq. Tarıhı tulǵalardyń sýretteri salynǵan teńgeniń al­ǵash­­qy nusqalaryn men London qa­la­syn­da qolǵa alyp, daıyndadym. Sol fırmanyń óndirisimen, son­daı-aq, sol qalada «De Lıarý» kom­panııasymen de keńirek tanysýǵa múmkindik týdy. Munyń ózi bizderge ozyq tehnıkalyq jetistikter keleshegine jol ashqandaı boldy, óıtkeni, bul kitaptyń muqabasy nemese áldebir poshta markasyn árleý emes, túsine bilgen adamǵa bul óte kúrdeli tehnologııalyq prosess. Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Margaret Tet­cher­diń basshylyǵymen «Koroldik dızaın» ortalyǵy qurylyp, árbir ónimniń sapasy memlekettiń baqy­laýyna alyn­ǵan. Sol kezde jumys tobyna keńesshi retinde matematıka iliminiń doktory Peın myrzany engizý tý­raly usynys tústi. Ol keıbir elderdegi valıýtalyq reforma kezinde ózi­niń úzdik basta­ma­symen erekshelenip, devalvasııa men kúıreýge ushy­raǵan keıbir damýshy elderdiń valıý­ta­syn saq­tap qalǵan. Taǵy bir keńes­shi Djon Brestlı Gıbbon bizdi táýel­siz eldegi valıýtalyq-aqsha operasııalar jónindegi aqparattar jıyn­tyǵy­men tanystyrdy. Olar «Harrıson jáne uldary» kom­­panııasynyń qyzmetkerleri emes, shaqyrylǵan keńesshiler edi. Máse­len, ulttyq valıýtanyń matematıka­lyq algorıtmin jasap shyǵarǵan doktor Peın bizdiń mamandarǵa aqsha kólemi, aqshanyń túri týraly naqty keńester berdi. Dızaın departamentindegi alǵashqy eki-úsh saǵattan keıin, men alǵashqy eskızimde, olar­dyń qaǵazyn, boıaýyn paıdalandym. – Teńgeniń alǵashqy eskızi qandaı sannan bastaldy? – Áli esimde, eń alǵashqy eskız aty aıtyp turǵandaı «1 teńgeden» bas­talyp, uly tulǵa – Ál-Fa­rabı­diń sýretin saldym. Tuń­ǵysh eskız­der­­diń barlyǵynda qazaqtyń teke­meti­­niń órnegi turdy. Ulybrı­ta­nııa­dan oral­ǵannan soń alǵashqy eskızdi Memleket basshysyna kór­set­tim, ju­mys Nursultan Ábish­uly­na una­dy. Da­ıyn­dyqqa kelse­k, bizder es­kız­derdi fotoǵa túsirip, sodan soń ony basyp shyǵarýǵa tyrystyq. Qıyn ýaqyt edi, kompıýter atymen joq. Jumys toby ekige bólinip, bir top tıyn­darmen, ekinshi top banknottarmen aına­lys­ty, bul, árıne shartty túr­de ǵana boldy. – Siz ózińiz aıtyp otyrǵandaı, sol bir qıyn­daý ýaqytta «teńge» ataýyn kóp­shi­lik, ıaǵnı komıssııa músheleri birden qoldady ma, álde bolmasa bul baǵytta ózge de usynystar ortaǵa salyndy ma? – Alǵashynda bul máselede ár­túr­li pikirtalastar oryn aldy, degenmen sońynan «teńge» ataýy biraýyzdan qabyldandy. Sonymen qatar, uly tulǵalardyń portretteri týraly da kelispeýshilikter qy­lań berdi, anyǵyraq aıtqanda, teńgede kimniń sýretteri bolýy kerektigi kóp oılantty. Elbasynyń pikirinshe, «ulttyq valıýta – teńge­degi portretter ulan-baıtaq eli­miz­diń barlyq aımaǵyn tolyq­taı qamtýy, sıpattaýy tıis». Sonyń nátıjesinde Ál-Farabı, Abylaı­han, Abaı, Qurmanǵazy, Shoqan Ýá­lı­hanov sııaqty uly tulǵalardyń beıneleri ózderiniń laıyqty or­nyn aldy. Bir sózben aıtqanda, ultshyldyqqa urynbaǵan ulttyq qundy joba dúnıege keldi. Sonymen, bizder jańa ónim túr­leriniń úsh-tórt nusqasyn qo­ly­myzdaǵy akvareldi boıaýmen jasap, bir teńgeden bastap, 200 teń­gege deıingi aqshanyń sýretin sal­dyq. Úki­mettik komıssııa bul kezde «Harrıson jáne uldary» kompa­nııasy bas merdiger bolatyndyǵyn, sondaı-aq tıyn­­dar daıyndaıtyn arnaýly jab­dyq alý kerektigin anyqtaǵan edi. Sóıtip, aqshanyń alǵashqy par­tııasy – Ulybrı­ta­nııa­da, tuńǵysh tıyndar nemistiń «Grebner» atty kompanııa­synda jasaldy. – Sizge kelesi saýal ulttyq valıýtadaǵy jalpy kompozısııa jáne ondaǵy jekelegen element­terdiń ereksheligine baılanys­ty. Osy túıindi tarqatyp kórseńiz? – Memlekettik mańyzdy joba – ult­tyq valıýtany jasaý jumysy Mem­leket basshysy Nursultan Na­zar­baevtyń, Úkimet jáne Ulttyq bank jetekshisiniń tikeleı baqy­laýy­­na alyndy. Sondyqtan da onyń sa­pasy tek otandyq qar­jy­gerler ta­ra­pynan ǵana emes, she­tel­dikterdiń de joǵary talabynan shyǵý qa­jet­tigi týyndady. Árbir jańa ónimniń ózin­dik mazmuny, ózin­dik sıpaty bolady, banknottarda da qaýipsizdik belgileri oryn alýy zańdylyq. Má­se­len, Ál-Farabı portretin jasa­ǵan­da aqsha­nyń bet ja­ǵy­nda ejelgi ortaǵasyr­lyq ulttyq órnekterdi saldyq, onyń ekinshi jaǵynda mate­ma­tıkalyq traktat pen onyń for­mýlasy ornalasqan. Meniń oıymsha, bizdiń barly­ǵy­­myzdyń boıymyzda ulttyq qun­dy­lyq­tardy kózdiń qara­shyǵyndaı saq­­taýǵa degen erekshe umtylys, qush­­tar­lyq bolýy basty shart. Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryn­­da týǵan jerge Mońǵolııadan oral­ǵan qandas­tary­myz teńgeni al­ǵash ret kórip, qoldaryna usta­ǵan­da, «bul sátti de kóretin kún bolady eken ǵoı» dep kózine jas alǵany esimnen ketpeıdi. – Qazaqstanǵa alǵashqy teń­gelerdi jetkizýge qatystyńyz ba, sol sátti eske túsirseńiz? – О́zińniń týǵan Otanyńnyń ult­tyq valıýtasy – teńgeniń dú­nıege kelýi jalǵyz men úshin emes, mıl­lıon­daǵan qazaqstandyqtar úshin aýyz­ben aıtyp jetkizgisiz qýa­nysh. Lon­don­daǵy «Harrıson jáne uldary» kom­pa­nııasynda shyǵa­ryl­ǵan teńge ar­naýly ushaqpen elge tasymal­da­ǵanda aqsha tolty­ryl­ǵan úlken qorap­tar­dyń or­ta­sy­na ázer syıyp otyrdym. Shyn­dy­ǵynda onda tize búgetin oryn da joq edi. Júregimdi erekshe maq­tanysh kernep, ózimdi qoıarǵa jer tap­padym. Inkassatorlar, kúzet qyz­met­kerleri, Ulttyq bank bas­shylary da sondaı kúıdi keshti desem qate­les­kendik emes. «IL-86» usha­ǵy Uly­brı­tanııa­dan ushyp, Qa­zaq­stanǵa ba­ǵyt alǵan sát eshqashan umytylmaq emes. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Baqyt BALǴARINA.

Almaty.