«Eń bastysy – Zań sheńberinen shyqpaý»

Respýblıkalyq Ardagerler uıymy Ortalyq keńesiniń tóraǵasy, general-polkovnık Qaıyrbek SÚLEIMENOV:

 «EŃ BASTYSY – ZAŃ ShEŃBERINEN ShYQPAÝ»

– Qaıyrbek Shoshanuly, el Táýelsizdiginiń 20 jylynda qu­­qyq qorǵaý salasynda kóptegen jumystar atqaryldy. Deı tur­saq ta, qoǵam úshin eń qaýipti dert sybaılas jemqorlyq bo­lyp qalyp otyr. Osy bir jegi qurtty joıýdyń joly joq bolǵany ma?

– Jemqorlyq degen dertpen burynǵy Keńes Odaǵynyń barlyq elderi aýyrady, jemqorlyq Reseıde de keńinen taraǵan, sonyń ishinde Qazaqstanda da bar. Biraq eń qaýiptisi – jemqorlyq týraly jaq ashpaý. Qazaqta «Aýrýyn ja­syrǵan óledi» degen sóz bar. Jemqorlyq týraly ashyq aıtý­dyń ózi – bizdiń úlken jeńisimiz. Sybaılas jemqorlyqpen kúres joldaryn Prezıdent N.Nazar­baev­tyń ózi naqty belgilep berip otyr. Endigi mindet – mundaı keleńsiz qubylyspen aıanbaı kú­resý. Biraq, jemqorlyqty eshqa­shan naryqtyq ekonomıkamen baı­lanystyrýǵa bolmaıdy. Kerisinshe, naryqtyq ekonomıkany da­my­tý, shaǵyn jáne orta bıznesti jetildirý – jemqorlyqqa qarsy kúrestiń kilti. Jeke menshik ıeleri kóbeıgen saıyn jemqorlyq azaıa­dy. О́ıtkeni menshik ıesi «jo­ǵarydan shatyr bolýǵa», zańdy­lyqty buzýǵa múddeli emes.

Qazir elimizde sybaılas jem­qorlyqqa qarsy qyrýar jumys­tar atqarylyp jatqanyna qara­mas­tan, mınıstrlikter men vedomstvolar basshylary, oblys, aýdan ákimderi jemqorlyqqa qar­sy kúreske bilek sybana kirise almaı otyr. Árbir basshy ózi basqaryp otyrǵan býyndaǵy jem­qorlyqty joımaı aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizý qıyn. Son­dyqtan eń aldymen memlekettik organdar basshylaryna degen ta­lapty kúsheıtý kerek. Sondaı-aq men memlekettik organdardaǵy jemqorlyqtyń basty sebepterdiń biri – basshylardyń mańaıyna jı­naqtalǵan komanda der edim. Mysaly, bir oblystyń ákimi, onyń apparaty Elbasynyń alǵa qoıǵan mindetterin oryndaý jo­lynda óz álinshe jumys isteıdi. Al, endi osy oblys basshysy ketip, ornyna basqa ákim kelse, ma­mandardyń jaqsy jumys isteıtinine qaramastan bárin bosata bastaıdy. Olardyń ornyna kelgen mamandar ózderin alyp kelgen ákimniń oryntaqta úsh-tórt jyl ǵana otyratynyn sezingendikten de shóptiń basyn shalyp qana eń­bek etedi. Sondyqtan bul úrdiske toqtaý qoıý kerek. Árıne, árbir basshy ózine komanda jınaýǵa qu­qyly. Biraq bir basshy menedjerin, birneshe kómekshisin, bir saıasatkerdi ózimen birge alyp júrse jetkilikti emes pe. Basshylyqtyń 60 paıyzyn aýystyrý degen, bul endi bassyzdyq. Biz eń aldymen osyǵan núkte qoıýymyz kerek.

Men Qazaqstanda sybaılas jem­qorlyqqa qarsy aıaýsyz kúres júrip jatqanyna qýanamyn. Prezıdent N.Nazarbaev jemqorlarǵa eshqandaı aıaýshylyq bolmaıty­nyn baıaǵyda aıtqan. Elbasynyń ol sózi nátıjesiz de emes. Mysa­ly, sońǵy jyldary qyzmet ba­byn paıdalanyp, jemqorlyqqa den qoı­­ǵandardyń qanshasy torǵa tústi.

– Siz mınıstr kreslosynan ketkennen keıin Qazaqstannyń ishki isterin pogonsyz mınıstrler basqardy. Bul halyqtyń arasyn­da «osyndaı eń mańyz­dy býyndy basqarý úshin general bolýdyń qajeti de joq eken» degen pikir týdyrdy...

– Kúsh qurylymdaryn pogon­syz adamdar basqarý tájirıbesi batys memleketterinde burynnan bar. Al Qazaqstanda bul táji­rı­beni qoldaný aıtarlyqtaı jemisti bola qoıǵan joq. Biraq olardyń árqaısysy Ishki ister mınıstrligin basqarýda ózderiniń jaqsy basqarýshy ekenin tanyta bildi. Eger kúsh qurylymdaryn pogon­syz mınıstrler basqarsa, onyń orynbasarlarynyń, aınalasyn­daǵy pogondylardyń jaýapkershi­ligi arta túsedi. Árıne, mınıstr­diń tergeý ızolıatoryna baryp jaýap alýy, jedel jumystarǵa ara­lasýy mindet emes. Eń bastysy, osyndaı jaýapty salanyń ju­mysyn uıymdastyra alýy. Me­niń­she, Ishki ister mınıstrligin po­gonsyz-aq basqarǵan úsh mınıstr de osy deńgeıden tabyla bildi. Biraq, Prezıdenttiń Ishki ister mınıstrligi laýazymyna kási­bı polıseıdi otyrǵyzýyna qarap-aq, kóp tujyrym jasaýǵa bolady. Bizde qashan kúshti azamattyq qo­ǵam ornaıdy, qashan quqyq qorǵaý organdarynyń jumysy ashyq bo­la­dy, qashan myqty kásibı kadr­lar ózegi qalyptasady, sol kezde pogonsyz mınıstrler taǵaıyn­daý­ǵa bolady dep oılaımyn.

Bizde áli kúnge deıin birinshi adamnyń róli óte zor. Mysaly, barlyq baǵynyshty adamdar ja­ýapkershilikten qorqyp, sol birinshi adamnyń pármenin kútip oty­­rady. Bul jaǵdaıda árıne sol pármen beretin adamnyń kásibı maman bolǵany abzal. Eger ol tek «ákel-ákel» degen ustanymmen jumys istese, onda baǵynysh­ty­la­ry na­ǵyz kerek nárseni bere almaıdy. Kerisinshe, ózderine qo­laıly nár­seni beredi. Eń qaýip­tisi, birinshi basshyny aldaý bas­talady. О́ziniń kásibı tájirıbe­siz­diginen ol bas­shy durys sheshim qabyldaı almaıdy.

Pogonsyz mınıstrler bir qyz­metten bir qyzmetti artyq qoıyp ta tájirıbe jasap kórdi. Meniń oıymsha, polısııa qyzmetinde «tý­ǵan ul nemese ógeı ul» degen uǵym bolmaýy kerek. Bul kadr­lardyń bir qyzmetten bir qyz­metke júgirýine, olardyń arasyn­da abyrjýshylyqtyń týýyna áke­lip soǵady. Sońǵy jyldary jedel-tergeý apparatynyń bosań­syp ketkeni baıqalady. Al bul qalaı aıtqanda da ishki ister or­ganyndaǵy eń basty qurylym. Prokýratýrany kásibı prokýror, sotty kásibı sot, al, polısııany kásibı polıseı basqarýy kerek. Qaýipsizdik qyzmetiniń basshy­sy­nyń keremet jedel qyzmetker bol­maýy múmkin, biraq mindetti túrde úlken bedelge ıe saıasatker bolýy kerek. Aınalasyndaǵy oqı­ǵalarǵa taldaý jasaı alatyn tájirıbesi bolýy kerek.

Qazirgi mınıstr Qalmuhambet Qasymov – naǵyz óz ornyna kelgen adam. Ol – jedel ýákilden bas­tap ishki ister organynyń bar­lyq sa­la­synan ótken maman. Abaı ata­myz aıtqandaı, «ketigin taýyp qa­lanǵan kirpish» qana berik turady.

– Sońǵy ýaqytta Qazaqstan aýmaǵynda oryn alǵan jaǵdaı­lar ishki ister organdaryna qa­rasty arnaıy qyzmetterdiń ju­mysyn jetildire túsýdi qa­jet etetinin baıqatqandaı.

– Ras. Sizdiń aıtaıyn dep otyrǵanyńyz meniń sońǵy kezde atalǵan qurylym týraly baspa­sóz­derde jarııalanyp júrgen suh­battarymdaǵy oı ǵoı. «Suńqar» men «Búrkit», «Arlan» – eń qaýipti qylmys oshaqtaryn joıý úshin arnaıy daıyndalǵan qury­lymdar. Almaty qalasyndaǵy qyl­mystyq oqıǵalardy aıtpa­ǵan­da, jaqyn jyldardaǵy eń aty­shýly oqıǵa Aqtaý qalasyndaǵy túzeý mekemesinen qashqandar men Aqtóbedegi oqıǵa, keshegi Taraz­da­ǵy qandy qyrǵyn kezinde arnaıy maqsatqa paıdalanatyn jaý­yn­ger­lerdiń qylmyskerlerdiń oǵy­nan qaza tapqandary da, jara­lan­ǵandary da boldy. Bul jaýyn­ger­ler tarapynan oqys oqıǵalarǵa daıyndyqtyń osal ekenin kórse­tedi. Tipten olardyń qylmysker­lerdi ustaý kezindegi qımyldary­na da kóńil tolmaıdy. Dál qazirgi kezde arnaıy maqsattaǵy jaýyn­gerlerdi daıyndaýǵa eshqandaı kedergi joq. Jetkilikti qarajat ta bólinedi, jaǵdaı da jasalady. Desek te, polısııa qyzmetkerleri tarapynan qaza tabatyndar qaı kezde de bolǵan. Polısııa qyzmet­keri bir jaǵdaıda qylmysker­lerdiń kútpegen shabýylynan qaza tapsa, ekinshi jaǵdaıda ózderiniń kásibı saýatsyzdyǵynan da qaza taýyp jatady. Qylmyskerlerdi us­taýda tek qarýdyń ǵana kóme­gine súıený jetkiliksiz. Mysaly, men óz basymnan ótken bir ǵana oqıǵany aıtyp bereıin. Ishki ásker qolbasshysy bolyp turǵan kezimde Pavlodarda bir áskerı qyzmetker avtomatpen dúken sa­tý­shysyn kepilge aldy. Jergilikti jerdegi polısııa basshylyǵy bar­lyq sharany qoldanǵanmen soldatpen kelisimge kele almaı, endi shabýylǵa kóshýdi josparlap jat­ty. Sol kezde men Astanada ózim­niń kabınetimde otyryp, tún ja­rymynda dezertırmen telefon arqyly sóılesip, kelisimge keldim. Qatty kúızelis jaǵdaıyn­da­ǵy jaýynger menimen áńgimelesip turyp, óz erkimen qarýyn tasta­dy. Al qylmyskermen meniń tikeleı sóılesýimniń ózi mergender men shabýylshylarǵa úlken sabaq boldy.

Kútpegen jerden oryn alǵan qylmystyq oqıǵa kezinde kóbine jol polısııasynyń qyzmetker­leri zardap shegedi. Mysaly, Tarazda týra solaı boldy. Onyń sebebi – jol polısııasynyń kez kelgen ýaqytta saptan tabylýy. Al mundaı oqıǵalar kezinde ja­ńaǵy arnaıy qyzmetterdi dabyl boı­yn­sha kóterip, olar jınalyp oqıǵa ornyna kelgenshe ýaqyt ketedi. Men mynandaı usynys aıt­qym keledi – oblys ortalyqta­rynda, iri qalalarda arnaıy maq­sattaǵy qurylymdardyń táýlik boıy kezekshiligin uıymdastyrý kerek. Eger keshe Tarazda mundaı oqıǵalarǵa daıyndyǵy myqty «Suńqar» nemese «Arlan» aralassa, múmkin qaıǵyly oqıǵa bolmas pa edi.

– Qaıyrbek Shoshanuly, eń qorqynyshtysy, terrorızmniń sheti bizge de jetti. Basqany aıt­paǵanda, keshe ǵana Tarazda já­ne Boraldaıda bolǵan oqı­ǵalar adamdar sanasynda úlken alań­daýshylyq týdyryp otyr...

– Bul jaǵdaılarǵa tolyq baǵa berý – men úshin qıyndaý. О́ıtkeni men de sizder sııaqty oqıǵanyń ba­rysyn baspasózden ǵana baqy­lap otyrmyn. Tek men osy oqı­ǵalardyń neden tamyr alǵanyn ǵana aıta alamyn. Ol – bizdiń qo­ǵamymyzdyń jedel ıslamdanýy. Sondaı-aq, mundaı oqıǵalardyń taǵy bir sebebi – Qazaqstandaǵy ártúrli musylmandyq aǵym ókil­deriniń zańǵa qarama-qaıshy áre­ket­teri. Olar zań tyńdamaıtyn musylmandar arasynda ózderiniń bedelin kóterý úshin de osyndaı áreketterge baratyn sııaqty. Al Qazaqstan – ózin musylman ále­­min­de turaqty memleket ekenin dá­leldegen el. Sondyqtan da bizdiń elde terrorızmniń jappaı damýy­na alǵyshart joq dep esepteımin.

Bir ókinishtisi, bizde musyl­man­dar ustanatyn dinniń mańyz­dy­lyǵy orys tilinde nasıhattal­maıdy. Qazir adamdardyń ıslam dinin terrorızmmen baılanysty­rýyna eń basty sebep – osy. Sondyqtan men elimizdegi barlyq ardagerler atynan Qazaqstan hal­qyn sabyrly bolýǵa shaqyramyn. О́sektiń órtine maı quıatyndar­dyń tuzaǵyna túsip qalmaıyq degim keledi.

– Jańa qabyldanǵan zańǵa baılanysty qulshylyq etetin bólmelerdi, túzeý mekemelerinde meshitterdi jabý degenge qalaı qaraısyz?

– Másele zańda emes. Bul zań elimizdiń Konstıtýsııasyna sáı­kes qabyldandy. Konstıtýsııada Qazaqstannyń zaıyrly memleket ekeni anyq aıtylǵan. Biraq áli kúnge deıin halyqqa zaıyrly mem­lekettiń qandaı memleket ekenin túsindirgen joqpyz. Zaıyrly memleket degenimiz din memleketten bólek degen sóz. Olar yn­ty­maqtastyqta jumys isteıdi, biraq birigip kete almaıdy. Din memlekettik bolsa, onda ol memleket zaıyrly emes, teologııalyq memleket bolady. Sondyqtan da bizde memlekettik organdarda qulshy­lyq etetin oryndar bolmaýy kerek. Biraq, qoǵamdyq uıymdarda ashylsa, oǵan eshkim tyıym sala almaıdy. Qudaıǵa qulshylyq jasaıtyn oryn – meshit. Kezinde bizde respýblıka boıynsha bar-joǵy 68 meshit bolsa, qazir olar­dyń sany 5 myńnan asady. Eger qudaıǵa qulshylyq jasaǵyń kelse, musylmannyń bes paryzynyń biri – namazyńdy qaza qylǵyń kelmese, oryn tabasyń. Memlekettik organdardyń ishinen arna­ıy namazhana talap etý orynsyz. Biraq, men jabyq mekemelerde qulshylyq etetin orynnyń bol­ǵanyn qoldaımyn.

Táýelsizdiktiń 20 jyly ishinde ishki ister organdaryn mate­rıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýde, kadrlar daıarlaýda qyrýar jumystar atqaryldy. Bul sharalar bolashaqta elde quqyq tár­tibin nyǵaıtý isine berik negiz qa­laıdy. Al qazaqstandyq polıseı­lerdiń, paıdalana bilse, zaman ta­labyna saı bıikten kórine alar­lyq múmkindikteri mol.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Álimjan JARYLQAǴANOV, arnaıy «Egemen Qazaqstan» gazeti úshin.