«Aq altynǵa» aıryqsha úles qosqan korporasııa

Eldiń eksportqa shyǵaratyn bıdaıdan keıingi aýylsharýashylyq ónimi – maqta. Al álemde maqta egýmen aınalysatyn 60-tan astam memleket bar. Sonyń ishinde Qazaqstan ónimniń kólemi jaǵynan qazir 17-shi orynda tur. Bul maqta óni­mine memleket basa nazar aýdarǵandyǵynyń ná­tı­jesi. Máselen, byltyr memlekttik bıýdjet arqyly, naqtylap aıtqanda, júz paıyz aksııasy memlekettiki bop tabylatyn «Azyq-túlik keli­sim-shart korporasııasy» AQ arqyly maqta sha­rýashylyǵyna qarjy bólindi. Aksıonerlik qo­ǵam 120 myń gektar jerge maqta egetin Maqta­aral jáne Shardara aýdandaryna 2,5 mıllıard teńge jeńildetilgen qarjy bóldi. Sharýalar maqtasyn jınap alǵan soń «Qazaqstan maqtasy» AQ-qa qaraıtyn maqta óńdeıtin zaýytqa maq­ta­syn ótkizedi, sosyn baryp kóktemgi egis ýaqy­tyn­da paıdalanǵan qarjyny qaıtara jatady. Maqta ónimi salasyndaǵy mundaı mańyzdy jobalar árirekte bastalǵan. Naqtylaı ketsek, Qazaqstan Úkimetiniń 2005 jylǵy 19 tamyzdaǵy «Toqyma ónerkásibi» qanatqaqty klasterin da­mytýdyń keıbir máseleleri tý­raly» qaýlysyna sáıkes, «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ-tyń júz paıyz qatysýymen «Maqta kelisim-shart kor­po­rasııasy» AQ qurylǵan bolatyn. Kompanııa elimizdiń maqta óńdeý óner­kásibin damytý jáne toqyma ónerká­si­bin turaqty túrde maqta talshyǵymen qamtamasyz etý strategııalyq baǵyt­ta­ryn mindetine alǵan. Maqta talshyǵy óndirisiniń básekege qabilettiligin art­tyrý maqsatynda, kompanııa halyq­ara­lyq standarttarǵa jaýap beretin qazirgi zamanǵy tehnologııalardy engizýge kúsh salýda. Kásiporyn az jyl ishinde zamanaýı talaptarǵa jaýap bere alatyndaı óndiris orny bolyp úlgerdi. Kásiporynnyń jumys isteýi maqta salasyndaǵy taýar óndirýshilerdiń, óń­deýshilerdiń materıaldyq-tehnıkalyq re­sýrstarǵa degen suranystaryn joǵa­rylatyp, basqa da salalardyń ilgerileýi­ne yqpal jasaıdy. Osy jobalardy or­yndaý barysynda zaman talaptarynan shyǵatyn, qýaty jylyna 60 myń ton­nany quraıtyn jańa maqta óńdeý za­ýyty iske qosyldy. Jańa zaýytty qurý maqsaty baǵany turaqtandyrý, aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııalardy tartý, jańa jumys oryndaryn qurý, turaqty baǵa qalyptastyrý sekildi negizgi máselelerdi sheshýdi kózdegen edi. Rasynda, bul sońǵy jyldarda maqta óndirisine aıtarlyqtaı serpin berdi. Maqta ónimderiniń óndiriletin basty orny Ońtústik Qazaqstan oblysy ekeni ámbege aıan. Sol úshin osy oblysta maq­ta-toqyma klasterin odan ári damytýdy kózdep «QazAgro» ulttyq holdıngi» AQ-tyń basqarma tóraǵasynyń 2007 jylǵy sheshimimen «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ usynǵan ın­ves­­tısııalyq jobalar maquldanǵan. Naq­ty aıtar bolsaq, sortty maqta tu­qym­dary óndirisi boıynsha zaýyt qury­lysyna bıýdjet esebinen 2008 jyly 1 700,4 mln. teńge, Maı ekstraksııalyq zaýyt qurylysyna 2009 jyldyń esebinen 2 833 mln. teńge, Ońtústik Qazaq­stan oblysynda mashına-tehnologııalyq jáne jóndeý beketin qurýǵa 2010 jyly 1 794 mln. teńge, maqta talshyǵyn tereń óńdeý boıynsha fabrıka qurylysyna 2010-2012 jyldary bıýdjet esebinen 3 787 mln. teńge bólý qarastyrylǵan. Qazirgi tańda «Qazaqstan maqtasy» AQ-tyń «Maqta kelisim-shart korpora­sııasy» AQ jarǵylyq qoryndaǵy úlesi 75% qurap otyr. Al qalǵan 25% aksııalar maqta óndirýshi sharýa qojalyqtary arasynda satylady dep josparlanýda. Sonymen, Ońtústik Qazaqstan obly­synda búginde bul ónimmen Shardara, Maqtaaral aýdandary ǵana emes, oń­tústik aımaqtyń basqa aýdandary da aınalysady. Sońǵy on bes jylda OQO-da maqta ósiretin alqaptyń kólemi eki ese­ge keńeıdi. Qazirgi tańda maqta óndi­rýmen oblysta 45 myń sharýa qojalyq­tary shuǵyldanady. Halyqaralyq maqta keńesi komı­te­tiniń málimetinshe, dúnıe júzindegi 70-ten astam maqta shıkizatyn óndirýshi memleketterdiń arasynan toǵyz memleket dıqandarǵa qoldaý kórsetedi eken. 2010 jyldyń kórsetkishi boıynsha Qa­zaqstan, Qytaı, Túrkııa, AQSh, Úndi­stan, Meksıka, Bolgarııa memleketteri sha­rýa­larǵa kómek kórsetken aldyńǵy oryn­daǵy elder sanalǵan. «Azyq-túlik keli­sim-shart korporasııasy» AQ sııaqty kom­panııalar arqyly maqta salasyn­da­ǵy memlekettik qoldaý mynalardy qam­tı­dy. Olar – tyńaıtqyshtardyń baǵasyn tómendetý, sý sharýashylyǵyn qoldaý, janar-jaǵarmaıdy sýbsıdııalaý, ósimdik qorǵaý, tuqym óndirýdi qoldaý, maqta shıkizatyn jáne maqta talshy­ǵyna saraptama jasaý jumystary. Maq­ta óndirisin qoldaý jyldan-jylǵa jaq­saryp keledi. Máselen, joǵarydaǵy jáne basqa da sharalarǵa 2005 jyly 3 mlrd. 243 mln. teńge bólinse, 2010 jyly 5 mlrd. 403 mln. teńge bólindi. Osynyń ózi-aq ýaqyt ótken saıyn maq­taǵa degen memlekettik mańyzdyń artyp otyrǵanyn bildiredi. 2000 jylǵa deıin elimizde aýdandas­tyrylǵan maqta sorttary bolǵan joq. Sebebi, keńestik kezeńde elimizdiń maqta sharýashylyǵyna qatysty ǵylymı-zert­teý jumystary irgedegi О́zbekstanǵa táýeldi edi. Sol úshin uzaq ýaqyt kórshi eldiń maqta sorttaryn egip kelgen edik. Al 2000 jyldan bastap Úkimettiń qol­daýymen jergilikti topyraq-klımat jaǵ­daıyna laıyqtalǵan, ylǵal men sor­tańǵa tózimdi, burynǵylarmen salys­tyrǵanda sýdy 35-36 paıyzǵa kem talap etetin, 110-115 kúnde pisip úlgeretin, mol ónimdi, «menmin» degen sheteldik sorttardan qalyspaıtyn, álemdik kez kelgen maqta sortymen básekege túse alatyn 10 jańa sort shyǵaryldy. Osy oraıda, qazaq maqta sharýashylyǵy ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty seleksıoner­leriniń qajyrly eńbegin aıta ketý kerek. Sonymen qatar 2009 jyly «Qaz­Agro» AQ Maqtaaral aýdanynda res­pýb­lıkadaǵy barlyq maqta óndiretin sharýashylyqty joǵary sapaly tuqym­dyq shıtpen qamtamasyz etetin jańa zaýytty iske qosqan bolatyn. Mundaı sharýalardy memleket tikeleı jáne júz paıyz aksııasy memlekettiki bop sana­latyn Azyq-túlik kelisim-shart korpo­ra­sııasy syndy kompanııalar arqyly da júzege asyryp otyrady. «Azyq-túlik kelisim-shart korp­o­ra­sııasy» AQ sekildi kompanııalar arqyly maqta salasyndaǵy memlekettik qoldaý­dyń taǵy bir maqsaty – maqta óndirisine ınvestısııalar tartý. 2006 jyly korporasııa Maqtaaral aýdanynda AQSh, Túr­­kııa óndirisiniń jańa jabdyqta­ry­men qamtylǵan maqta óndiretin zaýyt sal­ǵan. Shıkizatty satyp alýǵa 7 maqta qa­byl­daý pýnkti satyp alyndy. О́tken jy­ly sharýalardan maqta shıkizatynyń 37 myń tonnasy satyp alyndy. Qazir shıkizat qaıta óndirilýde. Joǵary sapa­ly talshyq eksportqa tasymaldanyp jatyr. Álemdik baǵanyń ósýi nemese tómen­deýi Qazaqstandaǵy maqtanyń baǵasyna áser etpeı qoımaıtyny anyq. Bul ja­ǵyn­daǵy baǵany retteý de ońaıǵa soq­paı­dy. О́ıtkeni álemdik baǵa maqta óni­mine jáne ózge de sebepterge baılanys­ty óte qubyl­maly bolyp keledi. My­saly, byltyr álemde maqta erekshe qym­battady. 2009-2010 jyldary álem­de maqta tapshylyǵy 16,4 mıllıon tıýkti quraǵan. Bul 2009 jyl­ǵy maqta tap­shy­lyǵyna da baılanys­ty boldy. Ma­man­d­ardyń aıtýynsha sońǵy 140 jyl­dan beri mundaı baǵa bolmaǵan eken. Nıý-Iorktegi kontınentaralyq bır­­jada maqta fýntynyń baǵasy 3,1 paı­yzǵa qymbattap, 1, 2854 dollardy quraǵan. Sol kezde maqta eksporty jaq­sy damy­ǵan elder mol paıdaǵa keneldi. Bul ótken jylǵy jaǵdaı. Al Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy maqta rynogyndaǵy óz jumysyn maqta satyp alý baǵasyn bir tonna úshin 8-10 myń teń­gege joǵarylaýdan bastaǵan. Qa­lyp­tasqan álemdik baǵamen shıkizattyń ári qaraı talshyqqa qymbattaýy kúrdeli másele. Sondyqtan, maqta óndirisiniń tıimdiligin arttyrý úshin, ónimdilikti joǵarylatyp, qarqyndy údetý qajet. Korporasııa endi osyndaı keleli isterdi atqaryp jatyr.

  Ábdirahman QYDYRBEK.