Zamana zapyrany: Bastan bir ótken qasiret

Bul mekemeniń «Dolınskoe» selosynda basqarmasy ornalasyp, GÝLAG-qa (Memlekettik lager basqarmasy) tikeleı baǵyndyryldy. 1937 jyldyń úshinshi shildesinde NKVD bastyǵy Ejovtyń tapsyrmasymen GÝLAG bastyǵy Berman qol qoıǵan shıfrogramma boıynsha NKVD-nyń Batys Sibir boıynsha basqarmasynyń bastyǵy Mıronov pen Qazaqstan ishki ister halyq komıssary Zalın shuǵyl tapsyrma alady. Onda «26-núkte» dep atalatyn orynda tikenek symmen qorshaý ornatyp, kúsheıtilgen kúzet qoıý tapsyrylady. Al 1937 jyly 3 jeltoqsanda NKVD-nyń nómiri 00758 buıryǵy shyqqan. Buıryqta 26-núktede eńbekpen túzetý ornyn ashý týraly aıtyldy. Ol jer eshqandaı qujattarda lager delinbeı, tek «26-shy poselok» – dep kórsetildi. Bul kún – shyn máninde ALJIR-diń ashylǵan kúni. Sonyń negizinde NKVD-nyń Aqmola arnaıy bóliminde QARLAG-qa qarasty «Otanyn satqandardyń áıelderine arnalǵan Aqmola lageri» paıda boldy. Tutqyndar bul lagerdi «ALJIR» dep atady. Oǵan stalındik qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń áıelderi men týǵan-týystary qamaldy. 

Osynda qamalǵan 8000-daı áıel­derdiń bar aıyby – «halyq jaýy» atanǵan kúıeýleri men týystarynan bas tartpaǵandyǵy edi. Tutqyndar po­­ıyz­­ben ALJIR-ge alǵash 1938 jyl­ǵy qańtardyń qyryq gradýs sýyǵynda ákelindi. Bul kelgender Máskeý, Irkýtsk, Kalýga, Orynbor jáne Ros­tov qalasynan edi. Lagerde saban aralastyrylǵan shıki balshyq kirpish­ten turǵyzylǵan alty baraq boldy. Ár baraqqa 250-300 adamnan syıatyn jáne eki-úsh qatar aǵash narlar qoıylǵan-dy. Nardyń ekinshi qatarynyń tusynda terezeniń orny bar, biraq áınek salynbaǵan. Boran ýildep soǵyp, bir terezeden kirip, ekinshi terezeden shyǵyp ańyrap turatyn. Baraqtyń janynda kúzetshilerge arnalyp salynǵan birneshe úıshik tur. Baraqtyń shyǵa berisinde temirden jasalǵan uzyn qol jýǵysh qoıylǵan. Sý aýlaǵa jaqyn Jalańash kólinen shelekpen tasylady. Baraqtar tikendi temir tormen qorshalǵan. Aınala ushy-qıyry joq ja­zyq dala. 

Lagerge alyp kelgen áıelderdiń kó­bi memleket basshylarynyń, ás­ke­rı qolbasshylardyń, basshy qyz­met­ker­ler, sondaı-aq partııa sekretar­larynyń áıelderi men jaqyn týys­tary edi. Olar atap aıtqan­da, marshal M.Týhachevskııdiń qaryndasy E.Tý­hachevskaıa, Blıýherdiń sheshesi, A.Ený­kıdzeniń áıeli men qyzy, T.Rys­qulovtyń áıeli Ázıza men enesi Álı­sa (enesi sonda qaıtys bolyp jerlengen), S.Seıfýllınniń áıe­li Gúlbahram, B.Maılınniń áıeli Kúljamal, T.Júrgenovtiń áıeli Dámesh, S.Qojanovtyń áıeli Kúlán­dam, S.Meńdeshovtiń áıeli Rázııa, S.Aspandııarovtiń áıeli Rabıǵa, N.Nur­maqovtyń áıeli Zúpnun, Z.Temir­­bekovtiń áıeli Saqypkamal Na­­zarova, Krasnolýgansk obkomy sek­­­retarynyń áıeli Marııa Ansıs jáne Tımýr Gaıdardyń sheshesi Lııa Solo­mıanskaıa da bolǵan. Sonymen qatar joldastary ártúrli basshylyq oryndarda bolǵan Maınur Sary­moldaeva, Marııa Esqaraeva, Marııam Toǵjanova, Elızaveta Sádýaqasova, Shákitaı Tátimova, Aısha Qabylova, lagerde atylǵan Kıra Nur­maǵan­betova, Janbıke Shanına, Hadı­sha Mýsına, Áıish Qulymbetova, Bıjamal Syrǵabekova, Saǵadat Táshtıtova, О́zıpa Kúlenova, Maǵrıpa Rústemova, Ásima Shomanova, Zaǵıpa Tinálına, Barshyn Kálmenova, Mádına Orazova, Márııash Esengeldına, taǵy basqa kóptegen qazaqtyń zııaly azamat­tarynyń áıelderi, aıaýly analar «jazasyn» ótedi. Lagerge balasymen túsken analardyń balalaryn 2-3 jasqa jetken soń analarynan aıyryp, balalar úıine jiberetin.

Zarap Temirbekovtiń áıeli Saqyp­kamal nebári 29 jasta eken. «О́zim Aqmola turǵyny bolyp, sol kezde Aqmola lageriniń tutqyny bolamyn dep oıladym ba?» dep eske alady Saqypkamal. Segiz jyl otyryp 1946 jyly lagerden shyqqan soń jumys izdep Kókshetaýǵa, Shymkentke, Aqmolaǵa barady. Almatyǵa barýǵa ruqsat joq. Barsa pálege ushyraıdy.О́ıtkeni tólqujatynda «№39» degen belgi bar. Ol Sovet memleketine qaýip­ti element» degen uǵymdy bildiredi. Lagerden shyqqan soń balalar úıine suraý salyp qyzyn tabady. Al uly Jańartty 34 jyl ótken soń ǵana tapqan. Temirbek Júrgenovtiń joldasy Dámeshti de tutqyndap, 58-baptyń 17-shi tar­maǵymen 8 jylǵa sottaǵan.1937 jyly mamyrda Turar Rysqulovty Kıslovodskide kezekti demalysta júr­­­gen jerinen tutqyndaǵan. Áıeli Ázızany da kýrorttan qýyp shyqqan. Sol jyly Ázızany sheshesi Árıpamen qosa 58-shi bappen sottap, Karlagqa ákelgen. Qyzdary Sáýle men Rıdany jetimder úıine alyp ketken. Rıdany Osakarovtaǵy balalar úıine ákelgen kúni ony ákpesi Sáýle tanyp, baýyryna basqan. Sóıtip ekeýin taǵdyr Reseıdegi balalar úıinde jolyqtyrǵan.Stalınniń solaqaı saıasatynyń kesirinen Ázıza Karlagta on jyl otyrǵan. Keıin aqtalyp, 1988 jyly 10 maýsymda dúnıe salǵan. 

NKVD áıelderdiń aıaǵynyń aýyrlyǵyna da qaramaǵan. Qanshama sábı jaryq dúnıege kelmeı jatyp, qursaqta temir tordyń dámin tatqan. О́zderi aýyr jumystyń astynda júrse de, balasyn emizip, olardy kútýdi analar aýyrsynbaǵan. Ana­­lyq meıirimderi odan saıyn kúsheıe túsken. Olar úshin eń aýyry omyra­ýyndaǵy balasyn tartyp alyp, jetim­der úıine alyp ketýi edi. Sábı úsh jasqa tolǵan kúni botadaı bozdatyp, qulyndaı shyńǵyrtyp ana men balany eki jaqqa aıyryp jiberýden ótken qasiret bar ma eken?! Tipti balalaryn qaıda alyp ketkenin de aıtpaǵan. Ondaǵy saıasat – ana balasyn, al birge týǵan baýyrlar birin-biri taba almasyn degen oı eken. Qazaqstandaǵy túrmelerde týǵan balalardyń esebi júrgizilmegen. Alaıda Dolınka, Semeıdegi lagerlerde barlyǵy 1507 bala dúnıege kelgen degen derek bar. Al 15 jasar balany «halyq jaýy» dep sottaǵandy estigenderińiz bar ma? Bar eken, ondaı jaǵdaı dúnıe júzinde Keńes ókimetinde ǵana kezdesipti. 

15 jasar Nıkolaı Býlka degen oqýshy mektepte oınap júrip baı­qamaı Mıhaıl Kalınınniń sýretin jyrtyp alǵan. Sol úshin Kolıany 58-bappen «halyq jaýy» dep sot­tap, túrmege qamaǵan. Osyndaı jaýyz­­­dy­q­ty fashıster ǵana isteıdi deý­shi edi. Sóıtsek, ondaı fashıster sosıa­lızmdi ornatyp, kommýnızmge aparatyn, ózimizdiń qudaıdaı senip júrgen kommýnıstik qoǵamda da bolǵan eken. 

Lagerdegi tutqyndardyń toqsan paıyzy joǵary bilimdi mamandar, sonymen qatar ǵalym da, ınjener de, ártis te bolǵan. Solardyń biri ataqty orys balerınasy Maııa Plıseskaıanyń anasy Rahıl Plıseskaıa da qamaýda bolǵan. Rahıl segiz jylǵa sottalyp, Máskeýdegi Býtyrka túrmesine qamalǵan. Keıin «halyq jaýynyń» áıeli retinde qaıta úkim shyǵarylǵan soń, segiz aılyq balasy Azarıımen birge ALJIR-ge aıdalǵan. Sondaı-aq lager ómiri týraly jazǵan jazýshy Mıhaıl Zelserdiń anasy Braın Lýre de osy lagerdiń tutqyny bolǵan. ALJIR tutqyny Marııa Danı­­lenko óz esteliginde: «Bizdiń aramyzda lenıngradtyq profes­­sorlar men Harkov opera teatry­nyń trýppasy túgelge jýyq boldy. Injener, dáriger, kásibı sýretshi, geolog, muǵalim qurylysshy – bas aıa­ǵy júzden asa mamandyq ıeleri bar edi. Lagerdiń qıyn ómirin bas­tan birge ótkizdik. Qıyndyqqa shydamaı esteri aýysqandar jáne ólip ketkender de bolǵan. Lenıngradtyq kásibı sýretshiler ashana ishin sýretpen áshekeıleý úshin áıelderdiń ish kıimderin qaınatyp, boıaý alý tásilin tapty. Sóıtip sýretshiler ashanaǵa ádemi sýret salyp shyqty. Olar A.Vasıleva, L.Pokrovskaıa, I.Borhman jáne M.Myslınalar edi.» Lagerde óziniń ne úshin otyrǵanyn bilmeıtin áıel de bolǵan. Tergeýshi: «Seniń kú­ıe­ýiń traktorıst» dep aıqaılaǵan. Ol «Joq ol eshqashan traktorıst bol­ǵan emes, brıgadır bolǵan» degen. Sóıt­se ol áıel «troskıst» degen sózdi esh­qashan estimegen eken ǵoı, «tros­kıst» degen sózdi traktorıst dep túsi­nip­ti.

 Tutqyn áıelderge qamys jınatyp, baqsha otyrǵyzǵan. Olar otyrǵyzǵan tańqýraı óte kóp jáne qalyń shyqqan. Kenttiń keıin Malınovka atalýynyń negizgi sebebi osy bolatyn. Gertrýd Plataıs óziniń esteliginde: «Birde tutqyn áıelder Jalańashkólden qa­mys arqalap kele jatqanda joldaǵy jer­gilikti qazaqtar olarǵa qaraı tas laqtyrǵan. Sonda qaraýyldar; «Sen­derdi Máskeýde ǵana emes, aýylda da jek kóretinin baıqadyńdar ma?» dep kúlgen eken. Sonda bir áıel aldyna túsken aq tastan sút pen irimshiktiń ısin sezip qalady. Álgi aq tasty tistep kórse keremet dámdi, sút tatıtynyn baıqap, áıelderge jınap alyńdar deıdi. Baraqqa kelgen soń onyń tas emes, qurt ekenin qazaq áıelderi túsindiripti». Osy «aq tas» keıin «Qurt – qymbat tas» degen óleńge arqaý bolǵan. О́leńniń avtory – Golýbeva Raısa. 

«Lagerlerdiń jaqsysy joq, biraq qazaqstandyq lagerlerde qazaq­tar­dyń kómeginiń arqasynda bizde tiri qal­ǵandar kóp boldy. Alǵashynda ál­siz áıelder jan tapsyrdy. Qamaýda otyr­­ǵandar negizinen ıntellıgensııa ǵoı. Olar jer qazyp, qamys jınap, traktor júrgizdi» deıdi Raısa Jaq­sybaeva «Azattyq» radıosyna bergen suhbatynda. Keıin lager óz aldyna aýylsharýashylyq óndirisi, sheberhanasy men tigin fabrıkasy bar san-salaly sharýashylyqqa aınaldy. Olarǵa jospar beretin boldy. Keıin soǵys bastalǵan jyldary maıdanǵa azyq-túlik, jyly kıimge deıin jiberýge járdemshi bolǵan osy tutqyn áıelder. 1953 jyly Stalın ólgen soń lager jabyldy. Keıbir áıelder lager ja­bylǵan soń da ketpeı sol jerde qalyp qoıdy. Olardyń biri ýkraındyq Efrosııa Iаkovlenko. Ol bosaǵan soń Serikbaı Taıǵarınge turmysqa shyǵyp sonda qalǵan. 

Bolashaqqa jol salyp órkendeý úshin ótkendi eske alyp otyrý órke­nıet­ti qoǵamda qalyptasqan dástúr. Elbasynyń Jarlyǵymen elimizde 31 mamyr Saıası qýǵyn-súrgin qurban­daryn eske alý kúni dep jarııalandy. Bıyl sol qýǵyn-súrginge 80 jyl tolyp otyr. Sondyqtan jazyqsyz qaza bolǵan arystarymyz ben túrmelerde azap kórgen analarymyzdy halyq bolyp eske alyp, marqum bolǵandarǵa quran baǵyshtaý azamattyq paryzymyz bolar edi. 

 Berkin ÁKEBAEV,

 Respýblıkalyq «Altyn qalam» ádebı baıqaýynyń júldegeri